Қазақстандағы ішкі туризм қалай дамып келеді?
Қазақстанның ішкі туризм саласы соңғы жылдары қарқын алып, жаңа мүмкіндіктерге жол ашуда. Пандемиядан кейінгі кезеңде қазақстандықтардың ел ішіне саяхаттау қызығушылығы артқаны байқалады. Ресми деректерге сәйкес, 2019 жылы ел ішіндегі туристер саны 6,7 миллион болса, 2023 жылы бұл көрсеткіш 9,6 миллионға жетіп, бес жылда 44 пайыз өсім көрсетті. Пандемияның бәсеңдеуімен туризм қайта жанданып, 2021 жылы ішкі туристер ағыны 2020 жылғы деңгейден асып түсті. Ал 2022 жылы ел ішіндегі демалушылар саны 8,6 миллион адамды құрап, шетелге шыққан туристер санынан (7,7 млн) да жоғары болды.
Пандемиядан кейін жолға шыққандар күрт көбейді
Мемлекеттің мақсаты – 2025 жылға қарай туризмнің ІЖӨ-дегі үлесін 8 пайызға дейін жеткізу, бұл мақсатта 2019-2025 жылдарға арналған туристік саланы дамыту мемлекеттік бағдарламасы қабылданған.
Ішкі туризмнің дамуына мемлекет тарапынан ауқымды қолдау көрсетілуде. 2019 жылы елде туризмді индустрияландыру тұжырымдамасы іске қосылып, туристік инфрақұрылымды жақсартуға ерекше көңіл бөлінді. Мысалы, «Нұрлы жол» бағдарламасы аясында жол-көлік желісі мен инженерлік инфрақұрылым жаңартылып жатыр. Түркістан облысында 2020-2025 жылдары ұзындығы 180 шақырымдық жаңа айналма жолдар салынады деп жоспарланған. Бұл – өңірдің негізгі туристік орталықтарына қатынауды жеңілдетуге бағытталған маңызды жоба.
Оның үстіне, жол – туризмді дамытудың негізгі шарты, сондықтан соңғы жылдары курорттық аймақтарға апаратын жолдар жөнделіп, жаңа әуежайлар мен вокзалдар салынды. Ел Үкіметі туризмді экономиканың басым секторларының бірі ретінде белгілеп, ТОП-10 туристік дестинация тізімін айқындады. Аталған басым бағыттарға Алакөл, Баянауыл, Түркістан сынды аймақтар енгізіліп, оларға инвесторлар тарту және инфрақұрылымды дамыту жұмыстары күшейтілді.
Алакөлдің туристік тартымдылығы жоғары болып тұр
Шипалы қара суы мен минералды тұнбасымен танымал Алакөл соңғы жылдары еліміздің ең белсенді демалыс орнына айналды. Еліміздің шығысында орналасқан Алакөл көлі – табиғи емдік қасиетімен әрі ерекше сұлу көрінісімен ішкі туризмнің «флагманы» болған орын. Кең байтақ дала төсіндегі тұзды көлдің суы құрамындағы минералдарға бай, емдік балшығы тері ауруларына шипа деп халық арасында танымал. Көл жағалауы жаз айларында мыңдаған демалушыны қабылдайды.
Ресми ақпарат бойынша, 2023 жылы Алакөлге 1 миллион 550 мың турист келген болса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 1,7 миллионға жетіп, алдыңғы жылмен салыстырғанда 6,2 пайызға артты. Көл жағалауында туристерге қызмет көрсететін нысандар саны 300-ге жуықтап, туризм саласындағы қызмет көлемі 10 миллиард теңгеден асты.
Жаз маусымында сұраныстың шарықтауына орай қосымша пойыз маршруттары іске қосылды, мысалы, маусым-қыркүйек аралығында «Павлодар-Достық» бағытына 11 қосымша вагон тіркелді.
Алакөлді ұлттық туристік бренд ретінде дамытуға мемлекет ерекше ден қоюда. 2022 жылы Жетісу облысы құрылғаннан бері тек Алакөл ауданының өзінде туризм инфрақұрылымын жетілдіруге 12,3 миллиард теңге бөлінген. Осы қомақты инвестицияның нәтижесінде 25 жыл бойы шешілмей келген инфрақұрылым түйткілдері шешімін тауып келеді: электр жарығы тұрақтандырылып, 56,8 шақырым желі тартылды, 2 қосалқы станция салынды, Ақши ауылында кәріз жүйесінің құрылысы басталып, Көктұмада жобасы дайындалуда.
Жағалау аумағы абаттандырылып, тазалықты қамтамасыз ету үшін 220 қоқыс контейнері мен 22 модульдік әжетхана орнатылды. Қауіпсіздік шаралары да күшейтілді: су көліктерінің қозғалысын реттеу мақсатында жаңа ережелер енгізіліп, жағалауды дрон арқылы бақылау, тәртіп бұзушыларға айыппұл салу тәжірибесі жолға қойылған.
Инфрақұрылым біртіндеп жақсарғанымен, Алакөлде жылдар бойы қордаланған проблемалар әлі де толық шешімін тапқан жоқ. Туристер санының күрт өсуі сервис сапасына салмақ түсіріп, кей аумақтарда тазалық сақтау қиынға соғуда. Демалушы Әсел Берікованың айтуынша, қызмет көрсету деңгейі кейде көңіл көншітпейді.
Тазалық жағы өте төмен. Адам көп болғандықтан, қоқысты үнемі тазалап отыру мүмкін емес екенін түсінеміз. Алайда, арнайы қызметкерлерді жалдап, үнемі қадағалап отырса, жақсы болар еді, - дейді ол.
Расында да, соңғы жылдары Алакөл жағасындағы инфрақұрылым айтарлықтай жақсарғанымен, кейбір түйткілдер байқалады. Мысалы, жағалаудағы электр желісі толық тұрақтанбаса, кей демалыс орындарында кәріз жүйесі енді қолға алынып жатыр.
Турист Ержігіт Асқаров Алакөлдегі бағалардың қолжетімділігіне қатысты: «Кәсіпкерлер тәулігіне 20 мыңнан 170 мың теңгеге дейін баға қояды, бұл барлық қазақстандыққа қолжетімді ме? Ең қарапайым демалыс орындарының өзінде санитарлық торап жетіспейді, қоғамдық көлік жиілігі мардымсыз» деп пікір білдірді.
Маусымның қысқалығынан (шамамен екі ай) кәсіпкерлер шығындарын аз уақытта ақтау үшін бағаны көтеруге мәжбүр екені де айтылады.
Дегенмен, Алакөлдің болашағына сенім мол. Табиғи емдік суы мен әсем табиғаты жыл сайын миллионнан аса адамды тартуы – зор әлеуеттің көрсеткіші.
Мәжіліс депутаты Болат Керімбек Алакөлді еліміздің туристік бренді ретінде атап, инфрақұрылымды одан әрі жетілдіру жұмысын жалғастырудың маңызын ерекше жеткізді. Алдағы жылдары жоспарланып отырған жаңа әуежай құрылысы, жағалауды нығайту және қызмет сапасын арттыру шаралары жүзеге асса, Алакөл тек қазақстандықтар үшін ғана емес, шетелдік туристер үшін де тартымды емдік-курорттық орталыққа айналуы әбден мүмкін.
Баянауыл: Табиғат пен тарих тұнған өлке
Қазақстанның солтүстігіндегі Баянауыл өңірі – көгілдір көлдері мен қоңыр тас шатқалдары астасқан ғажайып табиғат бұрышы. Баянауыл ұлттық паркі 1985 жылы құрылған, бұл – еліміздегі ең алғашқы ұлттық парк мәртебесін алған қорықты аймақ. Мұнда Жасыбай, Сабындыкөл, Торайғыр сияқты мөлдір сулары бар шипалы көлдер, қылқан жапырақты ормандар және жел мен жаңбыр мүсіндеген әсем жартастар (мысалы, әйгілі «Кемпіртас», «Найзатас» пішіндері) орналасқан.
Баянауыл жері тарихи жәдігерлерге де бай. Осы өлкеде қазақтың белгілі би-шешендері мен жыраулары өмір сүрген, Жасыбай батыр туралы аңыздар қалған. Түрлі әулие мекендер – Қоңыр әулие үңгірі, Мұрынталдағы көне саптыаяқ тақтай (Қазыбек би денесі қойылған ағаш төс) – саяхатшыларды қызықтыратын рухани нысандар. Мұның бәрі өңірді мәдени-танымдық туризм бағытынан да құнды етеді.
Баянауылды туристік кластер ретінде дамыту тәуелсіздік жылдарында дәйекті жүріп келеді. Өңір 2018 жылы Үкімет айқындаған республикалық маңызы бар 10 туристік орталықтың бірі болып бекітілді. Сол кезден бастап курорттық аймақ инфрақұрылымын халықаралық талаптарға сәйкестендіру жұмыстары басталған. 2016 жылы Баянауылда шағын авиацияға арналған аэродром құрылысы қолға алынып, 2019 жылдан бастап Астана-Баянауыл, Қарағанды-Баянауыл бағыттарында шағын ұшақ рейстері субсидияланатыны хабарланған еді. Ұзындығы 12,4 шақырымдық Торайғыр-Жасыбай автомобиль жолына күрделі жөндеу жүргізіліп, жол бойында сервистік 19 жаңа нысан салынды.
Сонымен қатар, қысқы туризмді дамыту үшін Ақсан ауылындағы Мырзашоқы тауында шаңғы базасын тұрғызу басталды. Бұл жоба жүзеге асса, Баянауыл тек жазғы маусыммен шектелмей, жыл бойы турист тартатын курортқа айналмақ.
Баянауылдың қазіргі туристік көрсеткіштері де өсу үстінде. 2024 жылы Павлодар облысына 240 мыңнан астам турист келген болса, соның ішінде Баянауыл демалыс аймағына 160 мыңнан астам адам келген. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда айтарлықтай өсім; жалпы өңір бойынша ішкі туристер саны жыл сайын шамамен 15 пайызға артып отыр. 2025 жылға өңір басшылығы туристер санын 267 мың адамға жеткізуді жоспарлауда. Облыста бір мезетте 9000-ға жуық адамды қабылдай алатын 139 орналастыру орны жұмыс істесе, соның басым бөлігі Баянауыл ұлттық паркі маңында шоғырланған.
Жаз мезгілінде демалушылардың негізгі легі дәл осы Баянауыл курорттық аймағына және жақын маңдағы Маралды тұзды көліне келеді. Сұранысқа сай жаз айларында Павлодар қаласынан Баянауылға дейін тікелей автобустар қатынап, туристерге қолайлы жағдай жасалған.
Баянауыл туризмінің ерекшелігі – экологиялық тазалығы мен тынығу мәдениетінің қалыптасуы. Жергілікті әкімдік өңірдегі киелі орындардың туристік картасын жасап, зиярат ету маршруттарын дамытуда. Ұлттық парк аумағында 47 жағажай болса, оның 20-сы жабдықталып, жеке кәсіпкерлерге бекітілген. Туристер көп жиналатын жерлерде тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін арнайы туристік полиция бөліністері жұмыс істейді (мысалы, Баянауыл ауданында 7 туристік полиция қызметкері бар екені мәдлім).
Табиғат аясында демалушыларға арналған жаяу соқпақтар мен маршруттар белгіленген. Солардың бірі Сабындыкөл-Жасыбай бағыты республикалық маңызды туристік маршруттар тізіміне енгізілді. Бұл – өңірдің ұлттық деңгейдегі тартымдылығын көрсететін нақты дерек.
Әрине, Баянауыл туризмінде де шешімін күткен мәселелер бар. Маусымдық сипат (жаздың қысқалығы), жолдың алыстығы және сервис сапасын жетілдіру қажеттігі жиі айтылады. Дегенмен, табиғи әлеуеті жоғары бұл өңірге инвестициялар тарту жалғасып жатыр. Соңғы жылдары бірнеше заманауи демалыс үйлері, қонақүйлер ашылып, жергілікті кәсіпкерлер белсенділік танытуда.
Сарапшылар қауымдастығы Баянауыл сияқты орындардың тартымдылығын ерекше атап, инфрақұрылымды бірлесіп дамыту (мемлекет пен бизнес серіктестігі негізінде) ішкі туризм проблемаларын шешудің тиімді жолы екенін айтады. Болашақта Баянауыл курорттық аймағының жылына қабылдайтын туристер санын бірнеше есе ұлғайту мүмкіндігі бар. Ол үшін жол қатынасын одан әрі жақсартып, жыл бойы жұмыс істейтін туристік өнімдерді (шаңғы базасы, сауықтыру лагерьлері т.б.) көбейту көзделген.
Түркістан – ер Түркінің бесігі ғой...
Түркістан – қазақ халқының тарихи астанасы, түркі әлемінің рухани ордасы саналады. 1500 жылдық шежіресі бар көне қала соңғы жылдары бұрынғыдан бетер жаңғырып, заманауи туристік хабқа айналып келеді. 2018 жылы Түркістан облысы құрылып, Түркістан қаласы облыс орталығы мәртебесін алғаннан бері өңірдің дамуына қомақты қаражат бөлінді. Президенттің тікелей тапсырмасымен Түркістанды жаңғырту жоспары іске асты: кесенелер мен көне қала орындарын қалпына келтіру, жаңа мәдени және туристік нысандар салу қолға алынды. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі маңында заманауи «Керуен-сарай» көпфункционалды туристік кешені, амфитеатр, «Ұлы Дала елі» орталығы, шығыс базары стиліндегі қолөнершілер орталығы сияқты көрікті орындар бой көтерді. 2020 жылы Түркістан халықаралық әуежайы пайдалануға берілді – тәуелсіздік жылдарындағы тұңғыш «жасыл алаңнан» (greenfield) салынған әуежай. Бүгінде ішкі рейстермен қатар Түркия, Өзбекстан, Сауд Арабиясы секілді елдерден тікелей халықаралық рейстер қабылдайды.
Инфрақұрылымды жаңарту «Нұрлы жол» мемлекеттік бағдарламасы аясында да жүзеге асып, Түркістан мен Шымкент қалаларын қосатын жылдам автожол, қала ішінде жаңа әуенді субұрқақтар, саябақтар, қонақүйлер салынып, коммуникация желілері жаңғыртылды. Мұның барлығы Түркістанға туристер легін күрт өсірді. 2023 жылдың қорытындысында Түркістан облысына келген туристер саны 563 мың адамға жуықтап, 2019 жылмен салыстырғанда бірнеше есе артты. Оның ішінде, Түркістан қаласының өзіне бір күндік сапармен келушілерді қосқанда, миллионнан астам турист табан тірегені айтылды. 2024 жылдың алғашқы он айында өңірге 400 мыңнан астам турист келген.
Туристік өнім құрылымына көз жүгіртсек, келушілердің 210 мыңы қонақүйлерде түнеп, 124 мыңы табиғи аймақтарды араласа, 135 мыңы шипажай-сауықтыру орындарына барған. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Отырар қалашығы, Арыстанбаб кесенесі сынды тарихи орындарға 2024 жылы 810 мыңнан астам адам зиярат етті, яғни рухани-танымдық туризм өңір туризмінің жетекші бағыты екенін көрсетеді.
Түркістан облысы әкімдігінің мәліметінше, өңірде туризмнің үш негізгі бағыты айқындалған: тарихи-танымдық (киелі жерлерге зиярат), экологиялық (қорықтар мен табиғи парктерге турлар) және емдік-сауықтыру туризмі (шипажайлар мен ыстық бұлақтар).
Облыс әкімдігі өңірдің туристік әлеуеті жыл сайын артып келе жатқанын мәлімдеді, 2023-2025 жылдары туристік салаға 63 миллиард теңге инвестиция құйылып жатқаны да хабарланды. Түркістан қаласында 2,5 гектарда «Қолөнер қалашығы» салынып, 99 гектар аумақта ұлттық ат спорты кешені (атшабар) құрылысы жүріп жатыр. Жыл сайын жаңа шипажайлар мен қонақүйлер саны өсуде. 2023-2025 жылдары құны 7,5 миллиард теңге болатын 6 бірдей емдік-сауықтыру орталығының құрылысы жоспарланған. 2024 жылы Түркістан қаласында Medina Palace сияқты бесжұлдызды қонақүйлер ашылып, заманауи туристерге жоғары сапалы қызмет ұсыныла бастады.
Түркістанның туризмін дамытуға бағытталған стратегиялық мақсаттар да ауқымды. 2019 жылы облыстық туризм басқармасы 2025 жылға қарай Түркістанға жылына 5 миллион турист келеді деп жоспарланғанын жариялаған еді. Әрине, бұл өте биік меже және қазіргі көрсеткіштер одан әлдеқайда төмен. Дегенмен, Түркістанның тарихи мәртебесі мен мемлекет қолдауы бұл мақсатқа ұмтылуға толық негіз береді. Жыл сайын Түркістанда халықаралық деңгейдегі іс-шаралар (мысалы, «Қазақ хандығына – 550 жыл» мерейтойы, Түркі халықтарының мәдени фестивальдері, т.б.) өткізіліп, олардың өзі мыңдаған турист тартуда.
Түркістан облысына келген шетелдік туристер саны да өсуде: 2023 жылы 19 мың шетелдік қонақ тіркеліп, бұл алдыңғы жылға қарағанда үш есеге жуық артқан. Көрші Өзбекстан, Түркия, Ресейден, сондай-ақ алыс шетелден зиярат етушілер легі көбейіп келеді.
Түркістанның жаңа келбеті – ежелгі мұра мен заманауи инфрақұрылымның үйлесімі. Бір жағынан, ортағасырлық Ясауи кесенесі, көне Қылует жерасты мешіті, тарихи кесенелер кешені туристерді өткен дәуір рухымен таныстырса, екінші жағынан, қаланың жаңа бөлігінде бой көтерген «Керуен-сарай» кешені қонақтарға шығыс ертегісінің атмосферасын сезіндіреді. Бұл кешенде қонақүйлер, мейрамханалар, сауда галереясы, су үстіндегі шоу алаңы, атпен жүретін жолдар бар – барлығы турист үшін жан-жақты демалыс ортасын құрайды.
Сондай-ақ Түркістанға келген саяхатшылар жаңадан ашылған «Түркістан» музыкалық-драма театрын, этноауыл форматындағы туристік ауылды, «Farab» кітапханасын және басқа да көрнекті орындарды тамашалай алады. Кешкі уақытта кесене алдындағы амфитеатрда лазерлік шоулар мен концерттер ұйымдастырылып, қала түнгі өмірімен де саяхатшыларды қызықтырады.
Түркістан тәжірибесі Қазақстанның ішкі туризміндегі бірегей үлгіге айналды деуге болады. Мемлекеттік қолдау мен тарихи мұраны ұштастыра отырып, небәрі бірнеше жыл ішінде инфрақұрылымы шыңдалған, тартымды туристік дестинация қалыптасты. Әрине, мұнда да тұру орындарының бағасы, сервис сапасы, жаздың аптап ыстығы кезіндегі қолайсыздықтар сынды мәселелер жоқ емес. Бірақ олардың шешімі үшін облыс әкімдігі мен салалық ведомстволар бірқатар шараларды іске асыруда – туристік полиция, бірыңғай e-Qonaq жүйесі, гид-экскурсоводтарды даярлау курстары, кәсіпкерлерге жеңілдікті несиелер беру секілді бастамалар жүзеге асып жатыр.
Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров: «Өңірде туризм саласының үш негізгі бағыты айқындалды – тарихи-танымдық, экологиялық және емдік-сауықтыру туризмі. Туристік әлеуетіміз жыл сайын көтеріліп келеді» деп атап өтті, бұл мемлекет тарапынан тұрақты қолдау болатындығына меңзейді.
Ішкі туризмде қандай кедергілер бар?
Қазақстанның ішкі туризм саласы қарқынды дамып, халықтың өз елімізді қайта танып-білуіне жол ашты. Алакөл, Баянауыл, Түркістан сынды аймақтар – әрқайсысы өзіндік ерекшелігімен, табиғи һәм мәдени құндылығымен қымбат қазыналарымыз. Соңғы ресми деректер ішкі туристер санының рекордтық деңгейге жеткенін көрсетті: 2023 жылы 9,57 миллион қазақстандық ел ішінде саяхаттап, бұл көрсеткіш 2024 жылы 10,5 миллионға дейін өсті. Үкімет қабылдаған бағдарламалар нәтижесінде жолдар салынып, жаңа нысандар ашылып, қызмет көрсету сапасы біртіндеп жақсарып келеді. Туризм индустриясын дамытуға арналған 2019-2025 жылдар жоспары өз жемісін беріп, 2019 жылы 5,6 пайыз болған туризмнің ІЖӨ-дегі үлесі 2023 жылы 8 пайызға жақындады.
Алайда, алда атқарылар шаруа да аз емес. Сарапшылар Қазақстанда ішкі туризмнің қымбаттығы мен бәсекенің аздығын, кей өңірлерде жол қатынасының қиындығын, сервис пен кадр мәселесін басты кедергі ретінде атайтынын ескерсек, бұл түйткілдерді жүйелі шешу маңызды. Баянауыл мен Алакөлдегі маусымдық жүктемені жыл бойына бөлу, Түркістандағы жазғы аптапты жеңілдету үшін су бұрқақтар мен көгалдандыруды арттыру, барлық туристік аймақта баға саясатын реттеп, қолжетімділік теңгерімін табу – осындай қадамдар қажет. Мемлекеттік деңгейде «Kazakh Tourism» ұлттық компаниясының маркетингтік бастамаларын күшейту, әр өңірдің брендингін дамыту да өз нәтижесін беретіні сөзсіз.
Үміт ұялатып отырған тағы бір жайт – жергілікті халықтың өз өлкесінің туризмін дамытуға деген ынтасы артуы. Мысалы, Алматы облысында ауыл туризмін жолға қою, Түркістанда қолөнер шеберлерін туризм тізбегіне тарту, Баянауылда экологиялық туризм клубтарының құрылуы секілді бастамалар байқалады.
Freedom Finance зерттеуінде айтылғандай, бизнес пен мемлекеттің инфрақұрылымды дамытуда өзара белсенді іс-қимылы туризм саласының мәселелерін шешуге серпін береді. Қазақстанның табиғи әлеуеті орасан зор – елімізде 12 ұлттық парк, 10 мемлекеттік қорық, тарихи мұраға бай жүздеген ескерткіштер бар. Осындай байлықты тиімді пайдаланып, ішкі туризмді экономиканың толыққанды драйверіне айналдыру – қол жеткізуге болатын мақсат.
Алакөлдің толқынына шомылып, Баянауылдың саф ауасымен тыныстап, Түркістанның тарихи мәніне терең бойлау – қазақстандықтар үшін қолжетімді әрі пайдалы демалыс. Ішкі туризмді дамытуға бағытталған мемлекеттің қадамдары өз жемісін беріп, халықтың туған жерге деген қызығушылығы артты. Бұл үрдіс жалғасатын болса, алдағы жылдары Қазақстанның әр өңірі туристерге толып, ішкі туризм экономикалық тұрғыда да, рухани тұрғыда да ел игілігіне айналары сөзсіз. Ең бастысы – табиғи және тарихи мұраны сақтай отырып, келер ұрпаққа көрікті өлкемізді кемел күйінде табыстау. Туризм тек табыс көзі ғана емес, елге деген махаббатты нығайтатын қуатты құрал екенін уақыттың өзі дәлелдеп отыр.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
