Қазақ музыкасы мен тыңдарман талғамы қалай өзгерді?

Қазақ музыкасы мен тыңдарман талғамы қалай өзгерді?

30.07.2025 18:00

Фото: Коллаж El.kz

Соңғы жылдары қазақ музыкасы айтарлықтай жаңарды. Тыңдарман бұрынғыдай тек әннің әуеніне емес, оның мазмұнына, стиліне, орындаушының ойына мән бере бастады. Эстрададан бөлек Q-pop, фолк-рок, рэп, фьюжн секілді жанрлар қалыптасып, сахнаға жаңа буын шықты. Қазір ән тек көңіл көтеру құралы емес, ой айту, сезім білдіру, қоғаммен сөйлесу формасына айналды. Кәсіби музыкатанушы Балнұр Сардарбек El.kz тілшісіне көлемді сұхбат беріп, қазақ музыкасындағы өзгерістер мен трендтерге талдау жасады.

Қазақ музыкасының кезең-кезеңмен дамуы: Қыдырәлі Болмановтан Ninety One-ға дейін

El.kz: Балнұр ханым, соңғы отыз жылда қазақ музыкасы қандай тарихи, жанрлық және рухани өзгерістерден өтті? Осы кезеңнің басты белестері қандай?

Балнұр Сардарбек: Соңғы 30 жылда Тәуелсіздік алғалы бері шын мәнінде қазақтың музыкасы, оның ішінде поп музыкасы өзгерістерге ұшырағаны анық. Оған бірден бір себеп тәуелсіздігіміздің алғаны ықпал еткенін бәрі мойындайтын шығар. Мысалы, менің ойымша, осы тұста, осы отыз жылдықта қазақ музыкасы әртүрлі кезеңдерден өтті. Соның ішінде халыққа кеңінен сіңген поп мәдениеті 1991 жылдары бірінше неге сусындады, соны жарыққа шығарды деп айтар едім. Мысалы, 1991 жылға дейін халықта бәрібір ұлттық дүниелерді емін-еркін, ешқандай цензурасыз шығару еркіндігі болған жоқ қой. Сондықтан тәуелсіздік алғаннан кейін халыққа қажет ұлттық құндылықтар, ұлттық әндер, ұлттық күйлер мен жырлар туралы емін-еркін айта алу және соның бәрін сахнаға қолжетімді түрде халыққа жеткізе білу, соған сусындады деп ойлаймын. Өйткені, 70 жылдан астам КСРО құрамында болып, негізгі тіл – орыс тілі болып кеткен кезде өзіміздің ұттық құндылықтар мен жәдігерлер біртіндеп ұмытыла бастаған кезде де, сол кезде 1991 жылы Тәуелсіздік алғаннан кейін эстрадалық әндер мен ұлттық өнерді ұштастыра білдік.

Ұлттық әндер мен қара өлеңдер, біздің негізімізді қалап жатқан, негізімізде тұрған әндер мен эстрадалық әндердің жаңа, бізге жат болған жанрдың ұлттық әнмен әдемі үйлесе біліп, тыңдарман жүрегіне жол таба білген жанрлардың бірі болды. Өйткені, солардың бірден бір өкілдері, осы тұста Қыдырәлі Болмановтың үлесі зор деп айта аламын. Өйткені, ол мына 2000 жылдарға дейінгі уақытта қателеспесем «Азия дауысы» байқауында «Сүгірдің термесін» эстрадаға салып айтты. Сол кезде ұлттық құндылықтарға сусындап, шөлдеп отырған халық үшін керемет дүние жасады деп ойлаймын. Одан кейін бұл өте үлкен батылдықты талап етеді. Халықтың сынына ұшырауы мүмкін, бірден тыңдарманға ұнамауы мүмкін. Сондықтан да әртістердің бәрі мұндай батыл қадамға бара бермейді. Бірақ Қыдырәлі Болманов алғашқылардың бірі болып осындай тың идеясын жүзеге асырды. Және сол Қыдырәлі мырзаның қадам жасағанының арқасында, осы бастапқыдағы идеясын әрі қарай дамыту мақсатында «Ұлытау» тобын шығарды. Ол жерде де, өздеріңіз білетіндей, еуропалық скрипка аспабы мен рок гитараны домбыраға қосып, оған қоса ударный инструмент барабанды қосып, әдемі ансамбль құрды. Ол да үлкен жетістіктердің бірі деп санаймын. Өте батыл жетістіктердің бірі. Өйткені, Қыдырәлі Болмановтың бұл жердегі үлесі зор. Бұл өте үлкен батылдықты талап етеді, өйткені даттайтын, сынайтын, мінейтін адамдар көп. Соған қарамастан осындай кезеңдерден кейін 2000 жылдары «МузАРТ», «Нұр-Мұқасан», «Орда» топтары дүниеге келді. Бұл кезде қазақ тыңдармандарының жоғары талғамы қалыптасып үлгерген еді деп ойламаймын. Өйткені, менің жастық шағым дәл сол 2000 жылдары өтті.

Біздің әулетте ең бастысы қазақ тіліндегі ән болса болды деген түсінік болды. Біз қатты кірпиязданып, мына жерде костюмның сыртына ою қойыпты, неге костюмның сыртына ою қойған, біздің ұлттық құндылықтарымызға сай емес, шапанн киюі керек еді немесе мына әннің мына жерінде мына сөзін былай айтқан деп талдамайтын едік. Себебі, біз үшін әннің қазақша болғаны ғана маңызды еді. Қазақ сахнасында қазақ әншілерінің әні болса болды деп қанағат еттік. Соның өзі бізге үлкен қуаныш сыйлайтын. Сол уақытта дер кезінде «Орда», «Жігіттер», «Нұр-Мұқасан» топтары пайда болды. Тіпті, мен әлі күнге дейін «МузАрттың» феноменін қайталау қиын екенін айтамын. Өйткені, жас та, кәрі де, тіпті, Қазақстандағы барша ұлттың жүрегіне жол тапқан топтардың бірі ғой. Сол феноменді қазіргі жастардың арасында қайталау қиын. Себебі, «МузАрттың» 100-ден астам әні бар. Сол 100 әннің 70 пайыздан аса әні хитке айналған. Ал ол заманға 3 әнің хит болғанының өзі жетерлік еді. 70 пайыз әннің хит болуы міндет емес еді. «МузАрт» тобының әлі күнге дейін өз тыңдармандарын жоғалтпауы, әлі күнге дейін бірегей топ болуының себебі де осында. Өйткені, сол кездегі жастар біз есейіп, біз де тыңдаймыз.

«МузАрт» тобының ғұмыры ұзақ болатыны сөзсіз, ол ұзақ жасауы да тиіс, себебі, ол топтың істеп кеткен дүниесі аса бір ерекшелікті, аса бір көркем дүниені талап етпесе де, қазақилығымен, эстрадамен біздің қазақ тілді поп әндерді үйлестіре білгенінің арқасында осындай әдемі топ туындады. Содан кейін, менің ойымша, 2008 жылдан 2014-2015 жылдарға дейін қазақ эстрадасының поп мәдениеті бір орында тұрып қалған секілді. Оған бірден бір себеп болған нәрсе – той әндері. Той әндері тым басым, тым көп. Сол салада ақшаның көбейіп кетуі әсер етті. Бір жағынан халықтың әл-ауқаты да әсер ететін шығар, есіңізде болса, 2005-2008 жылдары әлемдік экономикалық кризистің бірінші соққысы болды. Сол кезде халықтың жағдайы нашарласа, бірден әртістердің жағдайы күрделене түсті. Өйткені, тек қана нан бар жерде ғана ән бар. Сол нашарлағанының салдарынан болса керек, ең бірінші, ақша қай жерде болды, ол тойда болды. Соның салдарынан той әншілері мен той әндері көбейіп кетті. Бір орында тұрып қалуымыздың себебі той әндерін шектен тыс көп жазып кетті. Өйткені, қазақтың поп мәдениеті 100 пайыз деп алатын болсақ, соның 80-85 пайызы тек қана той әндері болып кетті. Осы тұста «Орда» тобының қазақ музыкасына қосқан үлесі орасан зор. Себебі, егер «Орда» тобы сол жылдардағы кризиске қарамастан алға жылжыды. Олар сол кездің қиындықтарына шыдау үшін бір орында қалғанда, біздің эстрадамыз өте кеш дамитын еді.

«Орда» тобы сахнада билеп тұрып, ән салуды қалыптастырған алғашқы әншілер. Сол себепті мен 2008 бен 2015 жылдар аралығында жазылған әндердің сөзі тым қарапайым, қарабайым, сөзінің мазмұны жоқ әндер мен сөздер көбейіп кетті. Өйткені, тойда әннің мазмұны мен мәніне ден қоймаймыз ғой. Сол себепті 2015 жылға дейін біртектес, бір сарындағы әртістердің көбейгені. Ернар Айдар, Нұрболат Абдуллин секілді өңір-өңірлерде өзінің той әншілері шықты. Сонда өз өңіріне ғана танымал тек той арқылы нәпақа табатын әртістер саны көбейді. 2015 жылға дейін деп айтатын себебім өйткені, сол жылы қазақтың мәдениетін жалпы әлемдік деңгейге көтерген топ «Ninety one» жарық көрді. Ерекше, батыл, жанрлық жағынан, ерекше эффекттерді қолдану жағынан, оранжировка мен бейнебаяндардың сапасы жағынан, билеп ән салудағы шеберлігі жағынан, батылдық жағынан, өйткені, тақырыптық құрылымдарын алатын болсақ, саналуан тақырыптарды қамти алды. Өйткені, 2005-2015 жылдар аралығында ән тақырыбы ер мен әйелдің арасындағы «күйдім, сүйдім» деген махаббат, отан, ана, туған елмен шектелсе, «Ninety one» тобынан кейін еркін тақырыптар қозғала бастады.

Тұрмыстық зорлық-зомбылық, несие, қаржылық сауат, адамның ішкі күйзелісі туралы айтатын әндер, сондай-ақ түнімен жұмыс істеп, күндіз ұйықтаудың дұрыс емес екенін айтатын әндер, тақырыптық жағынан көлем кеңейді. Осы тұста 2015 жылдан бастап 2025 жылға дейін «Ninety one», Мархаба Сәби, Әлем, Молданазар, Еңлік, Аро, Дархан Juzz, Delacure сынды ерекше ойлап, ерекше мүсіндей алатын, ерекше өзінің ойын ашық түрде жеткізетін әртістердің арқасында ішкі жан еркіндігіміз пайда болды. Тыңдармандар мен оқырмандар осы әртістердің әнінің сөзін оқып көрсеңіздер, еркіндіктің айнасы ретінде көрініс табады. Дәл осыдан 15 жыл бұрын әуені мен әуезі, музыка мелодиясына қатысты мұндай еркіндік болмайтын.

Қазақ эстрадасындағы рэп, рок, хип-хоп

El.kz: Кеңес дәуіріндегі ВИА мен идеологиялық шектеулерден шыққан соң, тәуелсіздік кезеңінде пайда болған рок, рэп, хип-хоп сынды жаңа жанрлар қандай қоғамдық қажеттілік пен ішкі сұраныстан туды?

Балнұр Сардарбек: Менің ойымша, біз тек қана қазақ киносын көріп, тек қана қазақ әнін тыңдап, тұтынып жатқан киімдеріміз бен тамағымыз тек қазақтыңкі болсын деп өмір сүре алмаймыз ғой. Бізде Солтүстік Корея еліндегідей тек қана өзіміздіңкін қолданамыз деген ой жоқ қой. Біз шет мемлекеттермен, көрші елдермен тығыз қарым-қатынас орнаттық. Импорт пен экспорт бар. Бір жағынан шетелдің кинолары прокатқа қойылса, ол да мәдениетіміздің өркендеп-өсуіне өзіндік үлесін қосып жатыр. Торантинаның фильмдерінен, Боливудтың үнді фильмдерін көріп, естідік, білдік. Ал шетелден тауар келген кезде кино да, киномен бірге музыка да келеді ғой.

Ал шетелдік музыка едәуір біздің алдымызда келе жатқан музыка, К-поп, шетелдің рэп әндерін алсақ та, хип-хоп, рэпке эстраданы қосып айтатын жанрды алсақ та, осының бәрі шетелдерден келіп жатқан кинолар мен әндердің арқасы. Әлеуметтік желі мен интернетті қолданудың арқасында ғой. Біз шетелддің шетелдік киноларын көреміз де, сондай фильмнің Қазақстанда да түсірілгенін қалаймыз. Сол тұста режиссерлер де барынша шетелдік кинолар іспеттес өзіміздің киноларды шығарып жатыр. Сол секілді Eminem-ді сағаттап тыңдап, мәтінін аударамыз, «Мәссаған, неткен мәтіндер, балалық шағының қиын өткені туралы, нашақорлық туралы айтқан» деп тамсанамыз да, қазақтілді Eminem-ді де күтеміз ғой. Сол кезде біз күткен «Ninety one», Delacure әншілері келеді.

Рок жанрында ән айтқан шетелдіктерді көріп, мысалы, орыстарда Би2 тобы бар, шығармашылығы ерекше Земфира бар, сол секілді ағылшын, француз және басқа да тілдегі орындаушыларды тыңдап, өзіміздің өкілдеріміз болғанын қалап тұрамыз. Сондықтан бұл жанрлардың туындауы хақ, өте дұрыс, қазақтың поп музыкасын, хипхоп пен репін дамытады. Егер біз тек домбырамен ән салып, қара өлеңімізді айтып жүреміз десек мәдениетіміз дамымас еді. Сол себепті сіздің сұрағыңызға бірден бір жауабым, бұл құбылыстың барлығы шетелмен тығыз байланысты. Шетелдің әнін, сөзін, бейнебаянын, батлдарын көргеннен кейін қазақта да «Үркер» тобы шықты. «Үркер» тобы рокты эстрадаға сүйеп тұрып, Нұрлан Албан, Айдос сынды кәсіби солистері өте жақсы әкелді. Қазір бізде шетелдіктерден ешқандай кем емес. Шетелдік музыкадан шаршағанда өзіміздің қазақстандық әуенді қуана-қуана махаббатпен тыңдаймыз, шетелдіктерден ешқандай кем емес әрі ұялмай көрсете алатын әуеніміз бар. Сондай-ақ ұлттық идеологияны ән арқылы жеткізсем деген миссияны арқалап жүрген әртістер саны көп.

El.kz: Сіздіңше, қазіргі қазақ музыкасы қай бағытта дамып келеді: өз тамырын тереңдетіп жатыр ма, әлде жаһандық трендке бейімделіп бара ма?

Балнұр Сардарбек: Менің ойымша, қазіргі қазақ музыкасы екі жақты деп ойлаймын. Жаһандық трендке де бейімделіп жатыр және өзіміздің тамырды терең бойлап жатыр. Неге десек, мысалы, менің өзімнің зерттеуі бойынша қазақ тілінде сөйлейтін орта мен орыс тілінде сөйлейтін ортаның арасында әнге қатысты алшақтықболатын. Енді жылдар өткен сайын қазақтың пайымы мен сана-сезімінің өскені байқалады. Соңғы жылдары осы екі ортаның арасында көпір пайда болды. Осы көпірдің арқасында біз әдемі жаһандануға да кетіп барамыз.

Қазақ тіліндегі музыка еліміздегі екі тілде де сөйлейтін тыңдарманның көңілінен шығады. Шетелдік әндер мен билерге еліктеп, өзімізге аламыз, сонымен қоса, қазақилық сақталмаған ортаның өзінде қазақша әндерге сұраныс артып жатқаны байқалады. Мысалы, орыс тілді орта денесіне татуировка салады. Осы тұста байқағаным, орыс тілді қазақтардың арасында қошқар мүйізді салу сәнге айналды. Содан кейін «Балнұр, мынау Құрманғазының «Адай» деген күйі ма? Осы әнді видеома қояйын деп едім» деп сұрап жатады. Сондай-ақ бұрын подкастар тек орыс немесе қазақ тілінде жазылатын. Қазір орыс тілді де, қазақ тілді де спикерлер бір подкаста бас қосады. Мысалы, бүгінгі таңда баршаға танымал «Замандас» подкасты сұранысқа ие болып отыр. Менің ойымша, қазақ тілді және орыс тілді қоғам бірігіп жатыр. Бұған музыканың ықпалы жоғары. Өйткені, қазақилықты білмейтін тыңдармандар «Ароның» әнін тыңдап, «Бұл жігіт не деп жатыр? «Балбырауын» күйіне сөз жазған ба? Сөзінде не деп жатыр? «Ninety one» не айтқысы келді?» деп екі тараптың арасын әдемі жалғаған музыка деп ойлаймын. Бұл әртістердің шығармашылығының арқасында. Сондықтан қазақ әуендері ұлттық құндылықтармен қоса жаһандық трендтен еш қалыспайды.

El.kz: Q-pop феномені – ұлттық мәдениеттің заманауи интерпретациясы ма, әлде жаһандық стильдің көшірмесі ме? Бұл жанр қазақ тыңдарманының музыкалық болмысын қалай өзгертті?

Балнұр Сардарбек: Шынымды айтсам, мен олай айта алмаймын. Бірақ мен Q-pop-ты толыққанды зерттемедім ғой. Менің ойымша, бұл жанрды зерттеуге арнайы уақыт бөліп, қазақ сахнасында жүрген осы саладағы әншілердің шығармашылығымен етене танысқан соң ғана нақты айта аламын. Дегенмен, қазіргі көзқарасыммен Q-pop ұлттық мәдениеттің заманауи интерпретациясы деп айта алмаймын. Бұл жаһандық стильдің көшірмесі. Бұл жерде астын сызып айтуымыз керек мәселе – тіл мәселесі. Себебі, дәл осы тұста ұлттық құндылық дейтін түсінікте тек тіл мәселесі көрініс табады. 6-7 жас пен 15 жастың арасындағы қыздардың бәрі Blackpink, Stray Kids пен -ті тыңдайды. Осы топ солистеріне қатысты қызықты стикерлер мен басқа да заттарын жинап жүреді. Иә, соның интерпретациясы бізде бар, ол – Ninety one тобы. Ол топ қазақша шырқайды, сондықтан орыс тілді жасөспірімдерге тіл үйренудегі таптырмас құрал болып отыр. Сондықтан бұл тұста мен жаһандық стильдің көшірмесі деп айтар едім.

Бұл жанр тыңдармандардың музыкалық болмысын, соның ішінде талғамын өзгерткендей. Құлаққа жауыр болған той әндерінен шығып, мәссаған, арасында осылай реп орындауға да болады екен ғой, қазақи нақышта әдемі мәтін жазып, билеуге де болады екен ғой деген ой-танымын қазақ Q-pop бағыты толық қалыптастырды деп айта аламын. Бұл тұста астын сызып айтатын тағы бір мәселе – тақырыптық жүйе. Бұрын ел мен жерге, ер мен әйел арасындағы махаббат, әке мен ана, бауырлар, той, 30 жас, сыныптастардан басқа тақырып жоқ еді. Ал 2015 жылдан бері қарайғы Q-pop жанрындағы әртістердің шығармашылығы, жанрлары мен тақырып ауқымының кеңейгенін байқамау мүмкін емес. Мысалы, менің өзім Ninety one тобы мен Ирина Кайратовнаның «Taboo» әнінің тыңдарман назарынан тыс қалғанына таңданатынмын. Мәтінен жағынан алсаң, не деген батылдық дейсің. Қоғамда болып жатқан біраз тақырыпты қамтиды. Бұқаралық ақпарат жұмысы, Үкімет пен халық байланысы туралы айтады. Ал осыдан 10 жыл бұрынғы шыққан әндерден мұндай батылдық байқамайсың. Сондықтан Q-pop-тың әкелген тың жаңалығы қазақ тіліне деген құрмет пен ізет, тілге деген қызығушылықтың жоғарылауына ықпал еткені сөзсіз.

El.kz: Соңғы жылдары пайда болған этно-джаз, фьюжн, фолк-рок бағыттары дәстүр мен жаңашылдықтың үйлесімі ме, әлде дәстүрден алшақтау ма?

Балнұр Сардарбек: Сіз атап өткен жанрларды дәстүрден алшақтау деген оймен келіспеймін. Бұл – дәстүр мен жаңашылдықтың үйлесімінен туған жанрлар. Мысалы, Махамбеттің «Жұмыр қылыш» күйі ешқандай өзгертусіз эстрадалық поп-жанрға және академиялық скрипка мен роктың гитарасы және барабанымен үйлесті. Егер осы жерден тональдігін тым жоғарылатып немесе әуенін өзгертіп тастаса, екінші басқышын төмендетіп, төртінші басқышын жоғарылатып, керек емес фригиялық обороттарды қосып тастаған жағдайда дәстүрден алшақтады деп айтуға болар еді. Бірақ «Жұмыр қылыш» қалай бар, ғасырлар бұрын қалай орындалса, дәл солай қалды. Тек заманауи өзгерістердің бір ғана минусын – темп жағынан байқауға болады. Мысалы, «Балбырауын», «Адай» күйлерін асқан жылдамдықпен орындаймыз. Негізі зерттеушілер аталған күйлердің «сондай қатты» жылдамдықпен орындалмағанын айтады. Бірақ біздің қазіргі циркадтық ритміміз әртүрлі ғой. Біз қазір өзімізден де, өзгелерден де жылдамдықты талап етеміз. Бәлкім, қазіргі заман ағымы, біздің өмір сүрудегі жылдамдығымыз да күйлердің тез орындалуына әсер еткен шығар.Мысалы, «Aro»-ның өзін алып қарайық, «Адай» күйіне тек сөз қосып айтты, темпі мен мелодиясын өзгерткен жоқ. Сол себепті фьюжн, фолк-рок жанрлары дәстүр мен жаңашылдықтың әдемі үйлесімін тапты. Бірақ, жыл өткен сайын «Адай» мен «Балбырауын» күйлерін өте жылдам орындап жүрміз. Тура сол секілді Моцарттың «Турецкий маршын» да солай айтады. Кейбірі «Моцарт тіріліп келсе, талып қалар еді» деп те айтады. Өйткені, Моцарттың өзі қазіргідей жылдам темпте орындамаған. Демек, темптің жыл өткен сайын жоғарылай беруі әлемдік деңгейде байқалып отыр. Уақыттың аздығынан әлем музыкасында да тығыздалып, нығыздалып, тездетіп ойнау дәстүрі пайда болған секілді.

El.kz: Заманауи әндерде ұлттық аспаптар мен әуендерді пайдалану сәнге айналды. Бұл шынайы рухани ізденіс пе, әлде коммерциялық тренд пе?

Балнұр Сардарбек: Менің ойымша, қазіргі заманауи әндерде ұлттық аспаптар мен әуендерді пайдалану – жай сән үшін емес, шынайы рухани ізденістің белгісі. Неге дейсіз ғой? Өйткені біз, 90-жылдары туған миллениалдар, екі кезеңнің ортасында қалып қойған ұрпақпыз. Ішімізде қазақилық бар, бірақ кейде өзіміздің өмірімізден не қалайтынымызды түсіне алмай жатамыз. Сол себепті болар, "менің жасым 35-ке келді, бірақ әлі кім болғым келетінін білмеймін" деген мем бізге қатты таныс.

Балалық шағымыз түрлі қиындыққа толы кезеңге тап келді. Көп сұрақтарымыз жауапсыз қалды. Көпшілігіміз өз таңдауымызды ашық айта алмаймыз. “Жоқ” деп айтудың өзі біз үшін қиын. Ал біз ойланып жүргенде, артымыздан зумерлар зу етіп өсіп шықты. 2000-жылдары туған жастардың көпшілігі өздерінің этникалық болмысына әлдеқайда көбірек мән береді.

Мен өзім Наурыз мерекесін салыстырып байқаймын: бұрын да, қазір де дәстүрлі түрде атап өтіледі. Бірақ қазір бір ерекше нәрсе бар – орыс тілді қазақтардың өзі тақия киіп, қолдан ұлттық киім тігіп, әлеуметтік желіде бөлісіп, науқанға өз еркімен қатысып жүр. Ешкім оларды "қазақсың, қазақша сөйле" деп үгіттеп жатқан жоқ. Бұл – ішкі қажеттіліктен туып жатқан қызығушылық.

Бұл жерде ұрпақ арасындағы айырмашылықты да ескеру керек. Біздің ата-анамыз – 60–70-жылдары туғандар. Олар үйде шай үстінде Абай, Шәкәрім, Жаяу Мұса туралы айтып отыратын. "Бұл ән – Абайдың. Ал мынау - Пушкиннен аударылған", – деп әңгіме қозғайтын. "Жаяу Мұсаны неге 'жаяу' деп атайды?" деген секілді сұрақтар төңірегінде кітап ақтарып отыратын. Бұл – күнделікті мәдениетті әңгіме еді.

Ал 80-жылдары туған буын – 2000-жылдары ата-ана болды. Бірақ оларда ондай мүмкіндік болмады. Өйткені ол кезде елдің жағдайы қиын еді. Экономикалық дағдарыс, күнкөріс қамы – бәрі бір жағынан әсер етті. Сол себепті бұл буынның көпшілігі баласына ұлттық өнер туралы айтуға да, үйретуге де уақыт таба алмады.

Осыған қарамастан, зумерлар өсіп шықты. Қазіргі жастар еркін, батыл. Бір жағынан жыртылған джинсы киіп, “маған тиме”, “әйелдің құқығы тең” деген жазуы бар футболка кисе де, құлағына қошқар мүйіз пішінді сырға тағып, Абайдың әндерін жатқа білуі мүмкін. Қазақ тілінде еркін сөйлемесе де, ұлттық өнерге деген қызығушылығы бар. Бұл – ешқандай үгітсіз, табиғи түрде пайда болған рухани ізденіс деп ойлаймын.

Мысалы, Абайдың "Бойы бұлғаң, сөзі жылмаң" деген әні қазіргі стильде әдемі өңделіп шықты. Қателеспесем, оны Монро орындады. Осы ән бір кезде кофейняларда жиі ойнап тұрды. Жастар бұл әнге күліп-билеп отыр, бірақ оның Абайдың әні екенін көпшілігі білмейді де. Бұл жаман нәрсе емес. Керісінше, ұмыт қалған ән заманауи түрде қайта тіріліп жатыр. Сол арқылы жастар қазақ әнін қайта тыңдай бастады. Сондықтан бұл үрдісті "коммерциялық тренд" деп емес, шынайы рухани ізденістің белгісі деп толық сеніммен айта аламын.

Заман мен талғам: миллениалдар мен зумерлер музыканы қалай қабылдайды?

El.kz: Қазіргі жастар мен аға буын арасындағы музыкалық талғам алшақтығы неліктен туындайды деп ойлайсыз? Бұл айырмашылық жойыла ма, әлде тереңдей бере ме?

Балнұр Сардарбек: Қазіргі жастар мен аға буын арасындағы музыкалық талғам айырмашылығы, менің ойымша, алдағы уақытта жойылмайды. Керісінше, уақыт өте келе тереңдей түседі. Бұған басты себеп – әр ұрпақтың тыңдаған музыкасы мен өскен ортасы мүлде бөлек. Мысалы, біз – 80–90 жылдары туған буын – бір жағынан той әндерін де тыңдадық, екінші жағынан Шәмшінің әндерімен, Мұқағалидің, Мұхтар Шахановтың сөзіне жазылған әндермен өстік. Яғни бізге ұлттық әуен мен қазақи поэзия қатар сіңді.

Бала күнімізде ата-анамыз кілем тоқып отырып ыңылдап ән салатын. Теледидар да, әлеуметтік желі де ол кезде тұрақты емес еді – бірде көрсетеді, бірде жоқ. Сол себепті біз ұлттық әндер мен ескі қазақи өнерге еріксіз сусындадық. Ал әлемде әлдеқашан қалыптасқан рок, рэп, фольк-рок секілді жанрлар бізге кеш жетті. Ол жанрларды тек 2000 жылдарға қарай ғана аша бастадық. Өйткені бұрын оларды тыңдайтын құрал болмады, теледидардан көрсетілмеді, интернет болмады. Біз көбіне “Дос-Мұқасан”, Ескендір Хасанғалиев, Нұрғали Нүсіпжанов, Нұрғиса Тілендиев сынды орындаушылардың шығармаларын көріп өстік. Жаман болған жоқ, бірақ соның салдарынан заманауи бағыттарға өту бізге қиынырақ болды.

Біз – аралық ұрпақпыз. Екі түрлі идеологияның ортасында қалып қойдық. Ұлттық құндылықтар бізге 90% сіңді десек, заманауи жанрлар сол 10% ғана. Сол себепті қазіргі жастардың тыңдайтын музыкасы бізге кейде оғаш көрінуі мүмкін. Бізге бірден Ninety One-ды қабылдау қиын болды. Тіпті бір кездері олардың концерттері өтпей қалды, қарсылықтар болды. Бұл – түсінікті жағдай. Себебі біз үйреніп қалған жүйеден басқа нәрсеге бой үйретуге уақыт керек.

Ал 2000 жылдан кейін туған жастар мүлде басқа жағдайда өсті. Оларда интернет болды, YouTube, WhatsApp, TikTok секілді платформалар бала күнінен қолжетімді болды. Олар ақпаратқа ашық болды. Сол себепті бұл ұрпақ 80%-ға шетелдік музыканы, клиптерді, жанрларды бойына сіңіріп өсті. Қазақи өнерді 15–20% көлемінде ғана қабылдады. Бірақ бұл да – өз еріктерімен таңдалған жол. Себебі олардың ата-анасы “мына әнді тыңда, мынау дұрыс” деп бағыт көрсетіп отырған жоқ. Олар – өз бетімен ізденіп жүрген буын.

Сол себепті бүгінгі жастардың ұлттық өнерге қызығуы – үгіттің емес, өз қызығушылығының жемісі. Бұл – құрметке лайық нәрсе. Бірақ біз бен олар арасындағы талғам айырмашылығы бәрібір сақталады. Әсіресе миллениалдар мен зумерлардың арасы – шын мәнінде “пропасть” сияқты. Бірін-бірі түсіну, қабылдау жағынан едәуір айырма бар.

Дегенмен 2015 жылдан кейін туған альфа ұрпақ пен зумерлардың арасындағы айырмашылық ондай терең болмайтын сияқты. Олар жанр жағынан әртүрлі нәрсені тыңдағанымен, бір-бірін түсінуге дайын. Әлеуметтік желі, ортақ мәдени код, визуалды мәдениет оларды жақындастырып жатыр. Бұл жақсы үрдіс.

Сондықтан қорытындылай айтсам, бүгінгі буындар арасындағы музыкалық талғам алшақтығы – табиғи құбылыс. Бірақ біз – миллениалдар мен зумерлар арасындағы айырмашылық – ең терең, ең күрделі кезең деп ойлаймын. Одан кейінгі ұрпақтар бір-біріне жылдам бейімделеді, ортақ тіл табу оңайырақ болады.

El.kz: Ауыл мен қала тыңдармандары арасында ұлттық музыкаға деген көзқараста айырмашылық сақталған ба, әлде интернет бұл шекараны жойды ма?

Балнұр Сардарбек: Менің ойымша, қазіргі заманауи әндерде ұлттық аспаптар мен әуендерді пайдалану – жай сән үшін емес, шынайы рухани ізденістің белгісі. Неге дейсіз ғой? Өйткені біз, 90-жылдары туған миллениалдар, екі кезеңнің ортасында қалып қойған ұрпақпыз. Ішімізде қазақилық бар, бірақ кейде өзіміздің өмірімізден не қалайтынымызды түсіне алмай жатамыз. Сол себепті болар, "маған 35-ке келді, бірақ әлі кім болғым келетінін білмеймін" деген мемдар бізге қатты таныс.

Сондықтан бұл үрдісті "коммерциялық тренд" деп емес, шынайы рухани ізденістің белгісі деп толық сеніммен айта аламын.

El.kz: Музыка – адамның ішкі болмысының айнасы дегенге келісесіз бе? Жастар өздерінің ішкі «менін» музыкалық стильдер арқылы қалыптастырып жатыр ма?

Балнұр Сардарбек: Көп адам «музыка - адамның ішкі болмысының айнасы» деп ойлайды. Бұл пікірге үстірт қарасақ, келісуге де болады. Бірақ мен - бұл ойға онша қосыла бермейтін аз адамдардың бірімін. Себебі музыка тыңдайтын адамды оның талғамы арқылы бағалау - көбіне үстірт, тіпті жаңсақ пайым.

Қоғамда мынадай түсінік қалыптасқан: егер сен Қайрат Нұртас, «МузАрт», «Жігіттер» сынды әншілерді тыңдасаң - сен ауылдан шыққан, тойға жақын, қазақша сөйлейтін, шет тілін білмейтін, аса білімсіз, қарабайыр адамсың. Ал егер сен Eminem, Adele, Би-2, Black P!nk тыңдасаң - керісінше, креативті, шет тілінде сөйлейтін, шетел әдебиетін білетін, өрісі кең адамсың. Бұл көзқарас та бекер емес: ол ұзақ жылдар бойы мәдени капиталға негізделіп келген топшылау. Тіпті кейбір адамдар әртістің тыңдарманының деңгейін концерттен кейінгі қалған қоқыс санымен өлшейді. Мысалы, бір концерттен кейін қоқыс көп болса - «тыңдармандарының мәдениеті төмен» деген пікір айтылады. Ал Adele-дің концертінен кейін тазалық болса - «оның тыңдармандары өркениетті» деп есептейді. Бұл көзқарастың да қисыны бар шығар. Бірақ мен мұнымен толық келісе алмаймын.

Айталық, Ольга Бузова бір концертінде 10 мың адамды жинады делік. Сол адамдардың бәрі жаппай Пушкинді оқымаған, сауатсыз, идеологиясыз, ойы таяз адамдар ма? Жоқ. Ол тыңдармандардың арасында білікті дәрігер де, заңгер де, педагог та, ғалым да болуы мүмкін. Біз олардың барлығын бір формаға салып, «осылай ойлайды» деп айта алмаймыз. Тура осы сияқты, Қайрат Нұртасты тыңдаған адамды да автоматты түрде «қызықсыз, төмен деңгейлі» деп бағалау - қате.

Адамдар кейде өзін ақтап алғысы келеді. «Мен Britney Spears пен Sting тыңдаймын, демек менің талғамым биік» дейді. Бірақ музыка талғамы - адамның рухани тереңдігін, білімін, парасатын өлшейтін құрал емес. Сен Mozart пен Beethoven тыңдап жүр екенсің деп, міндетті түрде жақсы адам, мейірімді күйеу, кітапқұмар, сөзінде тұратын адамсың дегенді білдірмейді.

Өйткені мен өзім академиялық музыкалық ортада жүргенде байқағаным: классиканы тыңдайтындардың арасында да ұнамсыз мінезді, абьюзер, қарабайыр, тіпті тиран адамдар бар. Ал қарапайым ғана той әнін тыңдайтын адамның ішкі мәдениеті, парасаты әлдеқайда биік болуы мүмкін. Бір хирург күні бойы бала құтқарып, кешке үйіне шаршап келіп, бар болғаны миын демалдырып, жеңіл ән тыңдағысы келеді. Онда тұрған не бар?

Музыка - адамның көңіл-күйінің серігі. Ол - демалудың, толғанудың, еске алудың құралы. Сондықтан тыңдайтын музыкасы арқылы адамды «жақсы-жаман» деп бөлуді мен қате деп есептеймін.

Себебі сіз ойлағандай өте зиялы, мәдениетті адам - түрмеде отырып Моцарт тыңдап отыруы мүмкін. Ал Бетховен мен Абайдың әндерін жатқа білетін адамның жүрегі тас болып шығуы да ғажап емес. Сондықтан мен үшін музыка - адамның ішкі әлемінің дәл айнасы емес. Ол - тек бір сәттік таңдау ғана. Ал адамның болмысы - одан әлдеқайда терең.

Бейнебаяннан reels-ке дейін: музыка тарату форматы қалай өзгерді?

El.kz: YouTube, TikTok сияқты платформалар дәстүрлі БАҚ-ты ығыстырып, жаңа музыка тарату форматына айналды. Бұл позитивті бетбұрыс па, әлде шығармашылық еркіндікке шектеу ме? TikTok-та хит болу үшін арнайы қысқа, қарапайым, әсерлі әндер жасалады. Бұл үрдіс музыка сапасына кері әсер етпей ме?

Балнұр Сардарбек: Қазіргі таңда YouTube, TikTok сияқты әлеуметтік платформалар дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдарын ығыстырып, музыканы таратудағы негізгі ортаға айналып отыр. Бұл құбылыс – шығармашылыққа шектеу емес, керісінше, еркіндік беретін мүмкіндік деп санаймын. Неге? Бұрын әртіс атану үшін ең алдымен дауысыңнан бұрын, қалтаң қалың болуы тиіс еді. Өйткені бейнебаян түсіру, концерттерге шығу – бәрі шығын. Әртіс сахнаға шығуы үшін көрерменді бірден баурайтын әні, әсерлі бейнесі болу керек. Әйтпесе оған мүмкіндік те берілмейтін.

Менің балалық шағым 2000 жылдарға сәйкес келді. Ол кезде әншіні біз тек бейнебаян арқылы танитынбыз. Ал бейнебаян түсіру үшін үлкен қаражат қажет. Әдетте сол кезде әншілер бейнебаян түсіру үшін Ташкентке баратын, өйткені ол жақта сәл арзанырақ еді. Мысалы, Орда тобы алғашқы бейнебаянын сонда түсірген. Яғни шығармашылық мүмкіндігі қаржылық мүмкіндігіңе тәуелді болды.

Бүгінде жағдай мүлде басқа. Әлеуметтік желілердің арқасында кез келген ауылдағы жас талант, егер жүрегінде әнге құштарлығы болса және интернеті мен телефоны болса – өз өнерін көрсете алады. Бұл - шығармашылық еркіндіктің бұрын-соңды болмаған түрі. Тіпті дауысы керемет болмауы да шарт емес. Егер ол өз эмоциясын шынайы жеткізе алса, тыңдарманын табады. Бұл жерде бұған дейінгі кедергілер – телеарна, продюсер, "мына баланы шығармаймын" дейтіндер – бәрі ығысты. Енді тыңдарман мен әртістің арасында тікелей байланыс орнады.

Қазір кез келген адам өзін әнші ретінде сынап көре алады. Мысалы, телефонды алып, желіге кіріп, өз әнін ұсынады. Егер халық қабылдаса – әрі қарай жол ашық. Бұл жүйе – нағыз демократиялық тәсіл. Оған дәлел – Садраддин. Ол алғашында конкурстарда ән салды: «Бала дауысы», түрлі топтармен, жеке де өнер көрсетті. Бірақ қарапайым отбасынан шыққан жас өнерпаз үшін бейнебаян түсіру – арман еді. Спонсор қайдан болсын, небәрі 15–16 жастағы бала ғой.

Сондықтан ол алдымен әлеуметтік желіні қолға алды. Кавер әндер жазып, өз интерпретациясын ұсынды. Бұл – таза стратегиялық қадам. Сосын вайндар түсіріп, өзіндік стилін қалыптастырды. Өз аудиториясын жинағаннан кейін ғана авторлық әндерін ұсынды. Мысалы, "Әлия" әні дәл осылай шықты. Бұл – шығармашылық пен бизнес ойлаудың керемет үйлесімі. Яғни шалғайда жатқан ауыл баласына да Садраддиннің жолы – мотивация. "Ақша жоқ", "мүмкіндігім жоқ" деуге себеп жоқ. Телефон болса, жеткілікті. Алғашқы қадамыңды баста.

Әлеуметтік желілер әртіске де, көрерменге де ыңғайлы. Көрермен тек әртістің шығармашылығын емес, жеке өмірін де бақылап, тікелей сұрақ қоя алады. Бұл тыңдарман мен орындаушы арасын жақындатты. Соңғы жылдары біздің арнамыздан шыққан “Баләуен” жобасы – соның дәлелі.

Бірақ бұл үрдістің бір "әттеген-айы" да бар. Әсіресе TikTok-пен байланысты. Бүгінде адамдар “рился ойлау” дағдысына бейімделіп қалды. Яғни музыканы толық тыңдамай, тек 15 секундтық үзіндіге баға береді. Бұл, бір жағынан, орындаушыларға қысым түсіреді – әннің басы, қайырмасы 15 секунд ішінде тыңдарманды баурап алуы керек. Өйтпесе тыңдалмайды.

Мысалы, өзім кейбір әндердің тек бір бөлігін ғана білемін. Мысалы:
“Ее бокал полон ХО
Она скрывает свое лицо
Я не причем – это твой вайб...”
осы жеріне дейін білемін, ары қарай тыңдап көрмеппін. Неге? Өйткені TikTok тек осы үзіндіні ұсынады. Ал әннің өзі мүлде басқа композиция болуы мүмкін. Көбіне біз қайырмасын естігенде ғана танимыз. Бұл - қысқа ойлау мен қабылдаудың салдары.

Бұл үшін әртісті де, көрерменді де кінәлау орынсыз. Өйткені бәріміздің уақытымыз тапшы. Көпшілік үшін әннің алғашқы секундтарында баурап алу – басты талапқа айналды. "Лайк" басып, жүктеп, ұнаса тыңдаймыз. Ұнамаса – келесіге өтеміз. Бұл - бүгінгі заманның шындығы.

TikTok шынымен де қысқа, әсерлі, қарапайым әндердің танылуына ықпал етеді. Бірақ бұл музыканың сапасына әсер етеді деу – қателік. Керісінше, 15 секундқа сапа сыйдыру – үлкен шеберлік. Әртістер сапалы ән шығаруға тырысады. Бірақ мұнда да бір қауіп бар: тыңдарман бар болғаны 10–15 секундта шешім қабылдайды. Бұрынғыдай “осы әнді үш рет тыңдайыншы, ұнай ма екен” дейтін кең тыныс қалмады.

Бұл қатыгездеу үдеріс секілді. Дегенмен, бұл үрдісті ешкім тоқтата алмайды. Әртістер де, тыңдармандар да уақытқа тәуелді. Несие, жұмыс, өмір қарқыны – бәрі қысым түсіреді. Бірақ осы қысымның ішінде де талант жарқ ете алады. Демек, әлеуметтік желі – жаңа дәуірдің жаңа сахнасы. Ал оны қалай пайдаланатынымыз – әрқайсымыздың өз таңдауымыз.

El.kz: Spotify және стримингтік платформалар қазақ музыкасы үшін қандай жаңа мүмкіндіктер мен қиындықтар әкеліп отыр?

Балнұр Сардарбек: Менің ойымша, Spotify секілді стримингтік платформалар қазақ музыкасына жаңа мүмкіндіктердің есігін ашып отыр. Неге десеңіз, бұл платформалар - сапа талабы жоғары орта. Демек, оларға лайық болайын деген әртістер музыканың аранжировкасын бұрынғыдан әлдеқайда мұқият жасап жатыр.

Мысалы, 15 жыл бұрынғы аранжировкаларға көз жүгіртсек, қайырмадағы әуен кіріспеде де жүре беретін. Бір скрипка немесе гитараны алып, оны орнын ауыстыра салып, кульминацияға соны күшейтіп тыға салатын әдіс жиі қолданылды. Ол кезде бұл - қалыпты нәрсе еді. Заманына сай, өз кезеңіне жарасымды болды. Бірақ қазір тыңдарман талғамы өзгерді, технология өзгерді, талап өсті. Енді бір ән жазу үшін әртістер арнайы студиялық колонкалармен тыңдайды, одан бөлек арзан-қымбат әртүрлі құлаққаптармен тексеріп көреді. Өйткені халық AirPods-пен ғана емес, Қытайдың қарапайым құлаққаптарымен де тыңдайды. Бірі құрылыс алаңында, бірі автобус ішінде тыңдайды - сондықтан барлық құрылғыда сапалы естілуі маңызды.

Spotify, Apple Music секілді платформалардың тағы бір артықшылығы - бұл әртістер үшін шағын сахна. Мұнда сапалы контентті бағалайтын аудитория қалыптасқан. Ән тыңдалып қана қоймайды, әртістің өзі де тыңдарманмен тікелей байланыс орната алады. Мысалы, кейбір жас музыканттар стриминг барысында жаңа әнін халықпен бірге жасап отырады: «Мына әуен қалай естіледі? Қайта өзгерткенім дұрыс па?» деп пікір сұрап отырады. Бұл - тыңдарманды шығармашылық процеске тарту деген сөз.

Кейде ойлаймын: егер кезінде Бетховен дәл осындай мүмкіндікке ие болса, симфониясын жазып отырғанда жанында тыңдармандары отырып, «Ағай, мына жерін былай өзгертсеңіз қалай болар еді?» деп айта алса, қандай ғажап болар еді деп. Қазір бізде сондай мүмкіндік бар. Бұл - революция. Бұл - тек тыңдарманға ғана емес, ең алдымен әртістің өзіне үлкен мүмкіндік.

El.kz: Цифрлық алгоритмдер музыкалық трендтерді жасанды түрде қалыптастырып отыр дегенге қалай қарайсыз?

Балнұр Сардарбек: Меніңше, цифрлық алгоритмдер музыкалық трендтерді толықтай жасанды жолмен қалыптастырып жатыр деу - асыра айту. Иә, алгоритмдер көп нәрсені шешетіндей көрінеді. Ән сапалы: сөзі, әуені, аранжировкасы, клипі - бәрі мінсіз. Бірақ соның бәрі техникалық жағынан дәл келіп тұрса да, тыңдарманның жүрегіне жетпесе, ол бәрібір өтпейді. Музыка деген - формула емес, жүрекке әсер ететін өнер.

Кейде сапалы дүниелерді көріп, таңғалам: «Неге өтпей қалды? Барлығы бар емес пе?». Мысалы, Мақпал Жұмабай - мен үшін өте ерекше орындаушы. Дауысы дәстүрлі кең диапазонмен ерекшеленбесе де, өз мүмкіндігін қазақ тілінің әуезімен керемет үйлестіріп жеткізе алады. Оның орындауындағы ән - стандартты емес, өзіне ғана тән бір басқа әлем. Бірақ дәл Қайрат Нұртас немесе Ернар Айдар секілді жаппай танымал емес. Бұл да цифрлық платформа мен тыңдарман көңілінің әрқашан үйлесе бермейтінінің бір дәлелі.

Ал енді екінші жағына келейік. Иә, алгоритмдер әсер етеді. Кей әндер трендке айналып кетуі мүмкін. Бірақ... түптің түбінде бәрін шешетін - жүрек. Еске түсірейікші: бір қазақ қызы орамал тағып, қарапайым андроидпен қамыр илеп отырып ән салғаны үшін танымал болып кетті. Бейнежазбаның сапасы онша емес, фон да мінсіз емес, бірақ сондағы шынайылық, табиғилық, сезім - халықты баурап алды. Дәл сол сияқты «Қойшы бала» феноменін де көрдік. Қарапайымдылық, шынайы эмоция мен адамдық таза энергия - цифрлық жүйені де, тренд алгоритмін де жеңіп кете алады.

Сондықтан меніңше, алгоритм жүректі басқара алмайды. Музыка тыңдарманға шынайылық арқылы өтеді. Жан-жүрекке жетпесе, қанша сапалы жасасаң да, ол ән өтпейді. Бұл - өнердің табиғи заңдылығы.

El.kz: Қазіргі цифрлық дәуірде қазақстандық орындаушылардың шетелдік нарыққа шығуы мүмкін бе? Бұл үшін қандай қадамдар қажет?

Балнұр Сардарбек: Менің ойымша, қазіргі цифрлық дәуір қазақстандық орындаушыларға шетелдік нарыққа шығуға нақты мүмкіндік беріп отыр. Және олар шығып та жатыр, біртіндеп. Қазір бізде Ninety One секілді халықаралық стандартқа сай топ бар. Бірақ, өкінішке қарай, қыздар тобы жоқтың қасы. Сондықтан бізге өзіміздің «қазақы Blackpink» ауадай қажет. Бұл – жай ғана әдемі идея емес, сұранысқа ие қажеттілік.

Мен өзім мұғалім болғандықтан, жасөспірімдердің ортасында көп боламын. Олардың K-pop топтарын жатқа білетінін көргенде, еріксіз ойлайсың: «Осы жанрда қазақтың қыздарынан құралған, сапалы контент ұсынатын топ болса, қандай тамаша болар еді!» деп. Осы тұста кезінде жақсы бастама болған Ayumi тобы еске түседі. Олар заманға сай оранжировка жасайтын, кәсіби деңгейге бет алған қыздар еді. Бірақ өкінішке қарай, жабылып қалды.

Қазір мен үлкен үміт артып отырған жоба – Ерболат Беделхан мен Баян Мақсатқызы бірігіп құрған iOne тобы. Бұл – тек топ емес, идеологиялық жобаның бастауы. Өйткені жасөспірім қыздар – өнерге жақын қауым. Олар музыка арқылы тіл үйренеді, идеология қабылдайды, мәдениетке еніп кетеді. Сондықтан дәл осы аудиторияны шетелдік өнімнен қайтару үшін бізге сапалы, мазмұнды, заманауи қазақша балама қажет.

Жалпы, бүгінгі қазақстандық әртістердің халықаралық деңгейге шығуы үшін бар жағдай жасалып жатыр деп айту қиын. Иә, Spotify, YouTube, TikTok сияқты платформалар мүмкіндік беріп отыр. Бірақ ол жеткіліксіз. Мысалы, Ninety One, Moldanazar, Aro, Yenlik, Мархаба Сәби сынды әртістердің контенті өте сапалы. Бірақ олар әлемге шығу үшін шығармашылықпен қатар, тұрмыстық мәселелерін де шеше алуы керек. Бізде талант көп, бірақ қолдау аз.

Мысалы, Zaq бір сұхбатында «Келесі айда пәтерақыны қалай төлеймін?» деген оймен өмір сүріп жүргенін ашық айтты. Бұл – жүректі ауыртатын шындық. Осы деңгейдегі музыканттардың басында мұндай қиындық болмауы тиіс. Ал біз ше? Молдaназар секілді идеологиясы терең, музыкалық сапасы жоғары орындаушыға ең болмаса баспана, кәсіби студиямен қамтамасыз ету керек. Сол кезде ғана олар еш алаңсыз шығармашылықпен айналысып, шетелдік сахналарды бағындыра алады.

Әрине, «әртістер өздері-ақ шығуы керек қой» деген пікір болуы мүмкін. Бірақ ескерейік: біз – орташа тұрмысы бар қоғамбыз. Бұл – факт. Сондықтан мемлекет немесе ірі меценаттар тарапынан мақсатты қолдау болса, ол нағыз инвестиция болар еді. Бірақ бұл қолдау барлығына емес – тек миссиясы бар, қоғамға рухани үлес қосып жүрген әртістерге бағытталуы керек.

Мен той әртістеріне бұл жағынан көмектесудің қажеті жоқ деп есептеймін. Олар тойдан-ақ жақсы табыс тауып отыр. Ал идеологияны көтеріп жүрген әртістер – тойға шықпайды. Тек шығармашылығымен өмір сүріп жатыр. Осындай музыканттар шетелге қазақты ұялтпай таныта алатындар. Бірақ оның жолы – ең алдымен тұрмыстық тұрақтылықтан басталады.

Ninety One қазір 30-дан асты. Уақыт – шектеулі. Ертең 40-қа келгенде оларда шетелді бағындыруға бұрынғыдай жігер де, еркіндік те қалмауы мүмкін. Сондықтан дәл қазір – бүгін – қолдау керек. Әлеуметтік мәселелері шешілген кезде ғана біз шетелге мақтанышпен шығатын өнерпаздарды көреміз. Мықты идеология, сапалы музыка, кәсіби образ – барлығы бар. Енді тек стратегиялық қолдау қажет.

El.kz: Қазақ эстрадасы - көңіл көтеру өнері ме, әлде ұлттың мәдени кодын жеткізуші құрал ма? Оның бүгінгі қоғамдағы рөлі қандай?

Балнұр Сардарбек: 2015 жылдан бері қазақ эстрадасы үлкен бетбұрыс жасады. Егер 2005 пен 2015 аралығына көз жүгіртсек, бұл кезеңде қазақ музыкасы негізінен тек көңіл көтеруге бағытталған өнер түрі ретінде қалыптасты. Эстрада сахнасының негізгі бөлігін той әндері басып қалды. Осы кезеңде әндердің оранжировкасы, мәтіні, идеялық салмағы – бәрі біртіндеп құнсыздана бастады. Ән деген нәрсе тек ырғақ пен билікке құрылған жеңіл дүниеге айналып кетті.

Бірақ 2015 жылдан кейін жағдай өзгере бастады. Қазақ эстрадасы біртіндеп өзінің басты миссиясына - ұлттық мәдени кодты жеткізуші құрал болу жолына түсті. Бұл тілге де, мазмұнға да, визуалды образға да әсер етті. Әндер арқылы халық өзін іздеді, өзінің құндылықтарын қайта қарап, ішкі күйіне жауап іздей бастады. Эстрада – тек көңіл көтеру емес, рухани жұбаныш, ішкі дағдарысқа жауап іздеу алаңына айналды.

Соңғы онжылдықта, әсіресе Ninety One тобы шыққаннан кейін, қазақ музыкасы жаңа мазмұнмен, жаңа эстетикамен, жаңа сапамен ерекшелене бастады. Жанрлық ауқым кеңейді, тақырып тереңдеді, форма жаңарды. Қазір біз бұрынғыдай «жеңіл-желпі ән» деп қарай алмаймыз. Көп ән – ішкі диалог, тыңдарманмен шынайы сөйлесудің құралы.

El.kz: Сапалы ән мен коммерциялық табыстың арасында қазақ эстрадасы қандай тепе-теңдік табуы керек деп ойлайсыз?

Балнұр Сардарбек: Сапалы өнер мен коммерциялық табыс арасындағы алшақтық - бүгінгі қазақ эстрадасындағы ең өзекті мәселелердің бірі. Бұл туралы продюсер Ерболат Беделхан жиі айтып жүреді. Себебі осы мәселенің нақты көрінісі ретінде Ninety One тобын тойға шақыру мүмкін емес. Неге десеңіз, қазақ шоу-бизнесі - негізінен, той бизнесіне айналып кеткен. Қазір тыңдарман әртіске тек тойда ақша төлеуге дайын. Ал концерт, ресми жобалар, автограф сессиялар немесе ақылы фотосессия секілді мәдени іс-шараларға келгенде, көпшілік қалтасынан қаржы шығаруға құлықсыз.

Олар қуанышын бөлісу үшін әншіні тойға шақыруға дайын, бірақ сахнада сапалы өнер көрсетуге келгенде, “артық” шығын шығарғысы келмейді. Мысалы, сіз Молданазарды тойға шақырып, “біз жастарды құттықтайық деп едік, бірақ мұңайтып жібердің” десеңіз, ол сізге сәйкес келмейді. Өйткені Молданазар мен той мәдениетінің идеологиясы екі бөлек.

Әртістердің өзі де тойдың әншісі болғысы келмейді. Сол себепті таңғаларлық жайт - он жыл бойы Ерболат Беделхан Ninety One тобын тойға шығармай, қаржылық тұрғыдан қалай қамтамасыз етіп келе жатыр деген сұрақ туындайды. Әрине, олар кейде ірі, ерекше деңгейдегі жеке тойларға баруы мүмкін, себебі олардың да несиесі, ипотекасы, өмір сүруге қажетті табысы бар. Алайда көпшілік тойларға олар шықпайды, себебі өздерінің музыкалық стилін тойдың талаптарына сай етіп “сапасыздандыру” олардың идеологиясына қайшы келеді.

Сондықтан сапалы өнер мен тұрақты табыстың ортасын табу үшін, мысалы, OYU Fest секілді мәдени фестивальдердің саны артуы тиіс. Бұл фестивальдерге барушылар да көбеюі керек, әсіресе билет сатып алуға ойланбай баратындай мәдениет қалыптасуы қажет. Сол кезде ғана сапалы өнермен де жақсы табыс табуға болады.

Сіз Молданазардың тойда ән айтқанын көрдіңіз бе? Өте сирек. Себебі олар тойда емес, концертте табыс табуға ниетті. Олар үшін өнер - көңіл көтеру емес, тыңдарманмен терең байланыс орнату тәсілі. Ал тойда ән салатын әртістер бірден үй, көлік, коттедж алып, жағдайын жақсартып алады. Не үшін Ninety One коттеджде тұрмайды, ал Ернар Айдар тұрады? Себебі екіншісі - той әншісі.

Той әншісі болу - табыс табудың ең оңай жолы. Ол үшін ешкімді айыптауға болмайды. Бұл да еңбек. Олар он жылда табыс тапты, ата-анасына үй әперді, қажылыққа жіберді, ағайын-туыстың жағдайын жасады. Еш қарсылығым жоқ. Бірақ сол он жылдан кейін “мен бағытымды өзгертейін, образымды дамытайын” деген әртістер өте аз. Ернар Айдар, мысалы, он бес жыл бұрын қандай еді, әлі сол. Шаш үлгісін де өзгертпеген.

Ал әртіс дегеніміз - жаңашылдық, өзгеріс. Сахна өнері - бір орында тұру емес. Сондықтан дәл қазір ғана, Ерболат Беделхан секілді продюсерлердің арқасында ғана сапалы өнер мен табыс арасында өзара байланыс орнап келеді. Бұған дейін бұл екі дүние айқын екі жақта тұратын.

Той әншілері, сөз жоқ, ауқаттырақ тұрады. Бірақ өнердің рухани жүгі мен мәдени ықпалын өлшейтін болсақ, сапалы музыканың салмағы ауыр. Тек мәселе - соған қоғам дайын ба, сол сапаға ақша төлеуге дайын ба? Міне, сұрақ осында.

Эстрада идеологиясы: әртіс кімге үлгі болуы керек?

El.kz: Эстрада әншілері ұлттық идеологияның өкілі бола ала ма? Мысалы, Димаш Құдайберген феномені қазақ музыкасының мәртебесін қай деңгейге көтерді?

Балнұр Сардарбек: Менің ойымша, эстрада әншілері ұлттық идеологияның өкілі бола алады. Кез келген өнер саласының өкілі - мейлі ол кино, театр, музей не архитектор болсын - ұлттық идеологияның бір шетін ұстап тұрады. Алайда, өкінішке қарай, бұл рөлге кейде лайықсыз адамдар тап болып жатады. Сондықтан халық ретінде біз кімге сенім артатынымызды, кімді үлгі тұтатынымызды жақсылап таразылауымыз қажет. Уақытысында орынсыз қылықтарға куә болсақ, қоғам болып дер кезінде сыни пікір білдіріп, шектеу қоя білуіміз керек. Себебі олар жай ғана өнер көрсетіп жүрген жоқ - олар идеологиялық бағытты қалыптастыратын тұлғалар.

Тойда үш аккордты айналдырып, жұртты билетіп, ішімдіктің аясында көңіл көтертетін әншілердің сахнадан 10 миллион теңге қалтаға басып кетуі - бұл жағдайдың ең қауіпті жағы. Осындай орындаушыларды идеологияның өкіліне айналдыру - ұлттық санаға жасалған қауіп. Сондықтан бұл миссияны шынайы зиялы, тәрбиесі мен білімі қатар жүрген адамдарға беруіміз керек.

Ондай адам қандай болу керек? Егер ол ер азамат болса - адал жар, уәдесіне берік, уақытын дәл білетін, тойына да, сахнасына да мәдениетті түрде келетін, сөзі орнықты, ойы терең, кітап оқитын немесе өзі оқымаса да оны насихаттай алатын, театрға бармаса да, ұлт үшін баруға дайын тұратын адам болуы шарт. Мысалы, опера және балет театрында "Қыз Жібек" қойылымы болса - соған өзі барып қана қоймай, көрермен жинап апаратын деңгейдегі тұлға болғаны жөн.

Үйінде жарын құрметтейтін, әйелін жасырып қоймайтын, керісінше, оның құқығын толық танып, ашық өмір сүретін, отбасында зорлық-зомбылықсыз, сыйластықпен өмір сүретін азамат болуы қажет. Қазіргі заманда осындай қарапайым, бірақ негізі берік құндылықтардың өзі аса маңызды болып отыр.

Өнер адамы өзінің жеке өмірін де таза ұстауға міндетті. Қаласа да, қаламаса да. Ол - идеологияның бір шетін ұстап жүрген адам. Иә, денесіне татуировка салдыруы, ішімдікке не темекіге әуестігі, түнгі клубта жүруі - бұл әрекеттер бір қарағанда тек жеке өміріне ғана қатысты. Ол өз денсаулығына зиян, ары кеткенде өз баласына немесе інісіне ғана ықпал етеді. Бірақ мұндай нәрселерден бүкіл халыққа қауіп төнбейді. Сондықтан ол үшін дүрлігудің қажеті шамалы.

Мысалы, IT университетінің студенттері бір жобада "Есірткі туралы әндер жастардың шегуіне әсер ете ме?" деген тақырып көтерді. Меніңше - әсер етпейді. Eminem-нің әндерінде есірткі туралы айтылады. Бірақ ол әнді тыңдаған жас анаша шегіп кетпейді. Бұл тікелей үйдегі тәрбиеге байланысты.

Ал отбасы - бұл кішігірім мемлекет. Әртіс отбасындағы қарым-қатынасқа да жауапты. Жарымен, балаларымен, айналасындағылармен ара-қатынасы, адамгершілігі - мұның бәрі де идеологиялық сипатқа ие. Әйелді жасыру - қыз-келіншектердің құқығын таптау. Қоғамда жастардың танымын дұрыс қалыптастыру үшін ашықтық пен жауапкершілік маңызды.

Сол сияқты, сахнадан тыс жүргенде де, артында қоқыс тастамай, бөлмесін таза қалдырып кетуі, гример қызметкерлеріне дөрекі сөйлемеуі - мұның бәрі де үлкен мәдениеттіліктің көрінісі. Бұл - күнделікті өмірмен қатар жүретін, көзге көрінбейтін, бірақ терең идеологиялық рөл атқаратын ұстанымдар. Мұндай адамға қарап, өзгелер бой түзейді.

Тағы да қайталап өткім келеді: біреудің түнгі клубқа барғаны, арақ ішкені жайлы қауесет тарату - ол бізге емес, сол адамның өз тәрбиесіне қатысты. Алайда, егер бұл әрекеттер оның отбасына, айналасына, қоғамдағы мінез-құлқына әсер ететін болса, онда әртіс өзі таңдаған жолының салмағын толық сезінуі керек.

Осы тұрғыдан алғанда, Димаш Құдайберген - бүгінгі қазақ музыкасының мәртебесін биікке көтерген ерекше тұлға. Ол тек әнші емес, ол - нағыз мәдени елші. Негізі, Димаштың орындап жүрген әндері - pop жанрына жатады. Бұл - халыққа ең қолжетімді, кең аудиторияны қамтитын жанр. Бірақ оның орындау тәсілі - академиялық және эстрадалық стильдердің синтезі. Бұл - сирек кездесетін құбылыс.

Димаштың дауыс диапазоны өте кең. Лара Фабиан секілді әлемдік деңгейдегі әртістердің өзі оны мойындады. Көпшілік Димаштың тәрбиесін ата-әжесі мен ата-анасынан алған дейді. Иә, келісем. Бірақ оның бойында одан да терең - туа біткен тазалық, мәдениет пен шынайылық бар. Бұл - адамның ішкі кодында тұрған қасиеттер. Оның мінезі, болмысы, өнері - барлығы үйлесімді. Сондықтан да ол - феномен.

Жақында ғана Димаштың Сәкен Сейфуллиннің "Тау ішінде" әнін орындауы - рухани серпіліс болды. Бұл әнді тыңдаған шетелдік жанкүйерлер қазақ тілін үйреніп, жаттап айтып жүр. Мұндай сәттер - елдің рухын көтеретін сәттер.

Димаш - бізді шетелге танытып жүрген тұлға. Егер ол бір күні келіп, оғаш сөз айтып қойса да, ел кешіріммен қарайтын еді. Бірақ ол мұндай әрекеттерге бармайды. Өйткені оның болмысы таза. Оның тәрбиесі ғана емес, тумысынан бойына сіңген тектілік, мәдениет, кісілік бар. Димаштың жанры ерекше болмауы мүмкін, бірақ оның орындау тәсілі, вокалдық шеберлігі және әлемдік деңгейдегі кәсібилігі - сирек ұштасқан қасиеттер.

Мен Димашты шексіз құрметтеймін. Ол - қазақ музыкасының шын мәнінде биік мәртебесін әлем алдында көрсеткен дара тұлға.

El.kz: Заманауи қазақ әндерінде ұлттық болмысты сақтау үшін не маңызды: мазмұн ба, формасы ма, әлде орындаушының миссиясы ма?

Балнұр Сардарбек: Заманауи қазақ музыкасы туралы сөз қозғағанда, ең басты мәселе – ұлттық болмысты қалай сақтау керектігі. Менің ойымша, бұл жерде ең маңызды нәрсе – форма емес. Форманың маңызы жоқ емес, бірақ ол басты емес. Себебі форма әртүрлі болуы мүмкін, заман ағымына қарай өзгеріп, түрленіп отырады – бұл табиғи процесс.

Өнердегі мұндай өзгерісті, қателеспесем, синкретті немесе синтезді өнер деп атаймыз – яғни бірнеше өнер түрінің тоғысып, бірігіп, өзара ықпалдасуы. Бұл – қалыпты жағдай. Тіпті, осындай синтез өнер болуы тиіс деп есептеймін. Себебі форма өзгеруі – қажеттілік. Ол – уақыт талабы.

Кейде «заман өзгермейді, адам өзгереді» деген пікірді естиміз. Бірақ мен бұл көзқараспен келіспеймін. Заман да өзгерді. Цифрлық дәуір, жасанды интеллект, жаһандық коммуникация дәуірінде өмір сүріп жатқанда, «заман өзгермеді» деп айту – қисынсыз. Адам да өзгерді. Таным, сана, көзқарас та өзгерді. Уақыт өткен сайын біз білімдірек, саналырақ бола бастадық. Бұл – дамудың белгісі.

Сол себепті форма – міндетті түрде өзгеріп тұруы тиіс. Алайда өзгермей қалуы тиіс бір нәрсе бар – ол мазмұн. Ұлттық болмыстың өзегі – осы мазмұнда жатыр. Сол мазмұн терең болуы керек.

Сонымен қатар, бұл жерде орындаушының миссиясы ерекше рөл атқарады. Егер орындаушы өзінің миссиясын анық білсе, оған берік болса, соған қызығушылық танытып, өз идеясын соңына дейін алып жүре алса, ұлттық мазмұнды жоғалтпай, оны тереңдетіп, жаңа қырынан ұсына білсе – онда нағыз өнер туындайды.

Заманауи интерпретация ұлттық құндылықтың "иісін" мүлдем жоғалтып алмауы керек. Керісінше, сол құндылықты заманауи тәсілмен жеткізе білетін шеберлік қажет. Бұл – жауапкершілік.

Міне, осы екі құрал – мазмұн мен миссия – формадан әлдеқайда маңызды. Өйткені форма – сыртқы қабық, ол өзгеріске ұшырайды. Ал мазмұн мен миссия – өнердің өзегі. Сол өзек мықты болса, қандай формада ұсынылса да, ұлттық болмыс сақталады.

El.kz: Жаһандану жағдайында қазақ музыкасының өзіндік үні жоғалып кетпеу үшін не істеуіміз керек? Ұлттық музыка мен әлемдік нарықтың арасындағы тепе-теңдікті қалай табамыз?

Балнұр Сардарбек: Менің ойымша, басты жауапкершілік тыңдаушыда. Өйткені өнер де, идеология да – халықтың ықыласымен өмір сүретін құндылықтар. Біз, яғни тыңдаушылар мен көрермендер, қазақ музыкасының кез келген бағытын елемей, назарсыз қалдырмауымыз керек. Егер назар тоқтаса, сонымен бірге өнер де, идея да, уақыт та іркіледі. Ұлт ретінде әлсірей бастаймыз.

Сондықтан егер ұлттық идеология біз үшін маңызды болса, қазаққа қатысы бар кез келген дүние – кино, ән, бейнебаян, әлеуметтік желідегі контент, тіпті блогердің де жасағаны – осы идеологияның бір бөлшегі екенін түсінуіміз керек.

Осы дүниелердің бірінші кезектегі тыңдаушысы - өзіміз болуымыз шарт.

BTS-ты әлемге әйгілі еткен қазақтар, орыстар немесе ағылшындар емес – өз халқы. Олар өз өнерін әбден мойындатқанша қолдап, өз өнімдерін – болсын ол Samsung, болсын k-pop – үздіксіз қолдайды. Қолтаңба-сессиялар, альбом сатылымы, концерт – бәрі ақылы. Бірақ ешкімді мәжбүрлемейді. Шын жанкүйер – өзі барады, өзі қолдайды.

Біз де осы сияқты көзқарас қалыптастыруымыз керек. Қазақ әртістерінің бейнебаяны YouTube-қа шықса, бір күнде миллион қаралым жинауға тырысуымыз қажет. Бұл біз үшін жай ғана "көре салу" болуы мүмкін, ал өнер иесі үшін – үлкен қолдау.

Қазақ музыкасының ең шынайы тыңдаушысы - қазақтың өзі болуы керек.

Бұл - тек қазақ әндерін ғана тыңдау керек деген сөз емес. Керісінше, әлемдік музыкалық кеңістікті де зерттеп, тыңдап, салыстырып отыру маңызды. Sing, Би-2, Жігіттер, МузАрт, Бетховен – бәрінің өз орны, өз үні бар.

Музыкалық талғам шектелмеуі керек. Қай елдің, қай жанрдың әні жүрекке жақын – соны тыңда. Екі жыл бойы Земфира тыңдағың келсе – тыңда. Қазақ әні жүрегіңе өтпей жатса – оған да ренжу керек емес. Бірақ сенің ұлтқа тән рухани кодың бәрібір сені теңестіріп тұрады. Мысалы, тойда бәрібір қазақша "Арыс жағасында" айтасың. Сол сәтте ішкі қарсылық емес, түсіну мен құрмет болу керек.

Қазақ әнін түсінбей жатып, "кринж" деп шетке тебудің қажеті жоқ. Керісінше, ұғынуға, насихаттауға тырысқан жөн. Ұлттық пен жаһандықтың тепе-теңдігін табу - ғылыммен емес, жүрекпен сезінумен өлшенеді. Сондықтан бұл жерде арнайы талдау жасаудың, қобалжудың қажеті жоқ. Жүрегің не қалайды – соны тыңда. Бірақ қазақ екеніңді ұмытпа. Сонда сенің плейлистіңде де қазақ әндері өз орнын табады.

Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға