Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, елімізде соңғы жылдары бала туу көрсеткіші айтарлықтай төмендеп барады. Мәселен, 2020 жылы елде рекордтық 425,6 мың сәби дүниеге келсе, 2021 жылы бұл көрсеткіш 446,5 мыңға дейін жетіп, тарихи шарықтау шегіне жеткен еді. Алайда 2021 жылдан кейін туу деңгейі күрт құлдырай бастаған. 2022 жылы 403,9 мың, 2023 жылы 388,4 мың, ал 2024 жылы 365,9 мың нәресте өмірге келген.
Биылғы жылдың алғашқы тоқсанында 77,3 мың бала өмірге келген, алайда бұл да өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда шамамен 16% төмен екен. Мұндай төмен нәтиже елімізде соңғы он жылда алғаш рет тіркеліп отыр. Бұған дейін бірде-бір жылдың бірінші тоқсанында туылған балалар саны 90 мыңнан төмен түсіп көрмеген. Биылғы жылдың басындағы көрсеткіш бойынша ауылдық жерлерде туу деңгейі өткен жылға қарағанда 18,1%-ға кемісе, қалалық жерлерде 14,2%-ға азайған.
pixabay.com
Құндылықтар қалай өзгерді?
Бала санының азаюының бірнеше себептері бар. Оның ең бастысы қоғамдағы түсініктік өзгеруі. Қазіргі заманда көптеген жас жұбайлар бұрынғыдай төрт-бес емес, бір-екі баланы жеткілікті санайды. Олар мұны қаржылық әрі эмоционалдық тұрғыдан оңтайлы деп есептейді. Отбасын саналы жоспарлау түсінігі кең тарауда: әуелгіде тұрақты тұрмыс құрып, баспана мен қаражат жинап алған соң ғана бала сүюді жөн көретін жастар көбейді.
El.kz
Халық арасында жүргізілген сауалдар да отбасы жоспарлауындағы мұндай өзгерісті растайды. Мәселен, 2024 жылы жүргізілген бір ұлттық сауалнамада респонденттердің 51,3%-ы қазірдің өзінде балалары бар екенін және енді бала тууды жоспарламайтынын айтқан. 3,9% азамат мүлдем балалы болғысы келмейтінін білдірген (қала тұрғындары арасында 4,5%, ауыл тұрғындары арасында 3%). Балалардың мақсатты санына келсек, небәрі 13% екі баламен шектелгісі келетінін, 9,1% – үш бала, ал 10,5% – төрт және одан көп балалы болуды қалайтынын көрсеткен.
Яғни көпбалалы болуға ұмтылатын жанұялар қоғамда азшылық екенін байқауға болады. Сонымен қатар қала және ауыл адамдарының бала санына қатысты көзқарасында айырмашылық бар: қала тұрғындары арасында бала туудан мүлдем бас тартуға ниеттілер үлесі ауылға қарағанда жоғары (4,5% vs 3%) және сондай-ақ қолдағы бір-екі баламен шектелуді жөн санайтын қалалық отбасы үлесі де сәл көбірек (52,4% vs 49,5%).
Бүгінде Қазақстан халқының шамамен 60%-ы қалалық жерде өмір сүреді. Урбанизация деңгейінің артуы жалпы туу көрсеткішіне ықпал етуде: қала өмірі жағдайында отбасы мөлшері әдетте шағын келеді, ата-аналар бала санын саналы түрде шектеуге бейім болады. Жоғарыдағы деректер көрсеткендей, қалалық жердегі тұрғындар арасында аз балалы немесе мүлде баласыз өмір сүру таңдауын құптайтындар көбейген. Бұл үрдіс урбанизация аясында бүкіл елдегі демографиялық динамикаға әсер етуде.
Әйелдердің некеге тұру және бала туу жасындағы өзгерістер де маңызды рөл атқарады. Қыз-жігіттердің үйлену жасы біртіндеп жоғарылап келеді: соңғы жиырма жылда қазақстандық қыздардың алғашқы некеге тұруының орташа жасы 23,9-дан 25,2 жасқа өсті. Қазіргі таңда жаңа туған нәрестелердің басым көпшілігін жасы 25–34 аралығындағы әйелдер дүниеге әкелуде, яғни аналардың орта жасы үлкейіп отыр. Демек, жастардың кешірек отбасы құрып, баланы жоспарлы түрде кештеу дүниеге әкелуі – жалпы туу санын төмендететін факторлардың бірі. Сонымен бірге демограф мамандар 1990-жылдардағы қиын кезеңде туған аз санды буынның қазір бала туу жасына жетуі де өз әсерін тигізіп отыр деп санайды. 1995–2000 жылдары дүниеге келген жастар қатары салыстырмалы түрде аз болғандықтан, олардың бойжетіп, бала сүйетін жасқа келуі қазіргі туу санының кемуіне белгілі бір деңгейде себеп болуда.
Қаржылық мәселе – басты себептердің бірі
Бала туу көрсеткішінің төмендеуіне әлеуметтік құндылықтармен қатар айқын экономикалық факторлар да ықпал етуде. Көптеген жас отбасы үшін бүгінгі күні бір немесе бірнеше бала өсіру – едәуір материалдық шығынды қажет ететін іс. Соңғы жылдары тұрғын үй бағасының күрт қымбаттауы, білім беру мен медицина қызметтерінің құны өсуі жас отбасыларға қосымша ауыртпалық түсіреді.
El.kz/Арман МҰХАТОВ
Нәтижесінде көптеген жұптар тұрақты қаржылық жағдайға жеткенше балалы болуды кейінге қалдыруға мәжбүр немесе тіпті жоспарындағы балалар санын қысқартады. Сарапшылар экономикалық тұрақсыздық кезеңінде азаматтар алдымен күнкөрісті жолға қоюға тырысатынын, ал жаңа сәбиді дүниеге әкелу шешімін «жағдай түзелгенге дейін» шегеріп қоятындарын айтады. Расында, 2022–2023 жылдары елімізде инфляция деңгейінің өте жоғары болуы, жалпы әлемдік экономикадағы белгісіздік халықтың сатып алу қабілетін төмендетіп, бала өсіруге жұмсалатын шығындарды ауырлата түсті.
El.kz/Ербол БЕКБОЛАТ
Жұмыс орындарының тұрақсыздығы, жалақының жан басына шаққандағы жеткіліксіздігі де отбасылардың көп бала сүюіне кедергі келтіреді. Әсіресе қала жастары үшін баспана сатып алу үлкен мәселе екені белгілі, сондықтан алдымен тұрғын үй жағдайын түзеп алмайынша бала жоспарламау кең таралған құбылыс. Көптеген әйелдер отбасы мен мансапты қатар алып жүруге тырысады, бірақ сәби туғаннан кейін жұмыстан уақытша қол үзу отбасының табысын азайтатыны сөзсіз. Мұндай жағдайда мемлекет ұсынатын әлеуметтік қолдау тетіктерінің маңызы артады. Қазақстанда демографиялық өсімді ынталандыру мақсатында белгілі бағдарламалар жүзеге асырылуда: бала туғанға төленетін бір реттік жәрдемақы, көп балалы отбасыларға төленетін арнаулы көмекақылар, «Ана капиталы» және жас отбасыларға жеңілдікпен ипотека беру сынды қолдау түрлері бар. Дегенмен сарапшылардың пікірінше, бұл шаралар жеткіліксіз және түбегейлі өзгеріс жасау үшін ауқымдырақ саясат керек. Мысалы, елімізде әлі де балабақша тапшылығы сезіледі – бұл жұмыс істейтін ата-аналардың бала тәрбиесі мен карьераны үйлестіруін қиындататын фактор. Мамандар мемлекет осы бағытта белсенді жұмыс істеп, мектепке дейінгі мекемелер санын көбейтуі керектігін алға тартады. Сол сияқты декреттік демалысқа төленетін жәрдемақының көлемін арттыру, ата-аналарға икемді жұмыс кестесін ұсыну, бала денсаулығына қатысты қызметтердің қолжетімділігін күшейту сынды кешенді қадамдар қажет екені айтылуда.
Жастардың денсаулығы алаңдатады
Демографиялық ахуалға әсер ететін маңызды жайттардың бірі – тұрғындардың репродуктивті денсаулығы. Өкінішке қарай, Қазақстанда соңғы жылдары бедеулік диагнозымен есепке алынған адамдар саны күрт өскені байқалады. Ресми мәліметтерге сүйенсек, 2019 жылы ел бойынша 10 мың әйел бедеулік дертіне шалдыққан болса, 2023 жылы бедеулік тіркелген әйелдер саны 28,5 мыңға жеткен. Төрт жылдың ішінде бедеулік мәселесіне тап болған әйелдер саны үш еседен көп артты деуге болады. Тіпті 2024 жылдың бірінші жартысының өзінде 29,1 мың әйел бедеулік диагнозымен диспансерлік есепте тұрған, бұл алдыңғы толық жылдағы көрсеткіштен асып кетті.
Ер адамдар арасындағы бедеулік жағдайларының да өсуі байқалады. 2019 жылы бар-жоғы 36 ер адамға бедеулік диагнозы қойылса, 2021 жылы 119, ал 2023 жылы 108 ер адам осындай дертке душар болған. Әрине, абсолютті сан жағынан ерлер бедеулігі әйелдермен салыстырғанда әлдеқайда төмен, дегенмен медицина мамандары ерлер ұрпақсыздығының да көбеюі алаңдататынын айтады. Жалпы, әлеуметтік және экономикалық себептермен қатар, халық арасындағы денсаулық проблемаларының (соның ішінде бедеуліктің) өршуі де еліміздегі бала туу деңгейіне елеулі теріс әсер етіп отыр.
Сонымен бірге, қазіргі заманғы отбасылардың бала санын жоспарлап, шектеу мүмкіндігі айтарлықтай артты. Заманауи контрацепция әдістерінің кең қолжетімділігі жұптарға қалаулы уақытта ғана балалы болуға жағдай жасап отыр. Жоспарланбаған жүктіліктердің саны азайған сайын, бұл жалпы туу көрсеткішінің төмендеуіне белгілі дәрежеде ықпал ететіні сөзсіз. Әсіресе қала жастары арасында отбасын құру мен бала сүйуді саналы түрде кейінге қалдыру жиі ұшырасады. Репродуктивті денсаулық жөніндегі ақпараттың қолжетімділігі, қаладағы өмір салты және білім деңгейінің артуы жас буынның үлкен отбасыға емес, өзін-өзі дамытуға басымдық беруіне жол ашты. Бұған жоғарыда сөз етілген әлеуметтік құндылықтар өзгерісі де тікелей байланысты.
Демографиялық салдары
Қазақстан халқы әзірге табиғи өсімін сақтап тұрса да, бала туу санының кемуі ұзақ мерзімде демографиялық теңгерімге қатер төндіруде. 2024 жылы елімізде халықтың табиғи өсімі (туғандар санының қайтыс болғандар санынан артуы) 233 мың адамды құрады. Алайда туу динамикасы төмендей берген жағдайда бұл көрсеткіш жылдан жылға азая беретіні түсінікті. Болжамдар жақын болашақта жалпы халық өсімі айтарлықтай баяулайтынын көрсетіп отыр. Мысалы, БҰҰ сарапшыларының есептеуінше, 2030 жылдардың ортасына қарай Қазақстандағы жалпы туу коэффициенті 17–18‰ деңгейіне дейін түсуі мүмкін, ал ғасыр соңына таман бұл көрсеткіш небәрі ~11‰ шамасында қалады. Демек, егер қазіргі үрдіс жалғаса берсе, еліміз орта және ұзақ мерзімді келешекте күрделі демографиялық мәселелерге тап болуы ғажап емес. Бірқатар сарапшылар Қазақстан алдағы ондаған жылда қазіргі Шығыс Еуропа мемлекеттері сияқты халықтың жаппай қартаюы және жұмыс күшінің жетіспеушілігі проблемаларын бастан кешуі мүмкін деп отыр. Мәселен, ұлттық болжамдар бойынша 2050 жылға қарай қазақстандықтардың бестен бірі 60 жастан асқан егде жастағы азаматтар болады екен. Қазіргі 9%-дық үлеспен салыстырғанда, егде жандардың 20%-ға жуықтауы – зейнетақы және әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіне зор салмақ түсіретіні айтпаса да түсінікті.
pixabay.com
Мемлекет бұл үрдісті түзету мақсатында демографиялық саясатты күшейтуге талпыныс жасап келеді. Жоғарыда аталған бала тууға қатысты төлемдер мен жеңілдіктер – соның бір көрінісі. Дегенмен демографиялық ахуалды түбегейлі жақсарту үшін жан-жақты және ұзақ мерзімді стратегиялар қажет екені жиі айтылады. Сарапшылардың пайымдауынша, егер бүгіннен бастап тиімді шаралар қолға алынбаса, алдағы жылдарда экономикаға да, әлеуметтік құрылымға да түсетін жүк ауырлай бермек. Бала туу көрсеткішінің құлдырауын тоқтату және халық санының тұрақты өсуін қамтамсыз ету үшін мемлекет, бизнес және жалпы қоғам бірігіп әрекет етуі керек. Тек осылай ғана әр отбасы үшін бала сүю “қол жетпес шығын” болмайтындай жағдай жасап, жастарға жұмыс пен отбасын қатар алып жүруге мүмкіндік бере аламыз. Мұндай кешенді қадамдар жасалмаған жағдайда Қазақстан он-он бес жыл ішінде еңбек ресурстарының тапшылығы, зейнеткерлер санының көбеюі, экономикалық белсенділіктің төмендеуі сияқты күрделі салдарлармен бетпе-бет келуі ықтимал. Сондықтан демографиялық саясат бүгінде еліміздегі аса маңызды ұзақмерзімді басымдықтардың біріне айналуы тиіс дейді мамандар.
Қазіргі таңда Қазақстанда бала туу санының азаюы – бірнеше әлеуметтік-экономикалық және мәдени факторлардың тоғысуынан туындаған құбылыс. Жастардың отбасылық құндылықтарды қайта бағалауы, экономикалық қиындықтар мен өмір сүру деңгейінің талаптары, сондай-ақ халық денсаулығындағы мәселелер – осының барлығы демографияға әсер етуде. Бұл үрдістің салдары ретінде халықтың қартаюы және өсім қарқынының баяулауы байқалып отыр. Дегенмен жағдайды өзгерту мүмкіндігі де жоқ емес: егер мемлекет пен қоғам күш біріктіріп, жастардың бала өсіруіне қолайлы жағдай жасай алса (білім, баспана, жұмыс, денсаулық сақтау бағыттарында), онда қазақстандық отбасылардың жаңарған құндылықтары тұрақты халық өсімін қамтамасыз етуге қайта бейімделуі ықтимал. Демография – инерциясы күшті сала, сондықтан бүгінгі қабылданған шаралардың нәтижесі тек бірнеше жылдан соң көрінуі мүмкін. Ең бастысы, халық санының өсуі тек сандық көрсеткіш қана емес, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы мен ұлттық болашағының маңызды факторы екені түсінікті. Сол себепті бала тууды ынталандыруға бағытталған мемлекеттік саясат кешенді, жүйелі және деректерге негізделген түрде жалғаса беруі қажет.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
