Қазақстан қоғамы қарқынды цифрлану дәуіріне қадам басып жатқанымен, оның кейбір мүшелері — әсіресе егде жастағы азаматтар — жаңа технологиялардың мүмкіндіктерін толық пайдалана алмауда. Бұл ұрпақ көбінесе өмір бойы жинаған қаржысын банк картасында, зейнетақы шотында немесе үйдегі сейфінде сақтайды және мемлекеттік органдар мен қаржы ұйымдарының талаптарын шындық ретінде қабылдайды.
Осындай сенім мен цифрлық сауаттылықтың жетіспеушілігін қылмыскерлер өз пайдасына қолданады. Агенттік мәліметтеріне сәйкес, интернет‑алаяқтықтың жалпы саны жыл сайын өсіп келеді: 2024 жылы Қазақстанда 22 870 интернет алаяқтық тіркелген, ал 2025 жылдың алғашқы бес айында 10 145 жағдай тіркелген.
Бұл тек интернет арқылы жасалатын қылмыстар санының артуы ғана емес, сонымен бірге зардап шеккендердің санатында — зейнеткерлердің үлесі жоғарылағанын білдіреді. Генеральная прокуратураның деректеріне қарағанда, 2025 жылдың алғашқы бес айында 17 909 адам алаяқтардың құрбаны болған, оның ішінде 1 131 зейнеткер мен 50 жасөспірім бар. 2025 жылы интернет‑алаяқтық фактілері өткен жылмен салыстырғанда 22 пайызға өсіп, 14 мыңнан астам оқиға тіркелген. Келтірілген залал 6 миллиард теңгеден асқан. Осы деректер біздің талқылауымыздың өзектілігін арттыра түседі.
Мақаланың мақсаты — Қазақстандағы аға буынға бағытталған қаржылық алаяқтықтың негізгі түрлерін, олардың жұмысының механизмдерін және психологиялық ілмектерін талдау. Сонымен қатар заңнамалық және құқық қорғау шараларын, қоғамдық ағартудың маңызын зерттеп, егде жастағы адамдар мен олардың туыстарының қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған ұсыныстар ұсынамыз. Материал қазақ тілінде ұсынылады және 2025 жылдың деректеріне сүйенеді.
Алаяқтық құрбандары және статистика
Соңғы жылдары Қазақстанда интернет және телефон арқылы жасалатын қаржы алаяқтықтарының саны айтарлықтай өсті. 2024 жылы интернет‑алаяқтықтың 22 870 оқиғасы тіркелген болса, 2025 жылдың алғашқы бес айында бұл көрсеткіш 10 145-ке жетті. 2025 жылы интернет алаяқтықтан келген шығын 6 миллиард теңгеден асып, өткен жылға қарағанда 22 пайызға артты. Осы шығынның тек 26 пайызы ғана өтеліп, 217 дроппер (құқыққа қарсы транзакциялар үшін есепшотын ұсынатын тұлға) қылмыстық жауапкершілікке тартылған.
Генеральная прокуратураның хабарлауынша, 2025 жылдың алғашқы бес айында 17 909 қазақстандық алаяқтардан зардап шеккен, оның ішінде 1 131 зейнеткер бар. Бұл дерек аға буынның қауіп-қатерге бейімділігін айқын көрсетеді. Алда атап өтетініміздей, алаяқтықтың көп бөлігі телефон арқылы жасалады және сенімге негізделген психологиялық қысым арқылы іске асады.
Географиялық таралу және ең жиі кездесетін әдістер
Inbusiness.kz порталы Генпрокуратураға сілтеме жасай отырып, Қазақстандағы алаяқтықтардың географиялық таралуын жариялады. 2025 жылдың алғашқы бес айында ең көп оқиға Астанада тіркелген — 1 548 жағдай; екінші орында Алматы қаласы (1 114), одан кейін Қарағанды (868), Павлодар (861) және Ақмола (792) облыстары. Бұл көрсеткіштердің жоғары болуы ірі қалалардағы қаржылық операциялар көлемімен, халық тығыздығымен және жоғары байланыс құралдарының қолжетімділігімен түсіндіріледі.
Деректерге сүйенсек, алаяқтардың қолданатын негізгі әдістері төмендегідей бөлінеді:
Банк қызметкерінің атынан жасалған қоңыраулар — 2 118 жағдай;
Жалған интернет хабарландырулар — 2 104 жағдай;
Инвестициялық афералар — нақты сан көрсетілмесе де, Генпрокуратура оларға ерекше көңіл бөліп отыр.
Бұл мәліметтер телефонмен және интернет арқылы жасалатын алаяқтықтардың кең таралуын көрсетіп қана қоймай, олардың экономикалық және әлеуметтік салдарын да айшықтайды. Қазақстанда жаңа қылмыстық нормалар енгізіліп, дропперлерге қатысты 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған.
Әлеуметтік инженерия және психологиялық қысым
Алаяқтардың басты қаруы — техникалық амалдар емес, құрбандардың эмоцияларына әсер ету. NUR.KZ мақаласында Агенттік өкілдері зейнеткерлердің психологиялық ерекшеліктеріне назар аударады: олар ақпараттық технологияларға сенім артады, цифрлық сауаттылығы төмен, өзгенің көмегіне зәру. Көп жағдайда телефон арқылы сөйлескен кезде шабуылдаушылар сендіргіш фразалар айтып, құрбандарға ойлануға уақыт бермейді, оларды шұғыл әрекетке итермелейді.
Манипуляцияның негізгі элементтері — қорқыныш, отбасылық жауапкершілік және ресми тұлғаларға деген құрмет. Алаяқтар жақын адамдарыңыздың аты-жөнін атап, оларға қайғылы жағдай болғанын хабарлауы мүмкін, нәтижесінде сіз жедел шешім қабылдауға ұмтыласыз. Басқа жағдайда, қылмыскерлер «банктің қауіпсіздік қызметкері» немесе «полицей» ретінде телефон соғып, қаржыңызға қауіп төніп тұрғанын айтады. Осы схемаларға қарсы тұру үшін эмоциялық тұрақтылық пен сындарлы ойлау қажет: әңгімеге үзіліс жасап, ақпаратты тексеріп, сенімді байланыс арналары арқылы туыстарыңызбен хабарласу керек.
Агенттік және медиа ресурстар ұсынған деректер бойынша, қаржылық алаяқтардың бірнеше негізгі схемалары бар. Әрбір схеманың өзіндік ерекшеліктері, психологиялық әсер ету тактикалары және қорғану жолдары бар. Төменде ең көп таралған әдістерге талдау жасаймыз.
«Қауіпсіз шот» және банк қоңыраулары
Бұл схема елімізде ең көп таралған және қаржылық шығынға әкелетін әдістердің бірі. Жәбірленушіге белгісіз нөмірден телефон шалынып, өзін банктің қауіпсіздік қызметкері ретінде таныстырады. Қоңырау шалушы шоттан рұқсатсыз ақша алу әрекеті тіркелгенін немесе атына несие рәсімделгенін айтады. Кейін «қызметкер» немесе оған қосылған «полицей» ақшаны дереу «қауіпсіз шотқа» аударуды талап етеді, тіпті телефонға арнайы қосымшалар орнатуды ұсынады.
FinGramota порталы егде жастағы адамдар банктік картаны негізгі табыс көзі деп қабылдайтынын, сондықтан оларды «қорғауға» арналған ұсыныстарға сену ықтималдығы жоғары екенін атап өтті. Мұндай жағдайда алаяқ карта нөмірін, CVV кодын, PIN-кодты және SMS арқылы келетін кодтарды айтып беруді сұрайды. Кейбіреулер телефонға қашықтан басқаруға мүмкіндік беретін бағдарламалар орнатуды талап етеді. Нәтижесінде қылмыскер толық бақылау орнатып, құрбанының шотынан қаражатты ұрлайды.
Психологиялық ілмек: Қорқыныш, сенімділік және уақыт тапшылығы. Әңгіме барысында алаяқтар тез әрекет етуді талап етіп, құрбанға ойлануға мүмкіндік бермейді. Олар «егер қазір аудармасаңыз, ақшаңызды жоғалтасыз» деген сияқты қысым жасайтын сөздер айтады.
Есіңізде болсын, банктер мен құқық қорғау органдары телефон арқылы «қауіпсіз шотқа» ақша аудару немесе жеке деректерді хабарлау туралы ешқашан сұрамайды.
Телефон қоңырауын алғаннан кейін әңгімені доғарып, банктің артқы жағында жазылған ресми нөмірге қоңырау шалыңыз.
CVV, PIN және SMS коды сияқты құпия мәліметтерді ешкімге айтпаңыз.
Қоңырау шалушының аты-жөні мен лауазымын сұрап, банкке қайта хабарласу арқылы ақпаратты тексеріңіз.
«Жақыныңыз қиындыққа тап болды» – эмоциялық схема
Бұл схема әртүрлі өңірлерде жиі кездеседі және аға буынның ең осал тұстарын көздейді. Алаяқтар құрбанның ұлы, қызы немесе немересінің атынан қоңырау шалып, олардың жол-көлік оқиғасына түсіп қалғанын, жазатайым оқиғаға себепкер болғанын немесе басқа бір қылмысқа қатысы бар екенін хабарлайды. Мысалы, 90 жастағы Атырау тұрғынына «полицей» хабарласып, қызын жол апатынан құтқару үшін жедел түрде ақша қажет екенін айтып, 6 миллион теңге талап еткен. Зейнеткер қорыққаннан кейін банктен қаражат алып, курьерге берген, тек 10 күннен соң ғана полицияға жүгінген.
Осындай жағдайдың тағы бір мысалы — Ерейментау тұрғынының оқиғасы. 67 жастағы зейнеткерге өзін Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен банк қызметкері ретінде таныстырған қылмыскерлер хабарласып, оның шотынан терроризмді қаржыландыруға ақша аударылғанын айтқан. Олар «қорғау үшін» кредит алып, қаражатты өздері көрсеткен есепшотқа аударуды талап етеді. Нәтижесінде ол 2,6 миллион теңге несие алып, 2,5 миллион теңгені аударған.
Психологиялық ілмек: Туысына деген қамқорлық, айыптау, шок. Жәбірленушілер «балам түрмеге түседі» немесе «операцияға қаражат қажет» деген хабарламадан кейін логикалық ойлау қабілетін жоғалтады.
Мұндай жағдайда қоңырауды тастаңыз және өз туысыңызға өз нөміріңіз арқылы қоңырау шалыңыз; телефонның аккумуляторы таусылса да, уақыттың кеш болғанына қарамастан хабарласыңыз.
Тек сіз және туысыңыз білетін «құпия сұрақ» немесе пароль ойлап табыңыз; мысалы, «құпия сөзіміз қандай?» секілді сұрақтар қойыңыз.
Курьерлерге ақша бермеңіз, бейтаныс шоттарға аудармаңыз, ал полиция мен дәрігерлердің ресми арналар арқылы хабарласпайтынын есте сақтаңыз.
Мұндай қоңыраулар туралы дереу құқық қорғау органдарына хабарлаңыз.
«Пенсияны қайта есептеу» және әлеуметтік төлемдер
Алаяқтардың тағы бір кең таралған тәсілі — зейнетақы немесе мемлекеттік бағдарлама бойынша «жаңа надбавка» төленеді деген хабарлама. Зейнеткерлерге телефон соғып, өзін Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің немесе ЕНПФ қызметкері ретінде таныстыратын алаяқтар зейнетақыны қайта есептеу мүмкіндігі бар екенін, бірақ ол үшін карта деректерін, SMS кодын беру қажеттігін айтады. 2024 жылы мұндай қоңыраулар туралы бірнеше оқиға сипатталды; қылмыскерлер зейнеткерлердің деректерін алып, олардың шоттарындағы қаражатты ұрлап кеткен.
Коммуналдық қызметтер немесе ЕНПФ атынан телефон соғатын алаяқтар есептегіштерді ауыстыру немесе зейнетақыны қайта есептеу бойынша қызмет көрсететінін айтып, смартфонға келген кодты сұрайды. Құрбандар бұл кодты берген кезде алаяқтар олардың жеке кабинетіне кіріп, ақшаларын өз есепшотына аударып алады.
Негізі зейнетақы қайта есептелуі немесе әлеуметтік төлемдер автоматты түрде жүзеге асады; ешкім сізден дербес деректеріңізді сұрамайды. CVV, карта нөмірі және SMS кодын айтпаңыз; мемлекеттік органдар бұл ақпаратты телефонмен сұрамайды.
Қандай да бір бағдарлама туралы хабар естісеңіз, ресми ақпаратты тек ЦОН немесе ЕНПФ арқылы растаңыз; тексеру үшін 1414 нөміріне қоңырау шалу ұсынылады.
«Тегін қызмет» немесе «бонус» туралы уәде еткен кез келген хабарламаға күмәнмен қараңыз; «тегін ірімшік тек қақпанда болады» деген сөзді жадыңызда сақтаңыз.
Коммуналдық қызметтер мен үйге келетін алаяқтар
Бұл әдіс негізінен үйде жалғыз тұратын қарт азаматтарды нысанаға алады. Алаяқтар өздерін газ немесе су қызметінің мамандары, электрик немесе байланыс компаниясының қызметкері ретінде таныстырып, «жоспарлы тексеру» немесе «жабдықты жаңарту» қажет екенін айтады. Kyzylorda-news материалы коммуналдық қызметкерлердің атынан тегін жоспарлы ауыстыру ұсынған жағдайларды сипаттайды: есептегішті ауыстыру үшін келген «мамандар» смартфонға келетін кодты сұрайды, осылайша олар құрбанның банктік шотына қол жеткізеді. Кейде алаяқтар үйге кіріп, зейнеткерді әңгімеге алдандырып, пәтердегі құнды заттарды ұрлайды.
Психологиялық ілмек: Қызметтік куәлікті көрсететін форма киген адамдарға деген сенім, төтенше жағдайдан қорқу (газдың ағуы немесе электр ақауы), «жоспарлы» тексерудің міндеттілігі.
Мұндай жағдайда да үйге келген кез келген қызметкерден қызметтік куәлікті көрсетуін талап етіңіз. Құжаттағы мәліметті диспетчерлік қызметке хабарласып, тексеріңіз.
Тексерулер мен жабдық ауыстыру жоспарлы түрде жүргізіледі және ол туралы алдын ала хабарланады. Егер алдын ала хабарландыру болмаса, бейтаныс адамдарды үйге кіргізбеңіз.
Коммуналдық қызметтер немесе ЕНПФ атынан қызмет көрсетеміз деп телефон шалғандарға жеке деректеріңізді немесе SMS кодын бермеңіз.
Үйге келген қызметкерлерге қолма-қол ақша төлеуден бас тартыңыз; қажет болса, жақындарыңызбен бірге бару арқылы ресми кеңседе төлеңіз.
Жалған несие мен кредиттік шоттарды «құтқару»
Бұл схема да өте кең таралған. Жәбірленушіге телефон соғып, оның атына несие рәсімделіп жатқанын немесе бейтаныс адамдар оның шотынан несие алуға тырысқанын хабарлайды. Жамбыл облысының Jambylinfo порталы алаяқтар банк қызметкері ретінде хабарласып, жасырын кредиттің алдын алу үшін курьер арқылы ақша аударуды талап ететін әдісті сипаттайды. Олар жәбірленушіге банк қосымшасын жүктеп, тіркелген жаңа несиені «бұғаттау» үшін ақша жіберуді ұсынады. Нәтижесінде зейнеткерлер шоттарындағы қаражаттан айырылып қалады және қосымша кредиттік қарыз алады.
Polisia.kz порталында жарияланған тағы бір дерек бойынша, 71 жастағы ақмолалық зейнеткерге хабарласып, оның шотынан заңсыз ақша алынғанын, сол қаржыны қайтару үшін бір миллион теңгеге жуық соманы «қауіпсіз шотқа» жіберуді сұраған. Зейнеткер барлық нұсқауларды орындап, ақшасын аударған. Мұндай жағдайлар банк қызметкерлерінің ешқашан телефон арқылы ақша аударуды сұрамайтынын тағы бір дәлелдейді.
Психологиялық ілмек: Үрейлендіру арқылы адамды шұғыл әрекет жасауға мәжбүрлеу. «Сіздің атыңызға несие рәсімделуде» деген хабарлама кез келген адамды дүрбелеңге түсіреді.
Қорғану шаралары: Банк қызметкерлері телефон арқылы несие рәсімделуі туралы хабарлап, жеке деректер мен ақша талап етпейді.
Шотыңызға қатысты күдік туса, банкке өзіңіз хабарласып, ақпаратты тексеріңіз.
Ешқашан белгісіз қосымшаларды жүктемеңіз және SMS арқылы келген сілтемелерді ашпаңыз.
Егер сізге несие рәсімделді деген хабарлама келсе, банк бөлімшесіне барып, жағдайды анықтап, құжаттарды тексеріңіз.
Полиция және ұлттық қауіпсіздік қызметкерлері атынан жасалған алаяқтық
Алаяқтар полиция немесе арнайы қызмет органдарының қызметкерлері ретінде хабарласып, күдікті транзакциялар немесе қылмыстар туралы хабар береді. Polisia.kz порталында Атыраудағы 90 жастағы зейнеткердің оқиғасы сипатталады: «полицей» оның қызын көлік апатына кінәлі деп айтып, мәселені шешу үшін 6 миллион теңге талап еткен. Басқа жағдайда, Ерейментау тұрғынына «ҰҚК қызметкері» қоңырау шалып, терроризмді қаржыландырумен байланысты айып таққан және «қылмысты жасыру» үшін миллиондар аударуды талап еткен.
Бұл жағдайлар құқық қорғау органдарының беделі мен өкілеттігін пайдаланып, адамдарды қорқыту үшін қолданылатынын көрсетеді.
Психологиялық ілмек: Мемлекеттік билікке құрмет және қорқыныш. Алаяқтар «тергеу құпиялығы» немесе «арнайы операция» туралы айтып, әңгімені ешкімге айтпауға мәжбүрлейді.
Қорғану шаралары: Құқық қорғау органдары телефон арқылы айып тақпайды және ақша талап етпейді.
Ондай хабарламалар алсаңыз, 102 нөміріне өзіңіз қоңырау шалып, ақпараттың шынайылығын тексеріңіз.
Ешқашан қорқыныштан асығыс әрекет жасамаңыз; туыстарыңызбен кеңесіңіз.
Егер полиция қызметкері деген адам ақша аударуды немесе жеке деректерді беруді сұраса, бұл — алаяқтықтың айқын белгісі.
Инвестициялық пирамидалар және қаржылық «жұмыс ұсыныстары»
Инвестициялық пирамидалар мен күмәнді қаржылық «жұмыс» ұсыныстары егде жастағы адамдар үшін ерекше қауіпті, себебі олар жоғары табысқа сеніп қалуы мүмкін. FinGramota порталы әртүрлі инвестициялық жобалар мен қаржы пирамидалары жоғары пайда (айына 10–30 пайыз) уәде етіп, зейнеткерлерді алдап соғатынын жазады. Мұндай схемаларда алаяқтар криптовалюталар, алтын, стартаптар немесе акциялар сияқты қиын түсінілетін терминдерді пайдаланады, шынайы құжаттарға ұқсас жалған келісімшарттарды көрсетеді. Инвесторлар ақшасын аударып болған соң, байланыс үзілетіні немесе жаңа салымшыларды тартуға мәжбүрлейтіні анықталды.
Сонымен қатар, FinGramota және Polisia.kz порталдары дропперлік қызмет туралы да ескертеді. Алаяқтар «жоғары жалақы» деп жарнамалап, азаматтарға өз есепшоттарын пайдалануға ұсыныс жасайды. Бұл әрекет арқылы заңсыз ақша айналымын жасырады, ал банк шот иесі қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Жаңа Қылмыстық кодекстің 232-1-бабы бойынша дроппер болу үшін 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған.
Қорғану шаралары: «Жоғары пайда, қауіп жоқ» деп уәде беретін инвестициялардан бас тартыңыз; кез келген компанияның лицензиясын қаржы нарығын реттеу агенттігінің сайтынан тексеріңіз.
Өз есепшотыңызды ешкімге пайдалануға бермеңіз. Егер белгісіз адам сізге «қарапайым транзакция үшін ақша» ұсынса, бұл заңсыз әрекеттің белгісі.
Қаржылық кеңес қажет болса, кәсіби консультанттарға немесе банкке жүгініңіз.
Жаңа табыс көзі туралы жарнамаларға сенбестен бұрын туыстарыңызбен және мамандармен талқылаңыз.
Құқық қорғау органдарының іс‑әрекеттері
Қазақстанның құқық қорғау органдары интернет және телефон арқылы жасалатын алаяқтыққа қарсы күресті күшейтуде. Генпрокуратура киберқылмыспен күрес бөлімдерімен бірге тергеу және профилактикалық шаралар жүргізеді. 2025 жылы 61 киберқылмыстық топ анықталып, 217 дроппер жауапқа тартылды, күдікті транзакциялар бойынша 2,9 миллиард теңгенің қозғалысы тоқтатылды. Полиция тұрақты түрде медиада хабарламалар жариялап, азаматтарды сақ болуға шақырады: олар банк қызметкерлері ешқашан шоттарыңызға ақша аудару туралы өтініш жасамайтынын және кез келген күмәнді қоңыраудан соң 102 нөміріне хабарласу керектігін ескертеді.
Polisia.kz порталында нақты оқиғалар баяндалып, алаяқтар ұстағаны туралы ақпарат беріледі. 90 жастағы зейнеткердің жағдайында полиция курьерді және негізгі ұйымдастырушыны анықтап, 2 жыл 8 айға бас бостандығынан айырылған. Басқа бір іс бойынша 19 жастағы дроппер ұсталды, ол зейнеткерді алдауға көмектескені үшін тергеуге алынды. Бұл жарияланымдар азаматтарды сақ болуға және құқық қорғау органдарына жедел хабарласуға шақырады.
Алаяқтықтың себептері мен әлеуметтік факторлар
Телефон және интернет алаяқтықтарының сәтті болуына бірнеше әлеуметтік және психологиялық факторлар ықпал етеді:
Цифрлық сауаттылықтың төмендігі. Егде жастағы адамдар жаңа технологияларды пайдалану дағдыларын жиі меңгермеген. Олар банк қосымшалары мен онлайн төлем жүйелерін пайдаланғанда қиындық көреді, сондықтан сырттан көмек алуға немесе телефон арқылы кеңес беретін адамдарға сенім артады.
Ресми тұлғаларға деген сенім. Кеңестік кезеңнің тәрбиесін көрген аға буын өкілдері мемлекет пен оның қызметкерлеріне күмәнсіз сеніп, телефон арқылы сөйлескен адамның лауазымына қарап әрекет етеді. Алаяқтар «полицей», «ұлттық банк» немесе «зиялы қызметкер» ретінде таныстырғанда, бұл сенімді пайдаланады.
Отбасы мен туыстарға деген жауапкершілік сезімі. Зейнеткерлер балаларын немесе немерелерін қорғау үшін барын салуға дайын, сондықтан «жақыныңыз қылмыс жасады» деген ақпарат оларды тез арада ақша аударуға итермелейді.
Әлеуметтік оқшаулану және жалғыздық. Кейбір егде адамдар жалғыз тұрады және әлеуметтік байланыстары шектеулі. Бұл оларды сырттан келген көмекке тәуелді етеді және алаяқтармен ұзақ сөйлесуге бейім қылады.
Экономикалық жағдай. Зейнетақының төмен болуы және күтпеген шығындардың пайда болуы зейнеткерлерді қосымша табыс көзін іздеуге мәжбүрлейді. Алаяқтар инвестициялық ұсыныстар мен мемлекеттік субсидиялар туралы өтірік ақпарат беріп, осы әлсіздікті пайдаланады.
Қорғану шаралары және қаржылық қауіпсіздік мәдениеті
Егде адамдардың және жалпы халықтың қаржылық қауіпсіздігін арттыру үшін жекелеген шаралардан бөлек, кең ауқымды мәдениет қалыптастыру қажет. Бұл бөлімде зейнеткерлер мен олардың туыстарына арналған практикалық кеңестерді қарастырамыз.
Жеке қауіпсіздік ережелері
Жеке деректерді құпия сақтау. Карта нөмірі, CVV, PIN-код, жеке сәйкестендіру нөмірі (ЖСН), SMS арқылы келетін код — бұлар тек сізге белгілі болуы керек. Банктер мұндай мәліметтерді телефон арқылы сұрамайды.
Бейтаныс қоңыраулардан бас тарту. Егер адам өзін банк немесе мемлекеттік орган қызметкері ретінде таныстырса және ақша аударуды немесе жеке деректерді сұраса, әңгімені доғарыңыз. Қызметкердің аты мен лауазымын сұрап, ресми нөмірге қайта хабарласып, ақпаратты тексеріңіз.
Құпия сөз немесе сұрақ енгізу. Туыстарыңызбен «құпия сөз» келісіп алыңыз. Бұл шұғыл жағдай кезінде бір‑біріңізді танып, алаяқтан ажыратуға көмектеседі.
Уақытты созу және талқылау. Алаяқтар «бәрі қазір шешілмесе, ақшаңыздан айырылуыңыз мүмкін» деп асықтырады. Мұндай жағдайда телефонды қойып, туыстарыңызбен немесе банкпен кеңесіңіз.
Қосымшаларды тек сенімді көздерден орнату. Банктік қосымшаларды тек ресми Google Play немесе App Store дүкендері арқылы жүктеңіз. Банк қызметкері ешқашан сілтеме жіберіп, соны орнатуды сұрамайды.
Интернеттегі сауда қауіпсіздігі. Тауар сатып алғанда, сайттың HTTPS протоколын пайдаланатынын тексеріңіз, бағасы тым арзан ұсыныстардан сақ болыңыз, алдын ала төлем жасаудан бас тартыңыз.
Қаржылық құжаттарды тексеру. Кез келген инвестициялық ұсынысты қабылдамас бұрын, ұйымның лицензиясын ҚР Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің сайтынан қараңыз. Құжаттар мен келісімшарттарды жақындарыңызбен бірге оқыңыз.
Дроппер болудан бас тарту. Өз есепшотыңызды ешкімге бермеңіз және заңсыз транзакцияларға қатыспаңыз; жаңа қылмыстық бап бойынша бұл үшін қатаң жаза бар.
Туыстар мен қоғамның рөлі
Алаяқтармен күресте отбасы мүшелерінің белсенді қатысуы маңызды. Жиі кездесетін схемалар туралы әңгімелеп, ата-ана немесе ата-әжеңізбен қауіпсіздік ережелерін талқылаңыз. FinGramota порталы егде жастағы адамдарға тұрақты түрде ақпарат беріп, телефонға сақтық бағдарламаларын орнатуға көмектесуді ұсынады. Туыстарыңыздың телефон нөмірлерін жазып, көз алдыңызда ұстаңыз; қажет кезде шұғыл хабарласа аласыз. Жеке ақпаратпен бөлісуге болмайтынын, күмәнді қоңыраудан кейін міндетті түрде хабарласу керектігін түсіндіріңіз.
Үкіметтік емес ұйымдар мен еріктілер қауымдастығы зейнеткерлерге арналған тренингтер ұйымдастырып, интернет пен мобильді банкингті қауіпсіз пайдалану бойынша сабақтар өткізуде. Polisia.kz порталында Кокшетауда өткен семинарлар жайлы ақпарат жарияланған, мұнда полиция қызметкерлері зейнеткерлерге алаяқтыққа қарсы қорғану әдістерін үйреткен. Мұндай бастамалар көбейген сайын, аға буынның хабардар болуы артады және олар алаяқтарға оңай алданбайды.
Мемлекеттік саясат және ақпараттық кампаниялар
Қазақстан үкіметі азаматтардың қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз ету бағытында бірнеше бастама іске асырды. Біріншіден, құқық қорғау органдары алаяқтық фактілері туралы жедел хабарлау үшін арнайы қысқа нөмірлер (102, 112) мен 1414 call‑орталығын пайдаланады. Екіншіден, 2025 жылы Қылмыстық кодекске жаңа 232-1-бап енгізіліп, дропперлік қызмет үшін қатаң жаза (7 жылға дейін бас бостандығынан айыру) қарастырылды. Үшіншіден, Агенттік пен FinGramota порталы бірлесіп, қаржылық сауаттылықты арттыру бойынша материалдар және видеолар шығарады; оларда алаяқтық схемалары, қорғану тәсілдері, цифрлық қауіпсіздік туралы кеңестер беріледі.
Сонымен қатар, банктер мен телекоммуникациялық компаниялар клиенттерді қорғауды арттыру бағытында қосымша шаралар қабылдауда. Мысалы, күдікті транзакция анықталған жағдайда, банк автоматты түрде клиентпен байланысады және операцияны уақытша тоқтата тұрады. Бірқатар банктер қосымша растаусыз ірі сомаларды аударуға шектеу енгізіп, үш сатылы верификацияны қолданады. Ұялы байланыс операторлары SIM-карталарды заңсыз қайта тіркеуге жол бермеу үшін арнайы жүйелер енгізуде; бұл «SIM-картаңызды бұғаттау» деген алаяқтық схемасын азайтады.
Қорытынды. Қазақстанда интернет және телефон арқылы жасалатын қаржылық алаяқтықтар саны артып, егде жастағы азаматтар басты нысанаға айналып отыр. 2025 жылдың бес айының өзінде 17 909 адам зардап шеккен, оның ішінде 1 131 зейнеткер. Қылмыскерлер эмоциялық манипуляция арқылы құрбандарының сенімін жаулап, олардың жинаған қаржысын ұрлауда. Алаяқтықтың негізгі схемалары: банктік қоңыраулармен «қауіпсіз шотқа» ақша аударту, жақын адамның басына түскен қиындық туралы хабарлау, пенсияны қайта есептеу деген желеумен деректерді сұрау, коммуналдық қызметкерлер ретінде үйге кіру, жалған несие рәсімдеу, полиция қызметкері ретінде қорқыту және инвестициялық пирамидалар.
Бұл қауіпке қарсы тұру үшін жеке де, жүйелік те шаралар қажет. Жеке деңгейде әр адам өзінің және туыстарының цифрлық сауаттылығын арттырып, жеке деректерін қорғауы керек. Телефон арқылы сұралған кез келген дерекке күмәнмен қарап, ресми нөмірге қайта қоңырау шалу маңызды. Туыстар арасында құпия сөз енгізу, күмәнді жағдайларда кеңесу, телефонға белгісіз қосымшалар орнатпау және инвестициялық ұсыныстарды тексеру — қаржылық қауіпсіздіктің негізгі қағидалары.
Мемлекеттік деңгейде құқық қорғау органдары алаяқтықпен күресті күшейтіп, киберқылмыстық топтарды анықтау және дропперлерді жауапкершілікке тарту жұмыстарын жүргізуде. FinGramota және басқа ұйымдар қаржылық сауаттылық бойынша кең көлемді ақпараттық кампаниялар ұйымдастырып, егде жастағы азаматтардың хабардар болуын арттыруда. Алаяқтықпен күресте қоғамның белсенділігі, туыстардың қолдауы және заңнаманың күшеюі маңызды. Аға буынның қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз ету — бәріміздің ортақ міндетіміз.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
