Қазақ киносы қашан «Оскар» алады? Кинотанушымен сұхбат
Ақмарал Ағзамқызы El.kz тілшісі
«Оскар» иегерлері анықталған сәтте әлемдік киноның бағыт-бағдары тағы бір мәрте айқындалды. Ал осы тұста қазақ киносының бүгінгі тынысы, халықаралық аренадағы орны мен ертеңгі әлеуеті қандай? Біз кинотанушы Баубек Нөгербекпен қазақ киносының көркемдік деңгейі, фестивальдік тағдыры, нарықтық стратегиясы және жаһандық аудиториямен тіл табысу мүмкіндігі туралы мазмұнды сұхбат құрдық.
El.kz: Қазіргі қазақ фильмдеріне не жетіспейді: мықты сценарий ме, батыл тақырып па, әлде кәсіби өндіріс мәдениеті ме?
Баубек Нөгербек: Қазіргі қазақ киносының басты түйткілі – идея тапшылығы емес, сол идеяны толыққанды драматургиялық құрылымға айналдыра алмайды. Көп жағдайда жобалар бастапқыда қызықты, тіпті өзекті тақырыптарды көтереді. Бірақ экранға шыққан кезде олардың ішкі «қаңқасы» әлсіз болып шығады. Яғни, фильмнің сыртқы қабаты бар, ал ішкі драмалық тірегі жетіспейді.
Негізгі мәселе – сценарийдің құрылымдық жетілмеуі. Классикалық драматургияда кейіпкердің жолы (character arc), конфликтінің эволюциясы, шешімге келу логикасы айқын болуы тиіс. Ал бізде кейіпкерлер көбіне әрекет етеді, бірақ не үшін әрекет етіп жатқанын көрермен толық сезінбейді. Мотивация көмескі. Соның салдарынан кейіпкердің шешімдері кездейсоқ немесе автордың еркімен жасалғандай әсер қалдырады. Көрермен сенбейді.
Тағы бір жиі кездесетін мәселе – қосалқы кейіпкерлердің драмалық тізбегіне қатысты. Қосалқы кейіпкерлер енгізіледі, олардың өз алдына бір драмалық мүмкіндігі бардай көрінеді, бірақ оқиға дамыған сайын сол линиялар жоғалып кетеді немесе логикалық шешімін таппайды. Бұл – сценарийдің терең өңделмегенінің айқын белгісі. Әрбір енгізілген кейіпкер мен сюжет тармағы белгілі бір функция атқаруы керек, әйтпесе ол фильмнің құрылымын шашыратады.
Шын мәнінде, кино – ең алдымен сценарийден басталатын өнер. Батыс индустриясында бұл кезеңге ерекше мән беріледі. Script development – жай ғана түзету емес, бұл бірнеше деңгейлі, ұзақ процесс: идеяны жетілдіру, құрылымды қайта құру, кейіпкерлерді тереңдету, диалогтарды нақтылау. Осы процесте script doctor деп аталатын арнайы мамандар жұмыс істейді. Олар сценарийдің әлсіз тұстарын анықтап, драматургиялық тұрғыдан «емдейді».
Қазақстанда дәл осы кәсіби институт толық қалыптаспағаны анық сезіледі. Көп жағдайда сценарий автор мен режиссердің шеңберінде қалып қояды, сыртқы кәсіби редактурадан өтпейді. Соның салдарынан фильм идея деңгейінде жақсы болғанымен, экрандық жүзеге асуында толыққанды әсер бере алмайды.
El.kz: Қазақ киносының қазіргі тақырыптық аясы – көбіне комедия, тұрмыстық драма, ана мен бала тақырыбы. Бұл бағыт біздің киноны халықаралық деңгейде шектеп отыр ма?
Баубек Нөгербек: Тұрмыстық немесе отбасылық тақырыптар қазақ киносының мүмкіндігін «шектейді» деу үстірт пікір болар еді. Керісінше, дәл осы кеңістік – ең әмбебап, ең адамзаттық деңгейдегі драмалар туындайтын алаң. Мәселе тақырыптың өзінде емес, оны көркемдік тұрғыдан қандай деңгейде интерпретациялап жатқанымызда. Әлемдік кино тәжірибесіне қарасақ, ең ірі туындылардың өзі қарапайым тұрмыстық ситуациялардан бастау алады.
Мысалы, Кореяның атақты «Паразит» фильмі, 2018 жылы Канн кинофестивалінің бас жүлдесін алған «Дүкен ұрлықшылары» деген фильмдерде тұрмыстық тақырып қозғалады. Бірақ осы тұрмыстық деңгейдегі оқиғаларды көрсетіп, олар әлеуметтік философиялық тереңдікке барады. Бірақ дәл осы «қарапайымдық» арқылы олар әлеуметтік жіктелу, моральдық таңдау, адам болмысының екіұдайлығы секілді күрделі философиялық қабаттарға өтеді. Бұл фильмдердің құндылығы – олар тұрмысты көрсетіп қана қоймайды, оны символдық деңгейге көтереді. Әрбір деталь, әрбір әрекет белгілі бір әлеуметтік немесе экзистенциалдық мағына жүктейді. Соның арқасында ұлттық контекстен шықпай-ақ, жаһандық аудиторияға түсінікті әрі әсерлі дүние туады.
Ал бізде көбіне тұрмыстық оқиға сол күйінде, тек «оқиға» ретінде қалып қояды. Ол әлеуметтік немесе философиялық деңгейге тереңдемейді. Кейіпкерлердің таңдауы кең контекстпен байланыспайды, олардың жеке драмасы қоғамның, уақыттың, жүйенің көрінісіне айналмайды. Соның салдарынан фильм көрерменге таныс болғанымен, әсері ұзаққа бармайды. Шын мәнінде, ұлттық тақырыптан қашудың қажеті жоқ. Керісінше, сол ұлттық материалдың ішінен әмбебап мән таба білу – нағыз режиссерлік және сценарийлік шеберліктің өлшемі. Бізге жетіспейтіні – дәл осы қабат: тұрмысты философияға айналдыратын тереңдік.
El.kz: Соңғы жылдары фестивальдерде жүлде алған қазақ фильмдері бар. Неге олар «Оскар» деңгейіне дейін бара алмай отыр?
Баубек Нөгербек: Фестивальдік табыстар мен «Оскар» нәтижесінің арасындағы алшақтықты тек көркемдік деңгеймен түсіндіру жеткіліксіз. Мұнда, ең алдымен, индустриялық факторлар шешуші рөл атқарады. Соңғы жылдары халықаралық фестивальдерде жүлде алған қазақ фильмдері аз емес. Бірақ Оскар деңгейіне жету – мүлде бөлек механизм, ол таза шығармашылықтан гөрі стратегия мен жүйелі кампанияға көбірек тәуелді.
Бірінші мәселе – маркетинг пен кәсіби лобби. «Оскар» жарысы – бұл тек өнер емес, бұл күрделі индустриялық процесс. АҚШ-та фильмнің көрінуі үшін арнайы көрсетілімдер, салалық БАҚ-пен жұмыс, пікір көшбасшыларымен байланыс, кәсіби пиар-командалар қажет. Бізде дәл осы бағыттағы тәжірибе әлсіз, көбіне фильм фестивальдік өмірмен шектеліп қалады. Екінші фактор – халықаралық прокат стратегиясының жүйесіздігі. «Оскар» үшін фильмнің тек жақсы болуы жеткіліксіз; ол халықаралық аудиторияға тұрақты түрде жетіп, кәсіби ортада талқылануы тиіс. Бізде дистрибуция көбіне эпизодтық сипатта: бір-екі фестиваль көрсетілімі бар да, ары қарай жүйелі таралым болмайды. Соның салдарынан фильм көрерменнің жадында тұрақты орнықпайды. Үшінші – «Оскар» кампаниясын кәсіби жүргізу мәдениетінің қалыптаспауы. Бұл жеке кезең: арнайы жарнамалық бюджет, мақсатты аудиториямен жұмыс, академиктерге арналған жеке көрсетілімдер, сұхбаттар мен жарияланымдардың нақты стратегиясы болуы керек. Бізде бұл көбіне формалды сипатта өтеді.
Мысал ретінде «Айка» фильмін айтуға болады. Самал Еслямова Каннда «Ең үздік әйел рөлі» жүлдесін алғанымен, фильмнің ары қарайғы насихат кезеңі жүйелі жүргізілмеді. Шорт-листке ену – соңғы емес, керісінше, шешуші кезеңнің басы. Сол сәтте дұрыс ұйымдастырылған кампания болмаса, көркемдік жетістік жалғыз өзі жеткіліксіз болып қалады.
El.kz: Біздің кино әлемдік аудиторияға түсінікті тіл таба алмай жүр ме, әлде халықаралық нарыққа шығу стратегиясы әлсіз бе?
Баубек Нөгербек: Бұл сұрақты «тіл таба алмау» мен «стратегия әлсіздігі» деп қақ бөліп қарастыру дұрыс емес. Екеуі де бар. Дегенмен шешуші фактор – бәрібір стратегия. Өйткені әлемдік аудиторияға түсінікті болу көбіне тақырыпқа емес, оны қалай жеткізетініңе және оны қалай ұсынатыныңа байланысты.
Қазақ киносы халықаралық көрерменге мүлде түсініксіз деп айтуға келмейді. Көптеген фильмдерімізде әмбебап драмалар, танылатын әлеуметтік контекст бар. Бірақ сол мазмұн жүйелі түрде халықаралық айналымға түспейді. Яғни мәселе – фильмнің «қаралуында» емес, оның «қалай таратылуында». Негізгі түйткіл – нақты нарықтық стратегияның толық қалыптаспауы. Әлемдік тәжірибеде әр фильмнің фестивальдік маршруты алдын ала белгіленеді: қай жерде премьера өтеді, қай фестивальдер беделді пікір қалыптастырады, қай алаңдарда нарықтық сатылым тиімді болады. Бізде мұндай жоспар көбіне кейін жасалады немесе эпизодтық сипатта қалады.
Екінші мәселе – sales agent институтымен жүйелі жұмыс. Халықаралық нарықта фильмнің тағдырын көбіне кәсіби агенттер шешеді: олар дистрибьютор табады, келіссөз жүргізеді, позициясын анықтайды. Бізде мұндай байланыстар бар, бірақ тұрақты, ұзақ мерзімді серіктестікке айнала қоймаған. Үшінші – фестивальден кейінгі өмірдің әлсіздігі. Фестиваль – тек бастапқы витрина. Негізгі жұмыс одан кейін басталады: халықаралық прокат, аймақтық таралым, стриминг платформалармен келісім. Бізде осы кезең көбіне жүйесіз жүреді. Сондықтан түйін біреу: қазақ киносы әлемдік аудиториямен тіл таба алмай жүр деу асыра айтылған болар еді. Негізгі проблема – сол аудиторияға дұрыс әрі жоспарлы түрде жетудің тетіктері әлі толық қалыптаспағанында. Ал келесі кезеңге өту үшін – әр фильмді фестивальдік оқиға емес, халықаралық нарыққа арналған толыққанды өнім ретінде қарастыратын продюсерлік мәдениет қажет.
El.kz: Қазақ киносы ұлттық болмысты көрсете отырып, жаһандық тақырыптарды көтере ала ма?
Баубек Нөгербек: Әрине, көтере алады. Тіпті қазіргі әлемдік кинодағы басты бағыттардың бірі – ұлттық бірегейлікті сақтай отырып, әмбебап мазмұнға шығу. Себебі жаһандық аудиторияны қызықтыратын нәрсе – «бейтарап» тақырып емес, керісінше, нақты мәдени ортадан туған шынайы әрі терең әңгіме.
Мысалы, Drive My Car жапон мәдениетінің ішкі үнсіздігі мен психологиялық ұстамдылығын сақтай отырып, жоғалту, жалғыздық, қабылдау сияқты жалпыадамзаттық мәселелерді қозғайды. Ал Roma мексикалық тұрмыстық кеңістікті бейнелей отырып, таптық теңсіздік, жады, отбасы секілді әмбебап тақырыптарға шығады. Бұл фильмдер ұлттық колоритті «экзотика» ретінде емес, философиялық құрал ретінде пайдаланады.
Қазақ киносы да осы бағытқа қабілетті. Соның жарқын мысалдарының бірі – "Ақын". Өмірбаев бұл фильмде үш уақыт қабатын – Махамбет дәуірін, ХХ ғасыр ортасын және бүгінгі күнді – поэтикалық әрі интеллектуалдық монтаж арқылы тоғыстырады. Нәтижесінде, шығарма тек тарихи реконструкция емес, өнердің миссиясы, уақыт пен тұлға, ақынның қоғамдағы орны туралы терең рефлексияға айналады. Фильмдегі Герман Гессенің мәтінімен үндес эпизод – соның дәлелі: залда жалғыз тыңдарман отырса да, ақын өз сөзін айтуы тиіс. Бұл – ұлттық контекстен шыққанымен, өнердің тағдыры туралы әмбебап ой. Махамбетпен жасалған параллельдер де дәл осыны күшейтеді: уақытша түсінілмеу – нағыз шығармашылықтың табиғи жолы. Сондықтан сұрақ «көтере ала ма?» емес, «қаншалықты терең көтере алады?» дегенге саяды. Қазақ киносының әлеуеті бар. Енді сол ұлттық материалды көркемдік тұрғыдан байытып, оны әлемдік дискурсқа сенімді енгізу – басты міндет.
El.kz: Қазақстанда түсірілген фильмдердің басым бөлігі коммерциялық комедия. Бұл үрдіс қазақ киносының дамуын тежеп тұрған жоқ па?
Баубек Нөгербек: Коммерциялық комедиялардың басым болуы – қазақ киносына ғана тән құбылыс емес, бұл – әлемдік киноиндустрияның табиғи моделі. Кез келген нарықта негізгі табысты дәл осындай «жеңіл» жанрлар әкеледі. Олар көрерменді кинотеатрға тартады, индустрияның қаржылық айналымын қамтамасыз етеді. Сондықтан бұл үрдісті біржақты «тежегіш» деп бағалау дұрыс болмас.
Бірақ мәселе – үлесте. Егер индустрия тек кассалық өнімге ғана жұмыс істесе, онда киноның көркемдік, интеллектуалдық қабаты әлсірей бастайды. Яғни, коммерциялық фильмдер – қажет, бірақ олар бүкіл жүйені толық алмастырмауы тиіс. Әлемдік тәжірибеде бұл баланс әдетте институционалды түрде реттеледі. Мысалы, France кино жүйесінде прокаттан түскен табыстың бір бөлігі арнайы ұлттық қорға бағытталып, сол қаржыға авторлық, фестивальдік фильмдер түсіріледі. Нәтижесінде индустрия ішінде табиғи экожүйе қалыптасады: бір жағында – коммерциялық табыс, екінші жағында – көркемдік ізденіс.
Қазақстанда да белгілі бір эволюция болды. 90-жылдары кино көбіне авторлық сипатта қалып, көрерменге жетпей қалды, прокат жүйесі іс жүзінде күйреді. Ал 2000-жылдардан бастап нарық қайта жанданып, коммерциялық кино алдыңғы қатарға шықты. Бұл – қалыпты кезең. Бірақ қазір келесі сатыға өту керек: сан емес, сапа және баланс мәселесі алға шығуы тиіс. Комедия жанрының өзіне келсек, ол да біркелкі емес. Иә, белгілі бір кезеңде «келін», «үйлену» тақырыптары штампқа айналды. Бірақ соңғы жылдары жанр ішінде де ізденіс бар: формамен ойнау, фэнтези элементтерін қосу, әлеуметтік астар енгізу байқалады. Бұл – жанрдың да эволюциясы жүріп жатқанын көрсетеді.
El.kz: Мемлекеттік қаржыландыру жүйесі қазақ киносының сапасына қаншалықты әсер етіп отыр?
Баубек Нөгербек: Мемлекеттік қаржыландыру қазақ киносының сапасына белгілі бір деңгейде оң ықпал етіп отыр деуге негіз бар. Қазір жобалар Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығы арқылы қаржыландырылып, питчинг пен конкурстық сараптамадан өтеді. Бұл – өндірістің жүйеленуіне, кәсіби талаптардың қалыптасуына ықпал еткен маңызды механизм. Алайда негізгі түйткіл фильм өндірісінен кейін басталады. Постпродакшн, әсіресе тарату мен дистрибуция кезеңінде қаржыландырудың жеткіліксіздігі қатты сезіледі. Кино тек түсірілген сәтте аяқталмайды – оның көрерменге жетуі, дұрыс позициялануы, жүйелі жарнамалануы шешуші кезең. Қазір дәл осы бағыттағы бюджет мардымсыз болғандықтан, көптеген фильмдер өз әлеуетін толық аша алмай қалады.
Фильмді нарыққа шығару – стратегиялық процесс: мақсатты аудиторияны анықтау, маркетингтік кампания жүргізу, әлеуметтік желілерде дұрыс дәріптеу, халықаралық алаңдармен байланыс орнату. Бұл жұмыстарға кәсіби әрі ұзақ мерзімді жоспар керек. Сондықтан мемлекеттік қолдау тек өндіріс кезеңімен шектелмей, фильмнің «өмірлік циклін» толық қамтығанда ғана нәтиже күшейеді. Соған қарамастан, мемлекеттік қаржымен түсірілген «Қайтадан» мен «Дос-Мұқасан» секілді жобалардың табысты таралуы – жүйелі продюсерлік жұмыстың бар екенін көрсетеді.
El.kz: Бүгінгі жас режиссерлердің ішінде әлемдік деңгейге шығатын жаңа толқын қалыптасып келе жатыр ма?
Баубек Нөгербек: Қазақ киносының тарихында «жаңа толқын» ұғымы нақты бір кезеңмен – 80-жылдардың соңы мен 90-жылдардың басындағы кинематографиялық серпіліспен байланыстырылады. Бұл расында да эстетикалық тұрғыдан да, авторлық көзқарас жағынан да ерекше феномен болды. Сол буын ұлттық кино тілін жаңаша қалыптастырып, халықаралық деңгейде мойындалған бағыт ұсынды.
Ал бүгінгі жағдайды дәл сол мағынадағы «жаңа толқын» деп атау шартты. Бірақ бұл – тоқырау деген сөз емес. Керісінше, қазіргі кезеңде жаңа буын режиссерлері қалыптасып, өз қолтаңбасын айқын көрсетіп отыр. Мысалы, Әділхан Ержанов пен Эмир Байгазин шығармашылығы – соның дәлелі. Олардың фильмдері Еуропа мен Азиядағы беделді фестивальдерде тұрақты түрде көрсетіліп, жүлделер алып келеді. Бұл – кездейсоқ жетістік емес, жүйелі авторлық позицияның нәтижесі. Олар ұлттық контекстен шықпай-ақ, халықаралық кино тілінде сөйлей алады.
Қазіргі буынның ерекшелігі – стильдік әртүрлілік. Егер бұрынғы «жаңа толқын» белгілі бір ортақ эстетикамен біріктірілсе, бүгінгі режиссерлер әрқайсысы өз бағытын қалыптастырып жатыр: бірі – артхаусқа, бірі – жанрлық экспериментке, бірі – әлеуметтік реализмге бет бұрады. Бұл да – дамудың белгісі. Сондықтан бүгінгі қазақ киносын «жаңа толқын жоқ» деп бағалау біржақты болар еді. Дұрысы – жаңа буын қалыптасты, жаңа кино бар, бірақ ол бұрынғыдай біртұтас ағым емес, көпқырлы, әртүрлі бағыттағы қозғалыс ретінде дамып жатыр
El.kz: Сұхбатыңызға көп рахмет!
Оқи отырыңыз 
