XII ғасырда өмір сүрген Қожа Ахмет Ясауи – түркі сопылық дүниетанымының қалыптасуына шешуші ықпал еткен тарихи тұлға. Ол тек діни қайраткер ғана емес, сонымен қатар түркі тілінде жазылған рухани әдебиеттің негізін қалаушылардың бірі саналады. Ясауидің есімі Орта Азия, Дешті Қыпшақ және Анадолы кеңістігінде кең таралып, оның ілімі бірнеше ғасыр бойы қоғамның рухани өміріне әсер етті.
Оқи отырыңыз:
- Ұлы ғалым Әл-Фарабидің ұлты туралы шындық қандай?
- Әлемді тізе бүктірген қазақ: Қажымұқан туралы таңғаларлық деректер
«Ясауи» атануы және рухани қалыптасуы
Ахметтің «Ясауи» деген лақап аты оның шыққан жеріне байланысты қалыптасқан. Ортағасырлық деректерде қазіргі Түркістан қаласы «Ясы» атауымен белгілі болған. Сопылық дәстүр бойынша, рухани кемелдікке жеткен тұлғаларға олардың шыққан өңіріне қатысты нисба (атау) беріледі. Осы тұрғыдан алғанда, «Ясауи» – «Ясыдан шыққан» деген мағынаны білдіреді. Оның рухани қалыптасуына әйгілі сопы ұстаздар, соның ішінде Арыстан бабтың ықпалы ерекше болғаны тарихи еңбектерде жиі айтылады. Ясауи ілімі шариғат, тариқат, мағрифат және хақиқат сатыларын қамтитын жүйелі сопылық мектеп ретінде қалыптасты.
Ясауидің басты еңбегі – «Диуани хикмет». Бұл шығарма түркі тілінде жазылып, исламдық құндылықтарды қарапайым халыққа түсінікті түрде жеткізуді мақсат етті. Хикметтерінде ол нәпсіні тыю, дүниеге тәуелді болмау, сабыр мен тақуалықты сақтау секілді ұғымдарды алға тартады. Ясауи мектебі сопылық ілімді тек теориялық деңгейде емес, практикалық тұрғыда да жүзеге асыруға бағытталды. Оның шәкірттері бұл ілімді кең аймақтарға таратып, кейінгі рухани қозғалыстарға негіз қалады.
Ясауи ілімі тек бір өңірмен шектелмеген. Оның шәкірттері арқылы бұл ілім Орта Азиядан бастап Анадолыға дейін таралған. Түркістан ғасырлар бойы зиярат ететін рухани орталыққа айналды. Тағы бір қызығы – оның еңбектері қарапайым тілде жазылған. Бұл сол заман үшін сирек құбылыс еді. Көп ғұламалар еңбектерін араб немесе парсы тілінде жазса, Ясауи халыққа түсінікті жолды таңдады.
63 жас және қылуетке түсу дәстүрі
Тарихи және агиографиялық деректерде Қожа Ахмет Ясауи пайғамбар жасы – 63-ке толғаннан кейін өмір салтын түбегейлі өзгерткені айтылады. Бұл шешім исламдағы Мұхаммед пайғамбар өмірімен байланысты символдық мәнге ие. Сопылық түсінік бойынша, бұл жас – рухани кемелдіктің шыңы. Ясауи осы кезеңнен бастап жер бетіндегі тіршіліктен ішінара бас тартып, қылуетке – жер асты ғибадат орнына түсу арқылы өмірінің соңғы кезеңін өткізген.
«Қылует» (араб. халуат) – сопылық тәжірибеде жалғыздыққа кету, дүниеден оқшаулану арқылы рухани тазару үдерісін білдіреді. Бұл тек физикалық оқшаулану емес, адамның ішкі дүниесін тәртіпке келтіру, нәпсіден арылу және Жаратушымен байланысын күшейтуге бағытталған тәжірибе.
Ясауи қылуеті – осы тәжірибенің нақты архитектуралық көрінісі. Түркістан қаласында орналасқан бұл кешен жартылай жер астына салынған және бірнеше функционалдық бөлмелерден тұрады.
Қылуеттің құрылымы және кезеңдері
Археологиялық зерттеулерге сәйкес, қылует бірнеше тарихи кезеңде қалыптасқан. Ең көне бөлігі – «Ғар» деп аталатын шағын бөлме. Бұл бөлме XII ғасырға, яғни Ясауидің өмір сүрген кезеңіне жатады.
Кейінгі ғасырларда қылует кеңейтіліп, толыққанды кешенге айналған. Оның құрамына:
- жамағатхана
- мешіт
- тұрмыстық бөлмелер
- шаруашылық кеңістіктер енген. Қылуеттің ең үлкен бөлмесі – жамағатхана, онда зікір рәсімдері өткізілген.
«Ғар» бөлмесі және оның ерекшелігі
Қылуеттегі ең көне әрі маңызды бөлік – «Ғар» бөлмесі. Археологиялық деректер бұл бөлменің басқа құрылымдардан бұрын салынғанын көрсетеді. Оның қабырғаларының бағыты кейінгі мешіт қабырғаларымен сәйкес келмейді, бұл әр кезеңде тұрғызылғанын дәлелдейді. Ғар шамамен 4 метр тереңдікте орналасқан және бір адамға арналған. Бұл Ясауидің жеке құлшылық жасап, рухани тәжірибе жүргізген орны ретінде қарастырылады.
Қылует кешені уақыт өте бірнеше рет өзгеріске ұшыраған. XV–XVII ғасырларда қайта салу және кеңейту жұмыстары жүргізілген. Ал XVIII–XX ғасырларда оның солтүстік бөлігі қосымша тұрғызылған. XX ғасырдың ортасында құрылыс айтарлықтай бұзылып, кейін археологиялық зерттеулер негізінде қалпына келтірілді. Бұл жұмыстарға Т.Сенигова мен Е.Смағұлов сынды ғалымдар қатысқан.
Рухани дәстүр және тарихи сабақтастық
Ясауидің бұл таңдауы кейін үлкен дәстүрге айналды. Түркістанға жыл сайын мыңдаған адамдар келіп, оның ілімін жалғастырған. Кей деректерде қысқы кезеңде мұнда 20–25 мың адам жиналып, 40 күн бойы зікір салғаны айтылады. Бұл құбылыс Ясауи ілімінің кең таралғанын және оның рухани ықпалының ұзақ уақыт сақталғанын көрсетеді.
