«Қазақтың Төлегені»: Бүгін Құман Тастанбековтің туған күні
Қазақ өнерінің тарихында кейбір есімдер белгілі бір рөлмен ғана емес, тұтас бір ұлттық болмыспен астасып кетеді. Сондай сирек тұлғалардың бірі – Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков. Халық жадында ол ең алдымен «Қыз Жібек» фильміндегі Төлеген бейнесімен сақталды. Бірақ Құман Тастанбековтің шығармашылық ғұмыры бір ғана рөлмен шектелмейді. Ол – театр мен киноны қатар өркендеткен, сахна мәдениеті мен актерлік бекзаттықтың биік үлгісін көрсеткен, қазақ өнерінде өзіне ғана тән қолтаңба қалдырған ірі суреткер.
Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков 1945 жылы 10 наурызда Алматы облысы Сарқант ауданы Екіаша ауылында дүниеге келген. Қазақстанның халық әртісі атанған актердің өнердегі жолы ауылдағы қарапайым тіршіліктен басталып, ұлттық экран мен академиялық театр сахнасына ұласты. Бұл жол – таланттың ғана емес, табандылықтың, тәрбие мен тектіліктің жолы.
Ауылдан басталған арман
Құман Тастанбековтің өнерге келуі кездейсоқтық емес. Оның балалық шағы соғыстан кейінгі ауыр кезеңге тап келгенімен, ауылдағы өмірдің өзіне тән рухани байлығы болды. Ән мен күй, ауыл адамдарының өзара бауырмалдығы, ортақ қуаныш пен ортақ мұң – болашақ актердің дүниетанымын қалыптастырған орта осы еді.
Өз естеліктерінде ол ауыл өмірінің адамды қарапайымдыққа, шынайылыққа тәрбиелегенін ерекше ықыласпен айтады. Өнерге жақындығы да сол ортадан бастау алған. Әкесіне сыйланған гармонь, ауыл клубындағы музыкалық аспаптар, мектептегі мәдени өмір – бәрі жас Құманның жүрегіндегі өнерге деген құштарлықты оятты.
Ол бір сөзінде адамдық болмыстың өзегін өте дәл түйіндейді:
«Адам болып қалу үшін қарапайым, адал, шынайы, таза жүректі болу керек. Көрерменсіз біз ешкім емеспіз».
Бұл сөздер Құман Тастанбековтің тек актерлік емес, азаматтық ұстанымын да аңғартады.
Өнер жолындағы алғашқы қадам
Ауылдан Алматыға келу – Құман үшін үлкен өмірге жасалған батыл қадам еді. Әуелде ата-анасы оның өнер жолына түсуіне қарсы болған. Дегенмен жастық арман мен ішкі сенім ақыры жеңіп шықты. Ол Алматы мемлекеттік өнер институтының актерлік факультетіне оқуға түсіп, профессор Хадиша Бөкееваның сыныбында білім алды. Бұл – оның актерлік табиғатын кәсіби деңгейде шыңдаған шешуші кезең болды.
1969 жылы оқуын тәмамдаған соң, Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрының құрамына қабылданды. Осылайша оның сахнадағы ұзақ ғұмыры басталды. Кейін бұл театр актердің бүкіл шығармашылық тағдырымен біте қайнасып кетті.
«Қыз Жібек» және халық жүрегіндегі Төлеген
Құман Тастанбековті бүкіл қазақ еліне танытқан шығарма – сөзсіз, “Қыз Жібек” фильмі. 1970 жылы жарық көрген бұл туынды ұлттық кино өнерінің алтын қорына енді. Ал Төлеген рөлі Құман Тастанбековтің есімін мәңгілікке халық жадына жазып берді.
Төлеген бейнесі оның сымбатымен, табиғи бекзаттығымен, ішкі тазалығымен ерекше үйлесті. Сондықтан көрермен актерді кейіпкерден бөліп қабылдай алмады. Ел ішінде “Қазақтың Төлегені” атануы да – осының дәлелі.
Бұл фильмнің маңызы туралы Құман Тастанбековтің өз пікірі де терең:
«Қыз Жібек» – тек қана мәңгілік махаббатты емес, патриоттық сезімді ұлықтап, қазақтың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын кеңінен қамтыған кино».
Шынында да, “Қыз Жібек” – тек махаббат тарихы емес, ұлттың эстетикасын, танымын, әдеп өлшемін, мінезін танытқан фильм. Сол себепті де ол уақыт сынынан сүрінбей өтті.
Құман Тастанбековтің бұл фильмдегі өнері сырт келбет жарасымымен ғана бағаланбайды. Ол Төлегеннің лирикалық нәзіктігін де, ер азаматқа тән қайсарлық пен серілік қасиетін де нанымды ашты. Фильмдегі ат үстіндегі қауіпті көріністердің бірқатарын өзі орындауы – оның тек актер ғана емес, қайратты, батыл өнер иесі болғанын дәлелдейді.
Кино алаңында тұтанған махаббат
«Қыз Жібек» фильмі Құман Тастанбековке атақ қана әкелген жоқ. Бұл туынды оның өмірлік серігін де жолықтырды. Фильм алаңында басталған Құман Тастанбеков пен Меруерт Өтекешованың сезімі кейін берік отбасыға ұласты.
Олардың махаббат хикаясы қазақ көрерменіне ерекше ыстық. Өйткені экрандағы Төлеген мен Жібек өмірде де жұп болды. Бұл жарасым халық жадында өнер мен өмірдің ғажайып тоғысқан үлгісі ретінде сақталды.
Құманның Меруертке ғашық болған сәтін еске алатын әңгімелері ел ішінде аңызға айналған. Соның бірі – жаңбырлы күнгі әсерлі эпизод. Ол осы бір сәтті былайша баяндайды:
«Алғаш рет емен-жарқын әңгімелесіп, оны үйге дейін шығарып салуыма Алланың өзі көмектесті».
Тағы бір тұста ол сол сәттің ішкі толқынын ашық жеткізеді:
«О, Алла, көмектесші, мына қыз дәл қазір батпаққа құлап қалсыншы!»
Әзіл мен шынайылық аралас бұл естелік олардың қарым-қатынасының табиғи, адами сипатын танытады. Меруерт Өтекешованың жарты ғасырдан астам уақыт бойы Құман сыйлаған гүлді сақтап жүруі де – осы махаббаттың символындай.
Театрдағы кемел суреткер
Көпшілік Құман Тастанбековті ең әуелі кино арқылы таниды. Алайда оның шығармашылық қуаты театр сахнасында тіпті кең ашылды деуге болады. Ол М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрында ондаған ірі образдарды сомдап, қазақ сахна өнерінің таңдаулы шеберлерінің біріне айналды.
Ол ойнаған рөлдер қатарында Шыңғыс Айтматов шығармаларындағы Қасым мен Құлбек, Мұхтар Әуезов дүниелеріндегі Әлібек, Нарша, Абыз, Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Қан мен теріндегі» Тәңірберген, Оралхан Бөкейдің «Құлыным менің” шығармасындағы Жан, «Абайдағы» Айдар, “Фархад – Шырындағы» Фархад секілді сан алуан бейнелер бар.
Бұл рөлдердің әрқайсысы әр түрлі психологияны, әр түрлі тағдырды, әр түрлі мінезді талап етті. Құман Тастанбеков осы алуан сипаттағы образдарды бір-біріне ұқсатпай, өзіндік табиғатымен ашып отырды. Оның актерлік мәдениеті, сахнадағы тұрысы, сөз саптауы, дауыс ырғағы, пластикасы – бәрі де бекзат болмысты аңғартатын.
Ол туралы естеліктерде жиі айтылатын бір сипат бар: Құман сахнаға ешқашан салғырт шықпаған. Әр қойылым алдында толқып, әр рөлге жаңаша дайындалған. Бұл – нағыз үлкен актерге тән қасиет.
Кинодағы көпқырлы талант
Құман Тастанбековтің кино өнеріндегі мұрасы да бай. «Қыз Жібектен” кейін ол «Қыс – мазасыз маусым», «Ағам менің», «Ерекше күн», «Аққулар ұшып келеді», «Махаббат жаңғырығы», «Ағама арналған қалыңдық», «Қараша қаздар қайтқанда», «Провинциялық хикая», «Алаң шеті», «Өрнек» және басқа да фильмдерде көрінді.
Ол тек романтикалық кейіпкерлердің ғана емес, әлеуметтік, психологиялық, драмалық, тарихи образдардың да шебер орындаушысы болды. Кино мен театрды қосқанда 200-ге жуық рөл сомдауы – оның шығармашылық ауқымын айқын көрсетеді.
Құман Тастанбеков өнерде өзін қайталамауға тырысқан актерлердің қатарынан. Төлегеннен кейін де биікке көтеріле алғаны – соның дәлелі. Ол бір бейненің тұтқыны болып қалмай, әр жаңа рөл арқылы өз мүмкіндігін кеңейтіп отырды.
Әншілік, сазгерлік сезім, табиғи мәдениет
Құман Тастанбеков туралы айтқанда оның әншілігін, музыкалық қабілетін айналып өтуге болмайды. Баян тартып, ән айтатын өнері оның сахналық табиғатын байыта түсті. Әсіресе музыкалық қойылымдардағы рөлдерінде бұл қыры анық танылды.
Өнер адамдары мен замандастары оның бойындағы табиғи зиялылықты, ішкі мәдениетті жиі атап өтеді. Шынында да, Құман Тастанбековтің болмысынан байсалдылық, сыпайылық, кісілік, мырзалық ерекше сезіледі. Бұл қасиеттер оның экрандағы және сахнадағы бейнелеріне де табиғи түрде сіңді.
Сондықтан оны көпшілік тек талантты актер емес, «мырза актер» ретінде қабылдады.
Ұлттық кино туралы толғамдары
Құман Тастанбеков өнердің жай орындаушысы ғана емес, оның тағдырына алаңдаған ойшыл тұлға да болды. Ол қазақ киносы, театр, жастар тәрбиесі, кітап оқу, ұлттық рух, рухани құндылықтар туралы ашық пікір айтып отырды.
Қазіргі кино жайында толғана келе, ол мықты туындының тууы үшін терең білім мен кең дүниетаным қажет екенін баса айтқан. Оның пайымынша, режиссер тек сценариймен шектелмеуі керек, әдебиетті, тарихты, психологияны, философияны терең меңгеруі тиіс. Бұл тұжырым бүгін де өзекті.
Ұлттық өнердің болашағына қатысты ол тек сын айтып қана қоймай, үлкен сенім де білдірген. Құман Тастанбеков үшін өнер – ұлттың жаны, рухани жады.
Адамгершілік пен отбасы құндылығы
Құман Тастанбековтің сұхбаттарында ең жиі ұшырасатын тақырыптардың бірі – адамдық, тәрбие, ұрпақ сабақтастығы. Ол қоғамдағы қатыгездік, кітап оқуға деген қызығушылықтың кемуі, үлкенді құрметтеудің әлсіреуі сияқты мәселелерді қатты алаңдаушылықпен айтқан.
Оның өмірі мен отбасы – сөз бен істің қабысқан үлгісі. Меруерт Өтекешовамен бірге өнерде де, өмірде де жұбы жазылмай, өнегелі шаңырақ құрды. Жібек, Томирис, Фараби есімді ұл-қыз тәрбиелеп өсірді. Экрандағы махаббаттың өмірде де баянды болуы – қазақ көрермені үшін ерекше құнды өнеге.
«Қыз Жібектің» жанашыры
Құман Тастанбеков пен Меруерт Өтекешованың “Қыз Жібек” фильмін қайта жаңғырту жолында да үлкен еңбек сіңіргені айрықша мәнге ие. Кеңес дәуірінен кейін киноның пленкалары шашылып, туындының тағдыры қыл үстінде тұрған шақта екеуі фильмді қалпына келтіру жұмыстарымен айналысқан. Бұл – тек өз өнерін қадірлеу емес, ұлттық мұраға деген адалдықтың көрінісі.
Осы тұрғыдан алғанда Құман Тастанбеков “Қыз Жібекте” ойнап қана қоймай, оның кейінгі тағдырына да жауапкершілікпен қараған өнерпаз болды.
Халық жадындағы бейне
Құман Тастанбеков 2017 жылдың желтоқсанында дүниеден өтті. Бірақ ол халқымен қоштасқан жоқ. Өйткені шын талант физикалық өмірмен шектелмейді. Оның сомдаған образдары, айтқан сөздері, өнер туралы ойлары халық жадында өмір сүре береді.
Қазақ көрермені үшін Құман Тастанбеков – сымбат пен сырбаздықтың, тазалық пен тектіліктің, кәсібилік пен қарапайымдылықтың символы. Ол ұлттық өнердің биік мектебінен өткен, өз болмысымен де, өнерімен де елге өнеге болған тұлға.
Оның мына бір сөзі өмірлік ұстанымының айнасы іспетті:
«Көрерменді сәл көрмесек, тірлігіміз жүрмей қалғандай болады».
Бұл сөз – сахна мен халыққа адалдықтың сөзі.
Құман Тастанбеков туралы сөз қозғағанда, біз бір актердің ғана ғұмырын емес, қазақ өнерінің тұтас бір дәуірін еске аламыз. Ол – ауылдан шыққан арманшыл жігіттің ұлттық мәдениеттің маңдайалды тұлғасына айналған жолы. Ол – «Қыз Жібек» арқылы ғашықтықтың символына, театр арқылы кәсіби шеберліктің үлгісіне, жеке өмірі арқылы адамдық пен адалдықтың өнегесіне айналған азамат.
Халық оны бекер «Қазақтың Төлегені» деп атаған жоқ. Өйткені Құман Тастанбеков сомдаған Төлеген бір фильмнің кейіпкері ғана емес, қазақ рухының сұлулыққа, серілікке, адалдыққа деген сағынышын танытқан бейне еді. Ал сол бейнені өміршең еткен – Құманның өз болмысы.
Құман Тастанбековтің өнері – уақыт өткен сайын құнын жоғалтпайтын асыл мұра. Оның ғұмыры мен шығармашылығы бүгінгі ұрпаққа тек естелік емес, тағылым.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
