Қазақстан жастарына қандай қолдау көрсетіледі?
Елімізде 14-35 жас аралығындағы азаматтар халық санының шамамен үштен бірін құрайды (5,8 миллион адам). Мемлекет жастарды елдің стратегиялық ресурсы деп танып, оларды қолдауға бағытталған кешенді мемлекеттік жастар саясатын жүзеге асырып келеді. Бұл саясаттың құқықтық негізі 2015 жылы қабылданған «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» заң болды. Аталған заңға сәйкес «жастар» ұғымы бастапқыда 14-29 жас аралығындағы тұрғындарды қамтыса, қазіргі уақытта жастар санаты кеңейтіліп, 35 жасқа дейін көтерілді. Бұл өзгеріс жастардың мемлекеттік бағдарламалар жеңілдіктерін кеңірек пайдалануына мүмкіндік берді.
«Мемлекеттік жастар саясаты туралы» заң жас ұрпақтың жан-жақты дамуы үшін жағдай жасап келеді. Құжатта жастардың толыққанды рухани және мәдени жетілуіне, сапалы білім алып, кәсіби тұрғыдан шыңдалуына, денсаулығын нығайтуына және шешім қабылдау үдерістеріне қатысуына басымдық берілген. Мемлекеттік жастар саясатының негізгі бағыттары ретінде білім беру, денсаулық сақтау, жұмыспен қамту, кәсіпкерлікті дамыту, қолжетімді баспана, сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәрбиелеу, экологиялық мәдениет қалыптастыру және талантты жастарды қолдау атап көрсетілген. Бұл бағыттардың әрқайсысы бойынша түрлі бағдарламалар іске қосылып, жастар үшін нақты мүмкіндіктер қарастырылған.
Жастар саясатын іске асыруға жауапты негізгі орган – Мәдениет және ақпарат министрлігі жанындағы Жастар және отбасы істері комитеті. Ел бойынша 200-ден астам Жастар ресурстық орталықтары құрылып, олар жастарға кеңес беру, ақпараттандыру, жобалық қолдау көрсету бағытында қызмет атқарады. Сонымен бірге өңірлерде жастар ісі жөніндегі кеңестер мен жоғары оқу орындарында жастар комитеттері жұмыс істейді. 2019 жыл «Жастар жылы» болып жарияланып, осы жылы жастарға арналған бірнеше жаңа бастамалар қолға алынды. Мысалы, сол кезеңде үш ірі қалада жұмысшы жастарға жалдамалы пәтер беру, жоғары білім алуға бөлінетін гранттар санын көбейту және жастардың бизнес бастамаларын қолдау жобалары іске асырылды.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2023 жылы жастар саясатының жаңа кезеңіне жол ашатын маңызды құжатқа – 2023-2029 жылдарға арналған мемлекеттік жастар саясатының тұжырымдамасына қол қойды. Яғни, жастар тек қолдау тұтынушысы ғана емес, саясат қалыптастыруға тікелей қатысатын әріптес ретінде қарастырылады. Осының бір көрінісі – президент жанындағы Жастар саясаты жөніндегі кеңес пен Президенттік жастар кадрлық резерві сияқты бастамалар. Президенттік кадрлық резерв жобасы арқылы іріктелген 300-ден астам жас маманның 80%-ы қазіргі таңда мемлекеттік органдар мен ұлттық компанияларда жауапты қызмет атқаруда. Бұл – жастарға сенім артып, оларды басшылық буынға тартудың нақты жемісі.
Білім беру саласындағы мемлекеттік гранттар
Жастарға сапалы білім беру – мемлекет саясатының басым бағыттарының бірі. Қазақстанда жыл сайын мыңдаған талапкер жоғары оқу орындарында тегін оқуға мүмкіндік беретін мемлекеттік білім грантын иеленеді. Мәселен, 2023-2024 оқу жылында бакалавриат бағдарламаларына 73 мыңға жуық грант бөлінді. Инженерлік-техникалық және ІТ салаларына гранттардың 60%-ы бағытталып, еліміздің халқы тығыз қоныстанған батыс және жаңадан құрылған өңірлерінің жастарына арнаулы квоталар берілді. Магистратура бағдарламаларына 13 мыңнан астам, докторантураға 1800-ге жуық грант қарастырылды. Бұл гранттар конкурс нәтижесінде жоғары балл жинаған үміткерлерге тағайындалады.
Сонымен бірге талантты жастарды шетелде оқыту үшін Қазақстанда «Болашақ» халықаралық стипендиясы да бар. 1993 жылы құрылған бұл бағдарлама арқылы соңғы 30 жылда 12 700-ден астам қазақстандық әлемнің жетекші университеттерінде білім алып, магистр, доктор дәрежелерін иеленді. «Болашақ» стипендиясы аясында оқуды аяқтаған жастар елге оралып, кемінде 5 жыл Қазақстанда жұмыс істеуі тиіс деген талап қойылады. «Болашақ» бағдарламасы мыңдаған жас маманның шетелде озық білім алуына және оны ел игілігіне жаратуына жол ашты.
Мемлекеттік органдар жастардың ғылыми ізденістеріне де гранттық қолдау көрсетуде. Мысалы, соңғы жылдары жүзеге асқан «Жас ғалым» жобасы бойынша жас зерттеушілерге мерзімі 2-3 жылдық ғылыми гранттар беріліп келеді. Бұл бастама ғылым жолындағы дарынды жастарды ынталандырып, олардың елде ғылыми карьера жасауына жағдай жасайды.
Жеңілдетілген ипотека
Жас отбасылар мен жұмысшы жастарды баспанамен қамту да мемлекет назарындағы маңызды мәселе. Жастар жылында, Астана, Алматы және Шымкент қалаларында жұмыс істейтін жастарға сатып алу құқығынсыз жалға берілетін тұрғын үй бағдарламасы іске қосылды. Соңғы жылдары аталған үш мегаполисте осы бағдарлама арқылы 7 мыңға жуық пәтер салынып, жастарға үлестірілді.
Сондай-ақ еліміздің өңірлерінде жұмысшы жастарға жеңілдетілген шартпен ипотека беру бағытындағы аймақтық бағдарламалар іске қосылды. Мысалы, Алматы қаласында 2017 жылдан бері «Алматы жастары» тұрғын үй бағдарламасы жүзеге асуда. Бұл жоба 35 жасқа дейінгі қала тұрғындарына жылдық 5% мөлшерлемемен, 10% бастапқы жарнамен 18 миллион теңгеге дейін ипотекалық несие алуға мүмкіндік береді. 2022 жылы осы бағдарламамен 1000 жас отбасы баспаналы болса, 2023 жылы қала әкімдігі мен Отбасы банкінің бірлескен қаржыландыруы есебінен 1100 жасты несиелендіру көзделді.
Алматы тәжірибесі бүгінде өзге өңірлерге таралып, қазір көптеген облыс-қалаларда жастарға арналған жеңілдетілген ипотека бағдарламалары жұмыс істейді. Мысалы, Астанада «Елорда жастары», Шымкентте «Шымкент жастары», Жамбыл облысында «Әулиеата жастары» сияқты арнайы жобалар қолға алынды. Бұл бағдарламалардың шарттары ұқсас: жылдық пайыздық мөлшерлеме шамамен 5%, бастапқы жарна 0-10% аралығында, несиені өтеу мерзімі 25 жылға дейін. Жергілікті әкімдіктер мен «Отбасы банк» бірлесе жүзеге асыратын мұндай жобалар жүздеген жастың өз өңірінде үйлі болуына жол ашты.
2025 жылдан бастап жұмыс істейтін жастарға жалдамалы пәтер беру жобасы кезең-кезеңімен аяқталып, оның орнына жаңа форматтағы тұрғын үй жеңілдіктері ұсынылды. Атап айтқанда, 2023 жылы еліміздің 17 өңірінде «Отбасы банк» арқылы жастарға арналған жеңілдетілген ипотекалық несие беру басталды. Оның шарттары бойынша бастапқы жарна тұрғын үй құнының 10-20%-ын құрайды, жылдық пайыздық мөлшерлеме өңірге байланысты 5%-дан 9%-ға дейін белгіленген. Жаңа бағдарлама бұрын жалдамалы пәтер алған көптеген жасқа өз баспанасын сатып алу мүмкіндігін ұсынды. Мәселен, жалдамалы тұрғын үйде тұрған жастардың 80%-ы жеңілдетілген ипотекаға өтініш беріп, соның ішінде 647 адам несие алып үлгерді. Осылайша, мемлекет жалдамалы баспана кезеңінен кейін жастарды тиімді шартпен үй сатып алуға ынталандыруда.
«Жастар практикасы» және жұмыспен қамтуға арналған бастамалар
Жас мамандарды жұмысқа орналастыру және жастар арасындағы жұмыссыздықты азайту – мемлекеттік саясаттағы басым міндеттердің бірі. Бұл бағытта елімізде бірнеше арнайы бағдарлама іске қосылған. Солардың ішінде ең танымалы – «Жастар практикасы» бағдарламасы. «Жастар практикасы» жоғары оқу орны немесе колледжді жаңа тәмамдаған түлектерге мамандығы бойынша алғашқы жұмыс тәжірибесін алу мүмкіндігін береді. Бағдарламаға оқу орнын бітіргеніне 3 жыл толмаған, жасы 35-тен аспаған жұмыссыз түлектер қатыса алады. Қатысу үшін тұрғылықты жердегі Халықты жұмыспен қамту орталығына өтініш беру қажет. Жұмыс беруші жас маманға арнайы тәлімгер тағайындап, оның бейімделуіне көмектеседі.
«Жастар практикасы» аясында қатысушы жас маманға мемлекет тарапынан ай сайын жалақы төленеді. Қазір төленетін еңбекақының орташа мөлшері 100-110 мың теңге шамасында. Төлем «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы арқылы қатысушының есепшотына аударылады. Практика ұзақтығы әдетте 6 ай (ең көп 12 айға дейін). 2023 жылдың қорытындысында «Жастар практикасы» арқылы 33 мыңнан астам жас өз мамандығы бойынша жұмысқа орналасып, алғашқы еңбек жолын бастады. 2025 жылы бұл бағдарлама аясында 38 мыңға жуық жасты жұмыспен қамту жоспарланған.
Жастарды жұмыспен қамтуға жәрдемдесетін келесі жоба – «Алғашқы жұмыс орны». Бұл бастама жұмыс тәжірибесі жоқ жастарды алғашқы тұрақты жұмыс орнымен қамтамасыз етуге бағытталған. «Алғашқы жұмыс орны» бойынша қатысушыларға мемлекет тарапынан еңбекақысы субсидияланып, 18 айға дейінгі мерзімде жұмысқа орналасуға мүмкіндік беріледі. Субсидия мөлшері 30 АЕК шамасында, яғни айына 100 мың теңгедей қаражатты құрайды. Жоба шарты бойынша 18 ай мерзім аяқталғаннан кейін жұмыс беруші жас маманды кемінде тағы 12 ай тұрақты жұмысқа қалдыруға міндеттенеді. «Алғашқы жұмыс орны» бағдарламасына 35 жасқа дейінгі жұмыссыз жастар қатыса алады, ол үшін жергілікті Мансап орталығына өтініш беру керек. Бұл түлектерге ұзақ мерзімді еңбек өтілін жинап, тұрақты қызметке орналасуға жол ашатын тиімді қадам.
2021 жылдан пилоттық режимде енгізілген «Ұрпақтар келісімшарты» жобасы да жастарды жұмыспен қамтудағы соны тәсілдердің бірі. Бұл жоба зейнет жасына жақындаған мамандар мен жас кадрлар арасында сабақтастық орнатып, тәжірибе алмасуға негізделген. Жобаға қатысатын жас қызметкер 6 ай бойы тәжірибелі тәлімгердің жетекшілігімен жұмыс істейді. Осы мерзімде ол ай сайын 30 АЕК мөлшерінде (шамамен 100 мың теңге) еңбекақы алады. Алты айдан соң зейнеткер қызметкер жұмыстан шығып, жас маман оның орнына тұрақты қабылданады. Қазіргі таңда бұл жоба Ақтөбе, Қостанай, Алматы облыстары сияқты бірқатар өңірде жүзеге асуда. «Ұрпақтар келісімшарты» мамандығы бойынша жұмыс тәжірибесін жинай алмай жүрген түлектер үшін жаңа мүмкіндік болып отыр.
Жастарды уақытша жұмыспен қамтып, еңбек нарығына бейімдеудің тағы бір үлгісі – «Жасыл ел» еңбек жасақтары. «Жасыл ел» бағдарламасы жаз мезгілінде студенттер мен жұмыссыз жүрген жастарды көгалдандыру, абаттандыру жұмыстарына тартады. 2025 жылы, мысалы, бұл жоба арқылы 35 мыңнан астам жас маусымдық жұмыспен қамтылды. Оның ішінде қатысушылардың 40%-ға жуығы ауылдық жерлерден келген жастар болды. «Жасыл ел» қатарына қосылған жастар еңбектеніп табыс табумен бірге, ұжымда жұмыс істеу тәжірибесін меңгереді әрі туған өлкені көркейтуге үлес қосады. Осылайша, мемлекет қолдауымен мыңдаған жас уақытша жұмыспен қамтылып қана қоймай, пайдалы еңбек дағдыларын да қалыптастыруда.
Жастар кәсіпкерлігі мен стартаптарды мемлекеттік қолдау
Қазақстанда жастардың кәсіпкерлік бастамаларын ынталандыру үшін қаржылай гранттар, оқыту курстары, акселерациялық бағдарламалар және жеңілдетілген несиелер қарастырылған. Солардың бірі – жұмыссыз және өзін-өзі жұмыспен қамтыған жастарды кәсіпкерлікке баулитын «Бастау Бизнес» жобасы. Бұл жоба аясында жыл сайын мыңдаған жас кәсіпкерлік әліппесін үйреніп, бизнес-жоспар құру, маркетинг, қаржы басқару дағдыларын меңгереді. «Бастау Бизнес» бағдарламасымен жыл сайын жүз мыңнан астам адам оқудан өтіп, көпшілігі кәсіпкерлік сертификатына ие болды. Курс соңында өз жобасын сәтті қорғаған тыңдаушыларға 400 АЕК (шамамен 1,4 млн теңге) мөлшерінде бизнес бастауға арналған қайтарымсыз грант алу мүмкіндігі беріледі. Сонымен қатар 2021 жылдан бері дарынды, шығармашыл жастарға арналған «Тәуелсіздік ұрпақтары» гранты тағайындалып келеді. Бұл ұлттық байқау аясында жыл сайын 30 жасқа мемлекет тарапынан 3 млн теңге көлемінде грант беріледі.
Мемлекеттен грант алып, кәсібін дөңгелентіп жатқан жастар аз емес. Мысалы, Алматы облысынан көпбалалы Жанар Иманбаева 1,4 млн теңге грант ұтып алып, үйінде тұшпара сияқты жартылай фабрикат өнімдер шығаратын цех ашып, 5 адамды жұмыспен қамтып отыр. Осындай мысалдар мемлекеттік қолдаудың жастар өміріне нақты оң әсер етіп жатқанын көрсетеді.
Инновациялық стартаптарға ұмтылған жастар үшін де жан-жақты мүмкіндіктер бар. Мәселен, ІТ саласындағы жобаларды дамытуға арналған Astana Hub технопаркі жұмыс істейді. Astana Hub – Орталық Азиядағы ең ірі халықаралық IT-стартаптар алаңы. Қазіргі таңда оның экожүйесінде 900-ден астам стартап-компания тіркелген, олардың қатарында шетелдік жобалар да бар. Технопарк қатысушыларына ақпараттық және білім беру, кеңселік инфрақұрылым, бизнес акселерациясы, сондай-ақ арнайы салықтық және визалық жеңілдіктер арқылы жан-жақты қолдау көрсетіледі. Astana Hub стартаптары бүгінге дейін 12 мыңнан астам жұмыс орнын құрып, 380 млрд теңгеден аса өнім өндіре алды. Мысалы, отандық стартапшылар әзірлеген Documentolog электронды құжат айналымы жүйесі мен Parqour қаладағы автотұрақ сервисі қазірдің өзінде кең қолданысқа енгізілді. Осындай жобаларға жол ашқан Astana Hub жас новаторлардың өсуіне жағдай жасап, елімізде цифрлық кәсіпкерліктің дамуына септігін тигізуде.
Қорыта айтқанда, Қазақстанда жастарға арнап білім алудан бастап баспанаға ие болуға, жұмыспен қамтылудан өз кәсіпін бастауға дейін жан-жақты қолдау тетіктері қалыптасқан. Мемлекеттік жастар саясатының заңнамалық негізі жастардың құқықтары мен мүдделерін қорғап, дамуына жағдай жасаса, білім беру гранттары мыңдаған жастың жоғары білім алуына жол ашты. Тұрғын үй бағдарламалары жас отбасыларды қолжетімді баспанамен қамтамасыз етіп, жұмыспен қамту бастамалары түлектердің еңбек жолын бастауынын жеңілдетті. Ал кәсіпкерлікті қолдау бағдарламалары инновациялық стартаптардың пайда болуына жол ашуда. Бұл шаралар кешені қазақстандық жастардың өз әлеуетін жүзеге асыруына мүмкіндік беруде.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
