Қоқысты сұрыптау мәдениеті неге әлі қалыптаспады? Сарапшылар не дейді?
Қазақстанда жыл сайын 4-5 миллион тонна қатты тұрмыстық қалдық жиналады, бірақ оның тек 25-26%-ы ғана қайта өңделеді. Қалған қоқыстың басым бөлігі полигондарға тасталып, қоршаған ортаға залалын тигізіп отыр. 2019 жылы елімізде 125 млн тонна қалдық жиналғаны және жылына 5 млн тоннадан астам қалдық пайда болатыны белгілі болды; ал полигондардың 83%-ы санитарлық талапқа сай емес екен.
Экология және табиғи ресурстар министрлігі ұсынған деректерге сүйенсек, қалдықтарды қайта өңдеу үлесі жылдан-жылға өсіп келеді. Егер 2023 жылы бұл көрсеткіш 23,9% болса, былтырғы жыл қорытындысында 25,8%-ға жеткен. Алайда бұл өсім елдегі тұрмыстық қатты қалдықтардың (ТҚҚ) жылдам көбейіп жатқанын ақтай алмайды.
Министрлік дерегінше, елде пайда болатын қоқыс көлемі қайта өңдеу қарқынынан әлдеқайда жылдам өсуде. Бір жылдың ішінде жиналған ТҚҚ көлемі 16%-ға артқан: 4,1 миллион тоннадан 4,8 миллион тоннаға дейін көбейген. Бұл мәліметтер «Таза Қазақстан» экологиялық мәдениетті дамыту тұжырымдамасында (2024-2029 жж.) көрсетілген.
Сонымен қатар, дәл осы кезеңде қайта өңдеу деңгейі небәрі 1,9 пайыздық тармаққа ғана өскен. Бұл – тым төмен өсім. Мұны салалық министрліктің мамандары да мойындайды. Ведомство дерегіне сәйкес, 2024 жылы коммуналдық қалдықтарды қайта өңдеу бойынша жоспарланған көрсеткіш 30% болуы тиіс еді. Ал министрлік 2031 жылға қарай бұл деңгейді 40%-ға жеткізуді жоспарлап отыр.
Алайда жоспарланған межеге жету барлық өңірге бірдей мүмкін болмай тұр. 2024 жылы Қазақстанның 20 өңірінің 7-інде бұл көрсеткіш орындалмаған. Ең қызығы – аутсайдерлер қатарында үш ірі мегаполис те бар. Экономикалық мүмкіндігі жоғары қалалар үлгі көрсетуі тиіс болғанымен, іс жүзінде бәрі керісінше болып тұр.
Астанада қайта өңдеу деңгейі ел бойынша ең төмен көрсеткіштердің бірі болды: небәрі 17% (жоспар – 20%). Алматыда да жағдай мәз емес: жоспарланған 27% орнына 19,8% ғана орындалған. Ал ең төмен нәтиже – Ұлытау облысында. Бұл өңірде ТҚҚ қайта өңдеу деңгейі нөлдік деңгейде қалған.
Сарапшылар пікірінше, мұндай көрсеткіштер қоқысты сұрыптау және қайта өңдеу саласындағы жүйелік кемшіліктерді айқын көрсетеді. Экологтар мен сала мамандарының айтуынша, «қоқыс сұрыптау мәдениетінің» кеңінен қалыптаспауына бірқатар себеп бар:
Халықтың экологиялық сауаттылығының төмендігі: Қазақстанда адамдардың көпшілігі сұрыптаудың пайдасын түсінбейді. Мысалы, Алматыдағы «Экожүйе» жобасының жетекшісі Евгений Мұхамеджановтың айтуынша, «компания қызметкерлерінің 99 пайызы қоқыс сұрыптауды білмейді» және оларды осы дағдыға үйрету қажет. Адамдар көп жағдайда әдеттегідей қоқысты араластырып тастайды, ал қоқыс өңдеу зауыттарына қажетті шикізат жетпей қалады. Тұрғындардың басым бөлігі қоқысты бір жәшікке ғана тастайды, оны сұрыптап отыратындар кемде-кем. Жалпы, экологиялық ағарту бағдарламалары жеткіліксіз, мектептерде де қоқыс сұрыптау мәселесіне дер кезінде көңіл бөлінбейді. Нәтижесінде тұрғындар арасында сұрыптауға деген түсінік пен ұқыптылық әлі қалыптасқан жоқ.
Инфрақұрылымның әлсіздігі: елдегі сұрыптау қуаттары өте шектеулі. 200-ден астам шағын аудан мен қаланың жартысында ғана қалдықтарды алдын ала сұрыптайтын кәсіпорын немесе желі бар. Тіпті Астана, Алматы, Шымкент сияқты ірі қалаларда да сұрыпталған қоқыс жеке контейнерлерде жиналса да, арнайы кәдеге жарату жәрмеңкелеріне бармай, қоқыс көліктерімен біріктіріліп әкетіледі. Жаңа Экологиялық кодексте қоқыс полигондарына сұрыптамай көмуге тыйым салынса да, елімізде қазір тек 30-ға жуық сұрыптау желісі жұмыс істеуде және қалған өңірлерде сұрыптау толығымен қолмен жүргізіліп келеді. Инфрақұрылымның дамымауының тағы бір себебі – пластик бөтелке мен банктердегі штрих-кодтардың стандартының жоқтығы сияқты техникалық кедергілер; мұндай кемшіліктер қалдықтарды автоматты түрде сұрыптауды қиындатады.
Заң және басқару мәселелері: қоқыс саласында бірқатар нормативтік бастама қабылданса да, олар толық қолданылмай отыр. Тұрмыстық қоқыс жинау қызметіне арналған тарифтер тым төмен, ал бұл салаға бизнестің қызығушылығын азайтады. Жергілікті әкімдіктер мәселені шеше алмай жүр. Сондай-ақ қоқыс сұрыптауды талап ететін қатаң заңнама мен бақылау әлсіз: кейбір өңірлерде контейнерлер орнатылғанымен, оларды міндетті түрде толықтыруға жәрдем көрсетілмейді.
Экономикалық факторлар: қайта өңдеу кәсіпорны үшін пайда аз, тіпті шығыны көп іс болып отыр. Қазақстанда қоқысты көму құны тым арзан және қайта өңдеуден түскен табыстан негізгі салығы мөлшерін өтеуге ғана жетеді. Экспортқа шығатын шикізат ретінде өңделмеген қоқыстың құнын көтеру үшін экономикалық ынталандыру күшейтілген жоқ. Соның салдарынан пластиктен, қағаздан, металл мен шыныдан алынатын қосымша құн төмен күйде қалып отыр. Қайта өңдеу саласына жеке сектордан инвестиция тарту қиын, ал бизнес үшін қажетті жеңілдіктер жеткіліксіз.
Қоғамдық мәдениет пен жауапкершілік: бізде балаларына бала кезінен қоқыс сұрыптауды үйрететін ата-ана аз. Қоқысты сұрыптаудың пайдасы, оның қаншалықты қоғамға қажет екендігі туралы айтылып-жазылғанымен, іс жүзінде ол орындала бермейді. Сұрыптау әдетте белгілі бір экологиялық акциялардың аясында ғана жүргізілумен шектеліп жатады, тиісінше орта жастағы тұрғындар қоқыс мәдениетіне үйренбеген. Экомәдениетті қалыптастыру шаралары негізінен мектептер деңгейінде ғана басталады, бірақ көпке бармайтын тәрізді. Оның үстіне бұл бастамалар әлі республика көлеміндегі жүйелі іс-шараға айналған жоқ.
Осы факторлар кешенді түрде өзара байланысты болғандықтан, қоқыс сұрыптау мәдениеті әлі кең етек алып жатқан жоқ. Алайда проблеманы жою жолында бірқатар жұмыс жүргізілуде. Сарапшылар мен билік өкілдері мына бағыттар бойынша шешімдер ұсынады:
Экологиялық ағарту мен қоғамды тарту. Мектептер мен жұмыс орындарында экологиядан сабақтар өткізіп, қоқысты сұрыптауды күнделікті әдетке айналдыру бастамалары қолға алынуда. Мысалы, әкімдіктер «Таза Қазақстан» акциясы аясында мектептерге арнап қағаз, пластик, шыны үшін арнайы бокс қойды, ал экотренерлер мен белсенділер азаматтарды «эко-сенбіліктерге» («Recycle.Birge» секілді) тартуды ұйымдастырып жүр. Компанияларда қызметкерлерге сұрыптауды үйрету және экобокстар орнату да ұсынылады. Сарапшылар атап өткендей, күнделікті сұрыптау – қоршаған ортаға өз үлесіңді қосу ретінде қарастырылуға тиіс, мұны бірінші кезекте адамзаттың саналы мінез-құлқы қалыптастыруы қажет.
Заңнамалық өзгерістер мен бақылау. Қоқыс басқару саласында заңнаманы жетілдіру ұсынылады. Мәселен, Экологиялық кодекске енгізілгендей, пластик, қағаз, шыныны бөлек сұрыптамай көмуге тыйым салынды. Бірақ сарапшылар мұны толығымен іске асыру үшін нақты нормалар мен бақылау механизмдерін күшейту керектігін ескертеді. Конрад Альбрехт сияқты халықаралық мамандар Еуропалық одақ тәжірибесіне сүйене отырып, сұрыптауды міндеттеу заңын қабылдау мен қоқыс бөлуді кеңінен насихаттау қажет дейді. Сонымен қатар тауар өндірушілерге экожүйені дамыту үшін қосымша жауапкершілік жүктейтін «өнімнің жауапкершілігі» (EPR) қағидаларын енгізу, қоршаған ортаға зиянды қаптамаларға стандарт қойып, оларға шектеу қою да шешім ретінде көрсетіледі.
Экономикалық ынталандыру. Мемлекет биыл қайта өңдеу және сұрыптау жобалары үшін 3%-бен арзан несиелендіру, сондай-ақ «ЭкоҚолдау» бағдарламасы арқылы қайта өңдеушілерге әр тонна үшін 71 мың теңгеден өтемақы төлеу мүмкіндігін енгізді. Билік өкілдері тариф жүйесін қайта қарап, қалдықтарды өңдеуге үкіметтік субсидия беру немесе «PPP» механизмі арқылы жеке инвесторларды тарту қажет деп есептейді. Мысалы, экология министрлігі жергілікті бюджеттер мен кәсіпкерлерге қоқыс тасымалын қымбаттата отырып, артық шығынды жою шараларын қолға алмақ. Сондай-ақ салықтық жеңілдіктер мен субсидия арқылы қайта өңдеушілерді қолдау тәжірибелерін енгізу қарастырылуда, ол әсіресе шағын қалаларда бизнес үшін тартымды болады.
Инфрақұрылымды дамыту. Астана әкімдігі қалаларда қосымша сұрыптау желілері мен қайта өңдеу зауыттарын салу жөнінде белсенді жұмыс істеуде. 2024 жылғы наурызда үкімет 37 жаңа сұрыптау және өңдеу зауытын құруды бекіткен еді. 2025 жылға ҚР Экология министрлігі 37 зауыттың құрылысы аяқталатынын айтты. Мұндай нысандар арқылы қалдықты сұрыптайтын және өңдейтін қуаттарды арттыру көзделіп отыр. Сонымен қатар көпқабатты тұрғын үйлердің ауласына және қоғамдық орындарға сұрыптау контейнерлерін көбейту шаралары жүзеге асырылуда. Инфрақұрылымның үздіксіз дамуы – сұрыптауды жаппай енгізудің маңызды шарты болып табылады.
Әлеуметтік бастамалар мен азаматтық жауапкершілік. Қоғамдық ұйымдар ұсынған тағы бір шешім – тұрғындарды өз бастамасымен тарту. Мысалы, Алматыда «Таза Қазақстан» акциясы аясында қағаз қалдықтарын жинап, арнайы қабылдау пунктіне өткізу акциясы өтті; қатысушылар «қоқыс сұрыптау мәдениеті енді дамып келе жатыр» деп атап өтті. Әр адам тұрмыстық қалдығын қайта өңдеуге өткізсе, 2030 жылға қарай елдегі сұрыпталатын қалдық үлесін 40%-ға жеткізуге болатыны туралы болжам бар. Бұл бағытта экологтар «қайта өңделетін қалдықтың көлемі дамыған елдермен салыстыруға келмейді, сондықтан қоғам болып саналы қадам жасауымыз керек» деп отыр.
Сайып келгенде, мәселені шешу үшін салада кешенді жұмыс жүргізу қажет: ақпараттандырудан бастап, заңдарды бекітуге дейінгі шаралар бір-бірімен үндес болып, экожүйенің әрбір қатысушысы жауапкершілікті сезінуі керек. Сарапшылардың пікірінше, мемлекет пен қоғам бірге әрекет ете отырып, қоқыс сұрыптау мәдениетін қалыптастырып, қайта өңдеу саласын қарқынды дамытуға міндетті. Бұл арқылы Қазақстан қалаларын таза ұстау ғана емес, болашақ ұрпаққа тұрақты даму әкелетін қадамы жаңа дәстүрге айналар еді.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
