Робот аутизмді емдеуге қалай көмектеседі?
Ақмарал Ағзамқызы El.kz тілшісі
Аутизм диагнозы қойылған жеті жасар қыз бала өмірінде алғаш рет анасымен көз түйістірді. Бұған дейін туған шешесінің көзіне тіке қарай алмаған ол, небәрі бірнеше робот-терапия сеансынан соң анасының жүзіне назар аударып, тура қарады. Сол сәтті көрген анасы толқып: «Балама не істедіңдер? Жеті жылда бірінші рет көзіме тіке қарады ғой» – деп қуаныштан көзіне жас алды. Ерекше қажеттілігі бар баланың көзбен байланыс орнатуы – аса үлкен жетістік. Бұл жетістіктің авторы – Назарбаев Университетінің қауымдастырылған профессоры, инженер Анар Сандығұлова. Ол әзірлеген жасанды интеллектке негізделген робот-терапия әдістемесі балалардың өміріне тың серпіліс әкелді, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.
Қазақстандық ғалым ойлап тапқан қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде еркін сөйлей алатын әлеуметтік роботтар балалардың назарын өзіне аударып, оларды қарым-қатынасқа тартуға мүмкіндік беріп отыр. Ғалымның айтуынша, мұндай роботтар ерекше балаларды адамдармен бетпе-бет сөйлесуге бейімдейді, сонымен қатар сөйлеу қабілетінде қиындықтары бар балалардың тілдік дағдыларын дамытуға да оң ықпал етеді.
Жаһандық ғылымға жол ашқан қазақстандық зерттеуші
Анар Сандығұлова – Назарбаев Университетінің робототехника кафедрасының қауымдастырылған профессоры, әлеуметтік робототехника саласының маманы. Ол 2015 жылдан бері университетте жұмыс істейді. Еуропада білім алып, информатика саласында PhD дәрежесін Ирландиядағы Дублин университетінде қорғаған.
Ғалымның негізгі зерттеу бағыты – адам мен роботтың өзара әрекеттестігі (HRI), әсіресе балалардың қатысуымен өтетін әлеуметтік роботтармен жұмыс. Оның докторлық диссертациясы робот-assisted терапия кезіндегі балалардың қызығушылық деңгейін автоматты анықтау тақырыбында болды. Яғни, ол робот пен баланың ұзақ мерзімді өзара әрекеттестігін зерттеп, баланың роботқа деген Engagement (араласу, қызығушылығы) автоматты түрде тану әдістерін қарастырған. 2018 жылдан бастап Анар Сандығұлова Назарбаев Университетінде аутизм спектрі бұзылыстары (АСБ) бар балаларға арналған робот-терапия жобасын қолға алды. Бүгінде ол – бірнеше ғылыми гранттардың жетекшісі, жүзден астам ғылыми жарияланымның авторы және робот көмегімен ерекше балалардың әлеуметтенуін зерттейтін Human-Robot Interaction зертханасының басшысы. 2021 жылы оның жетекшілігімен жүргізілген зерттеу Frontiers in Robotics and AI халықаралық журналында жарияланып, онда роботтың қатысуымен өткізілген көпапталық терапияның балалардың тұрақты қызығушылығын сақтап қалуға тиімді екені статистикалық дәлелденді. Анар Сандығұлованың ғылыми еңбектері Қазақстанда ғана емес, шетелдік ғылыми ортада да танылып отыр.
Робот қалай «емдейді»?
Робот-assisted терапияның басты ерекшелігі – баламен тікелей жұмыс істейтін роботтың болуы. Дәстүрлі түсініктегі робот техникасы үйірмелерінде бала роботты басқаруды немесе құрастыруды үйренсе, бұл жобада керісінше робот баламен жұмыс істейді. Анар Сандығұлова әзірлеген әдістеме бойынша, арнайы әлеуметтік робот баламен бірге сабақ өткізіп, оған ойын арқылы түрлі тапсырмалар береді. Робот балаға мазмұн ұсынып, оны оқу процесіне тартатын құралға айналады. Роботтың бағдарламасына сәйкес ол баланы қызықтыратын ойындар ойнап, қарапайым сұрақтар қояды, мысалы: «Оң қолым қайсы?» деп сұрақ қою немесе «Басымнан сипап көрші» деп өтініш айту сияқты тапсырмалар. Бала дұрыс жауап берсе, робот көңілді қимыл көрсетіп, мақтау сөз айтып марапаттайды. Мұндай позитивті кері байланыс баланың өз-өзіне деген сенімін арттырып, әлеуметтік дағдыларын дамытуға септігін тигізеді.
Роботтың ішіне жасанды интеллект алгоритмдері орнатылған. Мәселен, роботтың кеудесіндегі камера-көз сенсоры баланың жүзіне бағытталып, оның көз жанарының бағытын, бет-әлпетінің мимикасын бақылайды. Бала роботтың көзіне қараған сәтте сенсор оны дереу тіркеп, роботтың көзі түрлі түске боялады – бұл баламен көз байланысының орнағанын білдіреді. Аутистік балалар үшін көз түйістіру қабілетін дамыту аса маңызды, ал бұл роботтар балаға «тірі» адамның көзіндей артық ақпарат бермейтіндіктен, тура қарауға үйретуге жеңіл екені анықталды. Себебі баланың миы адам көзінен көп эмоциялық ақпарат оқиды да, оны өңдеу қиынға түседі; ал робот көзі барынша қарапайым – тек байланыс сигналы ғана бар. Сондай-ақ роботтың бетінде көз бен ауыз экраннан басқа күрделі мимика жоқ, жест-қимылдары минималды, бұл да баланың зейінін шамадан тыс бөлмей, тек негізгі коммуникацияға шоғырлануына мүмкіндік береді. Нәтижесінде кейбір балалар роботты дос ретінде қабылдай бастайды және әлеуметтік қарым-қатынас негіздерін үйренуге мотивациясы өседі.
Роботтардың тағы бір артықшылығы – шаршамайтыны және эмоцияға берілмейтіні. Терапевт маман қанша сабырлы болғанымен, ерекше баламен қарым-қатынас барысында кейде шаршап, эмоциясын білдіруі мүмкін; ал робот бала қанша қайталаса да жалықпайды, дауысын көтермейді, мінезін өзгертпейді. Мұның өзі балаларды баурап, сенім ұялатады. Ғалымның айтуынша, аутизм ерекшелігі бар балалар сабақ уақыттарының кемінде 50%-ын айналасын зерттеумен өткізіп, назарын тұрақты ұстап тұру өте қиын болады екен. Ал бөлмеге робот кірген сәттен бастап, баланың назары сол роботқа ауады – «сиқыршының таяқшасымен әсер еткендей», бір ғана тетік басылғандай баланың көңілі сабақ мазмұнына ауысады» дейді А. Сандығұлова. Осылайша робот баланың назарын орталықтандыру құралы ретінде пайдаланылады. Терапевт бастапқыда басқа құралдармен жұмыс істеп, сабағының соңына қарай «бәрін аяқтасақ, роботпен ойнаймыз» деп уәде беріп, балаға мотивация бере алады. Немесе керісінше, бүкіл сабақты тікелей роботтың қатысуымен өткізуі де мүмкін – мұнда педагог қажетті білімді баланың роботың «аузынан» естіп, қабылдауын қадағалайды. Екі жағдайда да мақсат – баланың оқуына қызығушылығын жоғалтпай, қатысуын қамтамасыз ету. 2021 жылғы зерттеу нәтижесі де ұзақ мерзімді роботпен жұмыс барысында балалардың қызығушылық деңгейі сақталатынын көрсетті және балаға таныс ойындар мен тапсырмалар енгізілген сессияларда олардың қатысуы бейтаныс жаңа тапсырмаларға қарағанда жоғары болғаны анықталды. Бұл ғылыми негіз робот-терапияны әр баланың жеке ерекшелігі мен ұнататын іс-әрекеттеріне бейімдеу қажеттігін растайды.
Әдістеменің тағы бір маңызды құрамдас бөлігі – деректерді жинау және талдау жүйесі. Әрбір сессия барысында робот баланың әр қимылын, әрекетін цифрлы форматта тіркеп отырады: бала неше рет роботпен көз contacto орнатты, неше рет жанасу жасады, қанша мәрте жымиды немесе назарын басқа жаққа бұрды – бәрі арнайы порталда сақталады. Сессия соңында жүйе автоматты түрде талдау жасап, мысалы, «бүгінгі сабақтың 70%-ында баланың жүзінде жымию белгісі болды» немесе «бала уақыттың 80%-ында сабаққа ден қойды» деген нақты статистика шығарады. Бұл объективті деректер педагог пен психолог мамандарға баланың даму қарқынын, жетістігін дәл өлшеп отыруға мүмкіндік береді. Тәжірибелі мұғалім де кейде баланың сабақтағы мінез-құлқын дәл мұншалық саралап айта алмауы мүмкін, ал жасанды интеллект негізіндегі бағдарлама үлкен деректерді өңдеу арқылы мүлт кетпейтін объективті бағалау жүргізе алады. Жиналған статистиканы мамандар ай сайын, тоқсан сайын салыстырып, баланың ілгерілеуі немесе кері кетуі туралы нақты шешім шығара алады. Мұндай деректерге негізделген мониторинг педагогикада бұрын-соңды болмаған десек артық емес. Осы арқылы әр балаға қандай тәсілдің тиімді екенін анықтау жеңілдейді. Мысалы, Астана қаласындағы ұлттық оңалту орталығының зерттеулері бойынша, гиперактивтілігі жоғары балаларға қысқа әрі нұсқа сөйлейтін робот әлдеқайда қолайлы екені анықталған. Демек, бір балаларға роботтың баяу, жұмсақ дауысымен ертегі айтқаны ұнаса, кейбіріне белсенді қозғалысқа шақыратын ойын түрі көбірек әсер етеді – осының бәрін алгоритм ұсынған деректерге сүйеніп реттеуге болады. Жасанды интеллект баланың алдыңғы сессиялардағы көрсеткіштеріне қарап, келесі сабақта қандай контент беру тиімді болатыны жөнінде маманға кеңес те бере алады. Мысалы, платформа «Бұл балаға бүгінгі сабақта ертегі қосудың қажеті жоқ, оның орнына қимыл-қозғалысқа негізделген ойын ойнатыңыз» деген сияқты сигналдар береді екен. Осындай интеллектуалды көмек жаңа келген терапевт мамандардың да жүйені жылдам үйреніп, балаға қалай жұмыс істеу керектігін меңгеруіне сеп болады.
Қазақстандық робот-терапия жобасында шетелден алынған әртүрлі әлеуметтік роботтардың платформалары пайдаланылды. Суретте зертханада тұрған прототиптердің бірі және бөлшектенген роботтың механикалық құрамы көрінеді. Анар Сандығұлованың тобы жобаның алғашқы жылдарында бірнеше түрлі робот платформаларын сынақтан өткізген. 2018 жылы пилоттық прототиптерді дайындап, оларды Астанадағы Республикалық балалар оңалту орталығында сынай бастады. Балалармен күн сайын жұмыс істей жүріп, бағдарламаның алғашқы нұсқасын әзірлеу үшін 5 роботты «құрбан еткенін» ғалым күлкімен еске алады: кей агрессивті мінезді балғындар роботты құшақтап тұрып қолын жұлып алып, иығын бүлдіріп те жіберген, сөйтіп бірінің саусағы, бірінің қолы істен шыққан екен. «Шкафымда сыңар қолға айналған роботтарым әлі тұр» деп әзілдейді зерттеуші. Осылайша бірнеше жыл ішінде команда Франция, Люксембург, Швециядан әкелінген дайын роботтарды бағдарламалап көрді. Олардың арасында дүние жүзіне белгілі NAO сияқты гуманоид роботтар да, мультфильм кейіпкерлеріне ұқсас шағын эмоциялық роботтар да болды. Әрбірінің техникалық мүмкіндігі ескеріліп, бағдарламалық қамтуы қазақ және орыс тіліне бейімделді. Бұл ретте ғалымдар үлкен тілдік бейімдеу мәселесіне тап болған: бала қазақ отбасында өссе де, кей жағдайда орысша контентке үйреніп қалғаны анықталды. Себебі үйде ата-анасы қазақша сөйлескенімен, орталықтағы мамандар көбіне орысша тәрбие беретіндіктен, бала ақпараттың көбін орыс тілінде қабылдауға бейімделіп кетеді. Сондықтан роботтың қазақ тілінде сөйлеуі ерекше маңызды болды. Команда барлық әдістемелік материалдарды бастапқыда ағылшын және орыс тіліндегі базалардан алғанымен, оларды балаға түсінікті қарапайым қазақшамен қайта жазып шықты. Нәтижесінде робот қазіргі таңда қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде еркін сөйлеуге қабілетті. Бағдарлама тіпті кей баланың жеке қажеттілігіне қарай дыбысталу стилін өзгерте алады: мысалы, бір бала роботтың тек ер адамның даусымен сөйлегенін қабылдап, әйел немесе бала дауысында сөйлесе тыңдамай қойған жағдай тіркелген. Кейін анықталғандай, ол бала үшін үйде әкесі көп уақыт бөліп, тек сол үлгіге үйреніп қалған екен – демек роботтың да ер адам үнінде сөйлегені тиімдірек. Осындай нәзік нюанстардың бәрі әр балаға жеке әдістеме керектігін көрсетеді.
Жалпы, Анар Сандығұлова әзірлеген робот-терапия әдістемесі бірнеше негізгі нәтижеге қол жеткізгенін айтуға болады. Біріншіден, баланың оқу процесіне зейін қоюы мен ынтасы күрт артады – робот бар ортада алаңдау, назарын бөлу проблемасы әлдеқайда азаяды. Екіншіден, көз контакт орнату, бетпе-бет сөйлесу дағдысы жақсарады – жоғарыда айтылғандай, мүлдем көзге қарамайтын балалар көз түйістіруді үйрене бастаған. Үшіншіден, сөйлеу қабілетінде оң өзгерістер байқалады: тілі шықпаған кей балғындар бірнеше сессиядан кейін алғашқы сөздерін айта бастаған. Мысалы, 6 жасар бір бала өміріндегі ең алғашқы айтқан сөзі «мама» не «папа» емес, дәл осы «робот» болғаны тіркелген. Төртіншіден, баланың эмоциялық күйі жақсарып, күлкісі мен қуаныш реакциялары көбейгені деректерден көрінеді (сеанстың 70%-ында жымиюы). Бесіншіден, ең практикалықсы – ата-ана мен бала үшін орталыққа келу стрессі азайды: тек роботтың бар екенін білу, «бүгін роботпен ойнайсың» деген сөздің өзі баланы оңалту сабағына алып келуді жеңілдеткен. Ата-аналар «бұрын таңертең орталыққа әрең оятатын едік, робот пайда болғалы бері өздері тұратын болды» деп қуана пікір білдірген. Осы айтылғандардың бәрі робот-терапияның әлеуетті жоғары екенін дәлелдейді. Дегенмен, ғалым әзірге бұл жобаны толыққанды емдеу әдісі деп емес, ғылыми-зерттеу жобасы ретінде қарастыру керектігін алға тартады. Себебі, 300 бала қамтылған 7 орталықтағы табысты нәтижелер ауқымды статистикалық зерттеу үшін әлі аздау; қазір жинақталып жатқан үлкен деректер қоры талданып біткен соң, әдістеменің тиімділігі туралы ғылыми негізделген тұжырым жасауға болады дейді.
Аутизм мәселелері және робот-терапияның үлесі
Қазақстанда аутизм диагнозы қойылған балалардың саны жыл санап өсуде, бұл арнайы білім беру мен оңалту саласына үлкен талап қойып отыр. Ресми деректер толық болмағанымен, бейресми бағалаулар бойынша 2022 жылы елде 12 мыңнан астам балада аутизм расталды. 2008 жылы небәрі 37 балада аутизм тіркелген болса, 2020 жылы 756 балаға жеткен – яғни 12 жылда көрсеткіш ондаған есе өскен. Ал Білім министрлігі дерегіне сүйенсек, 2015 пен 2023 жылдар аралығында аутизм диагнозды балалар саны 8,8 есеге көбейген. Бұл өсім диагностиканың жақсаруы мен қоғамдағы хабардарлықтың артуымен байланысты болуы мүмкін, дегенмен ерекше балаларды әлеуметке бейімдеу мәселесі күн тәртібінде өткір тұр.
Елімізде аутистік спектрдегі балалармен жұмыс істеуде бірнеше негізгі қиындықтар байқалады. Біріншіден, инфрақұрылымның жеткіліксіздігі: мамандандырылған орталықтар саны сұранысты толық қамти алмайды. Анар Сандығұлованың айтуынша, өздерінің есептеуінше Қазақстан бойынша аутист балаларды оңалтумен айналысатын шамамен 57 орталық бар, ал мемлекет тарапынан нақ статистика жүргізілмеген. Сол 57 орталықтың тек жетеуінде ғана роботпен оқыту әдісі қолданылып отыр. Яғни, қалған өңірлерде мұндай технологиялық мүмкіндік жоқ. 2023-2024 жылдары «Қамқорлық» бастамасы аясында precisely жоғарыда аталған 7 жеке даму орталығы ашылып, олар заманауи әдістерді енгізе бастады. Алайда республика бойынша мұндай орталықтар саны артуы қажет – жоспар бойынша тағы 3 орталық ашылу үстінде.
Екіншіден, кадр мәселесі өзекті: дефектолог, логопед, АВА-терапевт секілді мамандар тапшы, бар мамандардың өзі жүктеме көптігінен ұзақ тұрақтамайды. Бұл, әрине, балалардың тұрақты терапия алуын қиындатады. Мемлекет Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен бірлесіп 2023-24 жылдары 65 маманға арнайы оқыту тренингтерін өткізгенімен, әлі де білікті мамандар даярлау керек.
Үшіншіден, әдістемелік бірыңғайлық пен инновациялардың жетіспеушілігі. Бүгінде Қазақстандағы аутизм орталықтарында негізінен АВА-терапия, эрготерапия, арт-терапия, сенсорлық интеграция сияқты дәстүрлі әдістер қолданылады. Олар тиімді болғанымен, барлық балаларға бірдей әсер етпеуі мүмкін және әр баланың қызығушылығын ояту оңай емес. Цифрлық технология мен робототехника бұл салада жаңа құбылыс, сондықтан кей орталықтар баст initially күмәнмен қарауы ықтимал. Алайда, әлемдік тәжірибе де көрсеткендей, арнайы балалармен жұмысқа технологияларды интеграциялау жақсы нәтиже бере алады. Мысалы, АҚШ, Еуропада соңғы жылдары әлеуметтік роботтар аутизм терапиясында жиі зерттеліп, балалардың коммуникациялық дағдыларын дамытуда оң әсерін беріп жатыр. Қазақстандық робот-терапия жобасы дәл осы трендке сай келеді және отандық жағдайға бейімделген бірегей шешім ұсынуда.
Төртіншіден, қаржыландыру мен қолжетімділік мәселесі. Ерекше баланы тәрбиелеп отырған әрбір отбасының арнайы орталыққа қатынау, төлету мүмкіндігі жоқ. Мемлекеттік мекемелер аз, көбіне жеке қорлар мен бастамалар (мысалы, «Болат Утемуратов қоры» ашқан «Асыл мирас» орталықтары) есебінен ашылған орталықтар қызмет етеді. Бұл орталықтардың көбінде қызмет ақысын қорлар өтейді немесе ата-аналарға тегін ұсынады, алайда орын саны шектеулі. Сондықтан кезекте тұру, шалғай аймақтарда орталықтың жоқтығы сияқты қиындықтар бар. Осы тұрғыда Анар Сандығұлованың роботтары не бере алады? Ең алдымен, робот-терапия бір маманға түсетін салмақты жеңілдетуі мүмкін: бір терапевт маман бір мезетте 1 баламен ғана айналыса алады, ал роботты пайдаланса, белгілі бір тапсырмаларды автоматтандырып, маманның назарын басқа балаға бөлуге жағдай туғызуы ықтимал. Қазіргі таңда бір робот бір баламен ғана жұмыс істейді, әрине, бірақ болашақта топпен де қолдану сценарийлері қарастырылуы мүмкін. Екіншіден, роботтар объективті дерек жинау арқылы әр баланың қажеттілігіне жедел бейімделуге көмектеседі – бұл әсіресе тәжірибесі аз мамандар үшін құнды құрал болмақ. Үшіншіден, робот балалардың терапияға деген қызығушылығын арттырып, сабаққа тұрақты келуін қамтамасыз етеді. Ата-аналар үшін де бұл үлкен жеңілдік, өйткені баласының ынта-жігерін көріп, көңілі тынады. Төртіншіден, елімізде аутизммен жұмыс тәсілдері бір қадам алға жылжып, ғылыми негізделген жаңа деңгейге көтеріледі – бұл Қазақстанды осы салада жаңашыл елдердің қатарына қосады. Расында, Анар Сандығұлова жобасын көріп Үкімет басшылығы да қызығушылық танытқан: Премьер-Министр роботтарды көрген соң, Денсаулық сақтау министрлігіне «бұл тәжірибені бүкіл республикаға таратуды» тапсырған екен. Өкінішке қарай, тиісті меморган оны іске асыруға қажет қаражатты әзірге таба алмай отырған көрінеді. Дегенмен, бұл жоғары деңгейде назар аударылғанының өзі робот-терапияның болашағы зор екенін аңғартады.
Аутизмге қатысты көзқарас соңғы жылдары айтарлықтай өзгерді. Бұрын бұл дерт туралы түсінік тым аз, диагноз да кеш қойылатын. Мысалы, Аспергер синдромын орта есеппен 4 жас шамасында ғана анықтайтын. Ал қазір жаңа әдістемелердің арқасында тіпті 1 жасқа дейін ерте диагностика жасауға мүмкіндік бар.
Қоғамдағы ақпараттану деңгейі де артып келеді: жыл сайын 2 сәуір – Дүниежүзілік аутизм туралы ақпарат күні аясында түрлі шаралар өтеді. Бұл күн тек статистиканы еске салу емес, қоғамға ерекше балаларды әлеуметке бейімдеудің қаншалықты маңызды екенін түсіндіретін символға айналды.
Дәл осындай сәтте Анар Сандығұлованың бастамасы – жасанды интеллектке негізделген робот-терапия – ерекше мәнге ие. Ол балалардың әлеуетін ашуға, қоғамға сенімді қадам басуына жағдай жасап қана қоймай, Қазақстандағы инклюзивті білім мен оңалтудың жаңа белесін қалыптастыруға жол ашып отыр.
Авторлық құқық және шетелдік патент алу үдерісі
Кез келген инновациялық жобаның маңызды қыры – зияткерлік меншік құқықтарын қорғау. Анар Сандығұлова өз әзірлемесін заңдық тұрғыда тіркеуге де уақытылы қамданған. Ғалымның айтуынша, қазіргі таңда Қазақстан аумағында авторлық құқығын рәсімдеп үлгерген. Яғни, робот-терапияның бағдарламалық жасақтамасы мен әдістемесіне отандық куәлік алынған. Ендігі кезекте ғалым Америка Құрама Штаттары мен Еуропалық Одақ көлемінде патент алуға кірісіп жатыр. Бұл – оңай процесс емес: әр елде патент алу үшін сол елдің патенттік заңнамасын білетін заңгерлер қажет, құжат әзірлеу, сараптамадан өту, баж салығын төлеу секілді қомақты жұмыстар бар. Назарбаев Университетінің жанындағы коммерцияландыру қоры осы шетелде патенттеу мәселесінде көмек көрсетіп жатқанын Анар ханым атап өтті. «Шетелде патент тіркеу үшін сондағы заңгерлерді жалдау керек», сондықтан университеттің қолдауы жобаны халықаралық деңгейде қорғауға жол ашуда дейді ғалым.
Патент алу – бір жағынан жобаның жаңашылдығы мен бірегейлігін көрсетсе, екінші жағынан оны инвесторлар үшін тартымды ететін фактор. АҚШ пен ЕО-дан патент алынған жағдайда, Анар Сандығұлованың робот-терапия әдістемесі бүкіл әлем бойынша қорғалады және коммерциялық түрде таратуға мүмкіндік туады. Әзірге патент өтінімдері қаралу кезеңінде, сондықтан нақты қандай технологиялық шешімдер қорғалатыны құпия ұсталуда. Дегенмен, жобаның негізгі ноу-хауы – баланың іс-қимылын тіркеп, талдайтын және сеансты бейімдейтін бағдарламалық платформа мен қазақ тіліндегі контент екенін болжауға болады. Ғалым болашақта өздері құрастырып жатқан отандық роботқа осы бағдарламаны орнатып, нарыққа шығаруды армандайды екен. Сол үшін қазірдің өзінде университеттің ғылыми жобаларды коммерцияландыру қоры жобаны коммерциялық деңгейге шығару үшін қаржы көздерін іздестіруде.
Шетелдік патент алу үдерісі Қазақстандық зерттеушілер үшін әлі тың жол. Робот-терапия жобасы бұл бағытта үлгі болары сөзсіз. Егер АҚШ пен Еуропада авторлық құқық бекітілсе, қазақстандық өнімнің ғаламдық ауқымда мойындалуының бір белгісі болмақ. Әрі бұл технологияны халықаралық нарықта лицензиялап, таратуға мүмкіндіктер ашады. Авторлық құқық пен патентті иелену – ғалымның идеясының заң жүзінде қорғалуын қамтамасыз етіп қана қоймай, болашақ инвестициялар мен startup ретінде даму перспективасын күшейтетін қадам.
Жаһанға жол тартқан жаңалық
Анар Сандығұлованың робот-терапия жобасы Қазақстанда ғана емес, шетелде де назар аударуда. 2023 жылы Швецияда өткен халықаралық конференцияда бұл жоба жоғары бағаланғаны туралы дерек бар. Ғалымның өзі сол басқосудан үлкен шабытпен оралғанын айтқан. Швециядағы конференция – адам мен робот өзара әрекеттестігі бойынша беделді жиын болуы мүмкін, онда қазақстандық ғалымның жұмысы шетелдік сарапшыларды қызықтырғаны жобаның деңгейін аңғартады. Сондай-ақ, Анар ханымның командасы ғылыми нәтижелерін белсенді түрде жариялап келеді. 2021 жылы Frontiers in Robotics and AI журналында жарық көрген мақаласында 11 баламен жүргізілген ұзақ мерзімді роботтық терапия экспериментінің қорытындылары баяндалды. Бұл зерттеу шетелдік рецензенттер тарапынан қолдау тауып, халықаралық ғылыми қауымдастыққа Қазақстанда да осындай жұмыс жүріп жатқанын паш етті. Одан бөлек, ғалымның аты жиі аталып жүрген тағы бір ғылыми еңбек – ата-ананың терапияға қатысуының әсері туралы зерттеу, және екітілділіктің, мәдениеттің аутизмі бар балалардың әлеуметтенуіне ықпалы жайлы сараптама. Мұның бәрі қазақстандық зерттеушінің әлемдік ғылымға өзіндік үлес қосып жатқанын көрсетеді.
Бүгінгі күні робот-ассистивті терапия (робот көмегімен оңалту) – жаһандық трендтің біріне айналуда. АҚШ, Еуропа, Жапония, Қытай секілді елдерде әлеуметтік роботтарды білім беру мен медицинада пайдалану бағытында қарқынды зерттеулер жүргізілуде. Соның ішінде аутизм спектріндегі балалармен жұмыс – ерекше назардағы сала. Мысалы, LuxAI компаниясы (Люксембург) әзірлеген QTrobot немесе Франциядағы SoftBank Robotics шығарған NAO роботы түрлі мемлекеттерде аутизм терапиясына сынақтан өтуде. Анар Сандығұлованың жобасы да осы әлемдік жұмыстардың қатарында аты аталып жүр деуге болады. Тіпті белгілі ғылыми жиындарда қазақстандық ғалымның баяндамалары шетелдік әріптестеріне тың тәжірибе ретінде ұсынылуда. Халықаралық ынтымақтастық әлеуеті де бар: жоба авторының айтуынша, Өзбекстан мен Әзербайжан елдерінен байланысқа шығып, қызығушылық танытып отырғандар бар екен. Егер ресми ұсыныстар түсіп, келісім жасалса, бағдарламаны өзге тілдерге аударып, сол елдердің орталықтарына да бейімдеуге болатындығын ғалым жеткізген. Бұл – қазақстандық өнімнің экспортқа шығуының бір мүмкіндігі.
Жобаның ғылыми қауымдастықтағы орны жайлы айтсақ, Анар Сандығұлова Қазақстандағы робототехника ғылымының адам әлеуетін дамытуға бағытталған жаңа қырын көрсетіп отыр. Бұрын өнеркәсіптік немесе техникалық бағытта дамыған робототехника енді әлеуметтік салаға, әсіресе білім беру мен терапияға дендеп енуі – ғылымның көпсалалылығының айғағы. Ғалым өз жұмысында педагогика, психология және информатиканы тоғыстыра білді. Диссертация жазу кезінде бала дамуы тақырыбына терең бойлап, қосымша психология оқуларына жүгінгенін өзі жасырмайды. Осындай пәнаралық (interdisciplinary) тәсіл қазіргі заманғы ғылымда жоғары бағаланады. 2023 жылы Астана өткен «Аутизм. Баршамызға ортақ әлем» атты халықаралық конференцияда (Булат Утемуратов қоры ұйымдастырған) шетелдік мамандар Қазақстанда JASPER сынды озық әдістемелер қолданыс таба бастағанын атап өтті. Сол сияқты, Сандығұлованың роботтық әдісі де Қазақстанның ерекше балаларды қолдауда жаңашыл көзқарас ұстанатынын әлемге танытуда.
Жаңа әдістеменің бүгінгі нәтижесі
Робот-терапиядан өткен балалардың ата-аналары мен олармен жұмыс істеген мамандардың алғашқы пікірлері ерекше үміт сыйлайды. Ғалым жүргізген бейресми сауалнамаларда ата-аналар орталықта робот бар екенін білген күннен бастап бала үшін сабаққа бару «қызыл әріппен жазылған күнге» айналғанын айтқан. Бұрын ерте тұрғанды ұнатпайтын, терапияға апару қиынға соғатын көптеген бала, роботпен ойнау мүмкіндігі барын естіген соң, таңертең өздігінен оянып, орталыққа баруға асығатыны белгілі болған. Мамандар да осындай ынта әсерін растап отыр: «Балалардың роботпен жұмыс істейтін күнді тағатсыздана күтетіні – тәрбие процесін жеңілдететін фактор», дейді тәрбиешілер. Бұдан бөлек, мамандар роботтың жинақтап беретін статистикалық есебіне сүйеніп, әр баланың күшті және әлсіз тұстарын анық көре бастаған. Мысалы, кей бала белгілі бір тапсырма түріне (ән айту, қимылмен көрсету) ерекше қуанып, engagement деңгейі шарықтайтыны, ал кей тапсырмада көңілі түсе бастайтыны сандарда көрініп тұрады. Сол арқылы маман келесі сабақтың жоспарын баланың көңіл-күйіне бейімдеп, тиімдірек өткізуге қол жеткізгенін айтады.
Сынақ нәтижелері ғылыми талдау деңгейінде де қорытындылануда. Назарбаев Университеті ғалымдары қазірдің өзінде 34 баланы қамтыған ірі масштабты зерттеу жүргізді. Алғашқы деректер робот-assisted терапияның әлеуметтік-қағидалық дағдыларға оң ықпалын растайды: балалардың көзбен байланысу, басқа адамға эмоция білдіру, ортақ назар аудару (joint attention) сияқты көрсеткіштері жақсарған. 11 баламен бірнеше ай бойы жүргізілген тереңдетілген зерттеуде балалардың роботпен қайталанған кездесулеріне үйреніп, ұзақ мерзімді байланыс орнатқаны анықталды. Әсіресе, бірінші сессиялардағы «жаңалық әсері» басылған соң да балалар роботқа қызығушылығын жоғалтпай, онымен тұрақты әрекеттесуге дайын болғаны статистикалық мәнге ие нәтиже берген. Сондай-ақ, ата-ана және терапевтпен финалдық сұхбаттарда көпшілігі роботпен терапия балалардың көңіл күйіне жағымды әсер етіп, кей жаңа қабілеттердің ашылуына түрткі болғанын айтқан. Мысалы, бұрын әлеуметтік ойындарға араласпайтын балдырғандар роботпен бірге топпен би билеп немесе доп лақтырысып ойнауға қызыққан жағдайлар бар. Әрине, барлық балада бірдей бірдей нәтиже болмауы мүмкін: зерттеу барысында кейбір балалар роботқа басында жатырқап, тіпті қорқып қарағаны, бірақ уақыт өте келе үйреніп кеткені байқалған. Бұл да маңызды тұжырым – робототерапияның ықпалына уақыт факторының әсері бар екенін көрсетеді.
Болашақ жоспарлар тұрғысынан, Анар Сандығұлова мен оның командасының алдына қойып отырған бірнеше мақсаты бар. Біріншісі – өзіміздің отандық роботты құрастыру. Қазіргі қолданылып жүрген шетелдік роботтардың бағасы қымбат (бір роботты Қазақстан орталықтары шамамен 3 миллион теңгеге сатып алады екен), сондықтан ғалым жергілікті материалдардан бағасы қолжетімді балама робот жасап шығаруға ниетті. «Басқа орталықтар да егер бағасы 1 млн теңге шамасында болса, сатып алар едік деп отыр» дейді ол. Сол себепті қазір команда роботтың материалдары мен дизайнын барынша арзан, бірақ тиімді ету бағытында жұмыс жасауда. Егер бұл жүзеге асса, тек аутизм орталықтарында ғана емес, еліміздегі көптеген балабақша, дамыту орталықтарында да роботтар пайдаланылуы мүмкін деген болжам бар. Ғалымның айтуынша, қазақша сөйлейтін робот тек ерекше балаларға ғана емес, жалпы балаларға да білім беру процесін қызықты ете алады, мысалы, тілді үйрету, логика дамыту сабақтарында роботты пайдалану – заман талабы. Екіншісі – жобаны коммерциялық деңгейге шығару. Зерттеу жобасы ретінде сәтті апробациядан өткен робот-терапияны енді жаппай өндіріске енгізіп, кәсіпкерлік жобаға айналдыру көзделіп отыр. Бұл үшін инвесторлар тарту, мемлекеттік гранттар немесе венчурлық қаржыландыру мүмкіндіктері қарастырылуда. Назарбаев Университетінің технологияларды коммерцияландыру қоры қазірдің өзінде маркетингтік зерттеулер жүргізіп, бизнес-жоспар әзірлеуге кіріскен көрінеді. Команда Қазақстан нарығымен шектеліп қалмай, Орталық Азияның басқа елдеріне, мүмкін одан да әрі экспортқа шығуды жоспарлайды. Яғни, бағдарламалық жасақтаманы өзге тілдерге аударып, сол елдердегі орталықтарға бейімдеу технико түрде қиын емес – бастысы ұйымдастырушылық келісімдер қажет болмақ.
Үшіншіден, ғылыми тұрғыда – деректерді талдау мен әдістемені жетілдіруді жалғастыру. 2025 жылдың 1 шілдесінен бастап роботқа жазылған бағдарламаны жаңартып, педагогикалық, психологиялық, эмоциялық мәліметтердің барлығын жинауға кіріскенін айттық. Алдағы 1-2 жылда осы жиналған Big Data толық сарапталып, қай балаға қандай робот, қандай контент тиімді екені туралы анағұрлым нақты ғылыми ұсынымдар пайда болады. Бұл зерттеу нәтижелері ғылыми мақалалар түрінде жарияланып, Қазақстан тәжірибесі әлемдік қауымдастыққа үлгі ретінде ұсынылуы мүмкін. Сонымен қатар, команда роботтың жасанды интеллект мүмкіндіктерін кеңейтуді көздеп отыр – баланың көңіл күйін дауыс ырғағынан тану, эмоцияларын мимикасынан анықтау, тағы басқа қосымша функциялар интеграциялануы ықтимал.
Қорытындылай айтқанда, Анар Сандығұлова әзірлеген жасанды интеллектке негізделген робот-терапия – Қазақстандағы аутизмге шалдыққан балаларға жаңа үміт сыйлаған ерекше жаңалық. Жобаның ғылыми негізі мықты, алғашқы нәтижелері сенімді, ал қоғам мен мемлекет тарапынан қолдауы күн санап артып келеді.
Әрине, алда әлі талай сынақтар мен бақылаулардан өтіп, деректер талдауы жүргізіледі. Дегенмен, қазірдің өзінде бұл роботтар ерекше балалардың сенімді серігі әрі алғашқы ұстазы атанып үлгерді. Баласының «робот» деп сөйлегенін естіп, жүрегі елжіген ата-ананың оқиғасы – соның айқын дәлелі.
Егер бұл инновация кең қанат жайып, Қазақстанның түкпір-түкпіріне жетсе, болашақта көптеген ерекше бала алғашқы сөзін «ана» немесе «әке» деп қана қоймай, өз әлеміне роботты да серік етіп, қоғамға жақындай түсері анық. Бұл – технология мен мейірімнің тоғысқан тұсындағы шынайы ғажайып болмақ.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
