Қазақстанда жүрек-қан тамырлары аурулары бар адамдардың жартысына жуығы гипертония дертіне шалдыққан. Артериялық қысымның жоғары болуы инфаркт, инсульт, созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі және басқа да бірқатар ауруға әкелуі мүмкін. Гипертония деген не, оны қалай анықтайды және ол туралы не білу керек екенін материалдан оқыңыз.
Көбіне жоғары қан қысымы жүрек соғуы мен демалыс арасындағы қысымды білдіретін екі санмен (мысалы, 120/80) жазылады, бірақ адам өзін қалыпты сезінсе де, қысым үнемі жоғары болып тұруы мүмкін. ГБ жиі «жасырын өлтіруші» аталады – себебі ол көп жағдайда ешқандай сырқаттық сезім тудырмайды. Науқас өзін сау сезінуі мүмкін, бірақ артериялар мен жүрекке зиян келіп, уақыт өте инсульт пен миокард инфарктісі сияқты ауыр асқынуларға ұласуы мүмкін. ДДСҰ мәліметі бойынша, қазір әлемде 30–79 жас аралығындағы шамамен 1,28 миллиард адам гипертониямен ауырады, олардың жартысы өз жағдайы туралы білмейді. Осылайша, қан қысымыңызды тексерту – жалғыз жолы ғана ГБ-ны ерте анықтауға мүмкіндік береді.
Қан қысымының жоғарылауының даму қаупі жасқа байланысты емес: ол қан тамырларының жағдайына әсер ететін түрлі факторларға – тұқым қуалаушылық, семіздік, тәуліктік белсенділік болмауы, артық тұзды тағам және алкоголь тұтыну сияқты – тәуелді. Осының бәрі қазіргідей стресстік және отбасында дұрыс тамақтану ережелері бұзылып бара жатқан кезде тіпті жастарға да қауіп төндіреді. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, жүйелі түрде жаттығу көңіл күйді жақсартып, стрессті азайта отырып, гипертония қаупін төмендетуге көмектеседі. Алайда ГБ-ның белгілері кеш көрінеді, сондықтан сырқатқа шалдыққан адам өзінен-өзі қауіпсізмін деп адасуы мүмкін.
Жастар арасында гипертония қаупі жоғары
Қазақстандағы жалпы халық арасында гипертензия жиілігі 25–30% шамасында (әлеуметтік көрсеткіштер бойынша) есептеледі. Мысалы, ресми статистика бойынша 18 жастан асқан халықтың шамамен 25.6%-ында ГБ тіркелген; бұл көрсеткіш жас ұлғайған сайын артқан: 20 жасқа дейінгіде – 4.5%, ал 50 жастан асқанда – 45% дейін жетеді. Бүгінгі күні Қазақстанда диспансерлік есепте шамамен 1,5 миллион гипертония науқасы тіркелгені хабарланды, алайда сарапшылар шынайы көрсеткіш 3.5 миллиондай (яғни ересектердің үштен біріне жуық) болуы мүмкін екеніне назар аударады. Бұл шамамен халықтың жартысының өз ауруы туралы хабарсыз немесе ем алып жатпағанын көрсетеді.
Жастар арасында жағдай да күрделі. Жас буынның денсаулық жағдайын зерттеген бірнеше мәлімет бар. Мысалы, 2021 жылы Қазақстанда 1110 студенттер мен жұмыс жасындағылар (орташа жасы ~31) арасында өткізілген тексеру нәтижесінде гипертензияның таралуы 23% екені анықталды. Айталық, оның 14% жаңа диагнозға ие болған, және олардың 60%-ы бұған дейін қан қысымын тексермеген немесе сырқат екенін білмеген (екі кісінің бірі жаңа дерт екенін аңдамаған). Бұл нәтиже жастар арасында ГБ-ның ескерусіз қалып жатқанын көрсетеді.
Сонымен бірге Атырау қаласында өткізілген жаппай скрининг деректері қызықты. 18–49 жастағы 402 адамның арасында артериялық қысымды өлшегенде 27,8%-ы гипертониямен ауыратыны анықталды. Жасының өсуіне қарай бұл көрсеткіш өседі: 18–29 жаста – 17,3%, 30–39 жаста – 32,2%, 40–49 жаста – 40,9% адамнан ГБ табылған. Нәтижелер көрсеткендей, ер адамдарда гипертония әлдеқайда жиі: барлық зерттелгендердің ішінде ерлерде 41,7%, әйелдерде 16,3% байқалған. Ең алаңдататыны – осы анықталған гипертоникалардың арасында тек төрттен бір бөлігі ғана (25%) өз сырқатын білген, ал үнемі ем алып, дәрі ішіп жүргендері небәрі 13.8% болған.
Жалпы айтар болсақ, Қазақстан жастарының денсаулық жағдайы бойынша жүйелі деректер аз болса да, қолда бар мәліметтер жастар арасында гипертония қаупі ересек адамдардан кем емес екенін көрсетеді. Қан қысымы жоғары адамдардың көпшілігі ерте кезеңде белгісіз қалып, ауру асқынғаннан кейін ғана медицинаға жүгінеді. Сонымен қатар, Жүрек-қан тамыр ауруларының жиілігі бойынша жасөспірімдердің шамамен 22.4%-ында қандай да бір СЖТА (жүрек-қан тамыр аурулары) бар деген болжам бар. Бұл нәтижелер жас жастағы қауіп факторларының («ауыр тамақтану, темекі тарту, физикалық белсенділік болмауы, метаболикалық бұзылулар») өсіп жатқанын көрсетеді.
Скрининг бағдарламаларының мазмұны мен тиімділігі
Қазақстанда 2008 жылдан бастап ауруды ерте анықтау бағдарламасы іске қосылған. Бұл мемлекеттік бағдарлама аясында 18–64 жас аралығындағы азаматтар бірнеше кезеңде жоспарлы тексеруден өтеді. Арнайы жас санаттары белгіленген: азаматтар 18, 25, 30, 35, 40 жаста, ал 40–64 жастағы топта әр 2 жыл сайын емханада міндетті түрде тексеріледі. Бірінші кезеңде медбикелер қан қысымын өлшеп, сауалнамалар жүргізеді, ал егер күдікті көрсеткіш табылса, екінші кезеңде дәрігер қосымша тексерістер тағайындайды. Барлық қазақстандықтар үшін мұндай тексерістер тегін жүргізіледі және алғашқы медициналық-санитарлық көмек аясында қамтылады.
Дегенмен халықтың тексеріске қатысуы әлі де төмен деңгейде қала береді. Осыған байланысты олқылықтарды жою маңызды: ерте диагностика және алдын алу шараларын күшейткенде қымбат емдеу шаралары қажет болмайтыны белгілі. Мысалы, урбанизацияланған елдерде тұзды шектеу, салауатты тамақтануға көшу сияқты қоғамдық шаралар гипертонияның алдын алуда ең тиімді болып саналады.
Сонымен қатар, Қазақстан «May Measurement Month» (MMM) атты халықаралық скрининг науқанын жүзеге асыруда. 2021–2023 жылдардағы осы шараларға Қазақстаннан мыңдаған еріктілер қатысып, олардың қан қысымы өлшенді. Нәтижелер көрсеткендей, скринингке қатысқан 8231 адамның арасында гипертонияның таралуы 2021 жылы 37%-ға жеткен, ал 2022–2023 жылдары – 45%-ға дейін өскен. Бұдан бөлек, анықталған гипертониктердің жартысына жуығы өз жағдайын бұрын білсе де, 30–50% науқас емдеуді толық алмайды немесе дәрілік терапия жеткіліксіз екенін көрсетті. Бұл сыртқы скринингтердің нәтижелері Қазақстанда жоғары қан қысымды білмеушілік пен бақылаудың әлсіз екендігін көрсетті, сондықтан науқастарды анықтау мен сауатты емдеуді арттыру қажеттігін алға тартуда.
Жастарға арналған мотивация: «Өміріңді бүгін өзгерт»
Жастар арасында алдын алу іс-шараларын тиімді жүргізу үшін мотивациялық үгіт-насихат аса маңызды. Қазіргі заманғы жастар өз денсаулығына жауапты болып, қазірден бастап дұрыс әдеттерді қалыптастырса, болашақта гипертония және оған байланысты аурулардың қаупін айтарлықтай төмендетеді. Мәселен, бұлшық ет жаттығулары көңіл күйді жақсартып, стресс деңгейін төмендетеді, ал күнделікті серуендеу немесе секіргіш секілді жеңіл жаттығулар да энергия беріп, зейінді арттырады. Сол себепті әлеуетті жастарға арналған ұрандар түрінде «Өміріңді бүгін өзгерт!» сияқты нақты шақырулар қолданылады.
Мысалы, «егер қазір денсаулығыңа көңіл бөлмесең, бұлшық еттеріңді шынықтырып, дұрыс тамақтанбасаң, ертең кеш болуы мүмкін!» деген бағыттағы насихат маңызды. Статистикалық деректер мен деректерді қолдану арқылы жастарға болашақтағы асқынуларды түсіндіру керек. Сонымен қатар, жастарға арналған арнайы мобильді қосымшалар мен әлеуметтік желілердегі челлендждер («жыл бойы күніне 10 мың қадам», «күнделікті таза ыстық тамақ ауыздық па?», т.б.) арқылы белсенділік пен дұрыс тамақтануды насихаттау мүмкін. Жасөспірімдерге арналған мотивацияда олардың өмірге деген жоспарлары мен армандарына денсаулық қажетті екенін баса айтады: «Егер бүгін күнделікті әдеттеріңді өзгертсең, болашақта отбасын құрып, балалар өсіру, мансаптық белестерді бағындыру оңайырақ болады».
Жас аудиторияны тартып, ынталандыру үшін спорт жұлдыздарының, блогерлердің, білім беру ұйымдарының қолдауымен ақпараттық кампаниялар ұйымдастыру тиімді. Олардың үлгілері мен тәжірибелері жастарды белсенді өмір салтына итермелейді. Қорытындысында мотивациялық насихат жастарды кішігірім күнделікті қадамдар жасауға бағыттап, өзгеріс жасауға ынталандырады.
Қоғамдық және білім беру мекемелерінің рөлі
Қоғамдық мекемелер, мектептер мен жоғары оқу орындары жастар денсаулығын сақтауда шешуші рөл атқарады. Мектеп деңгейінде денсаулық сақтау сағаттары, дене шынықтыру сабақтары және арнайы скрининг-акциялар өткізу арқылы оқушыларға қан қысымын үнемі өлшеу мәдениетін сіңіруге болады. Мысалы, Teach BP (Teach Blood Pressure) бағдарламасы сияқты мектеп сабақтары арқылы оқушылар гипертония мен салауатты өмір салты туралы терең мағлұмат алып, өздерінің және ата-аналарының қан қысымын бақылауды үйренуі оң нәтижелер берген.
Жоғары оқу орындарында да денсаулық орталықтары мен кеңес беру пункттері құрылып, студенттер мен қызметкерлерге тегін тексеріс ұйымдастырылуы керек. Университет спорт клубтары мен жаттығу залы жастарды жүйелі дене шынықтырумен шұғылдануға тартуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жастар ұйымдары мен мемлекеттік емес секілді Қоғамдық қорлар түрлі форумдар мен тренингтер өткізіп, байқаулар (мысалы, фитнес-челлендждер) ұйымдастыра алады. Әлеуметтік жобалар аясында «Жүрек саулығы» апталықтары немесе «Денсаулық фестивальдері» өткізуді де қарастыруға болады.
Осындай бағдарламалар нәтижесінде жастар ақпараттанып, өз денсаулығын қорғауға белсене кірісе бастайды. Жалпы айтқанда, білім беру және қоғамдық ұйымдар арқылы гипертония алдын алу тақырыбын насихаттау жастар арасында мәселенің өзектілігін түсіндіре отырып, дұрыс әрекет етуді ынталандырады.
Дұрыс тамақтану мен жаттығу бойынша нақты ұсыныстар
Теңдестірілген диета. Күнделікті рационда көкөністер мен жемістердің, көкөністі дақылдардың (қоңыр күріш, сұлы т.б.), бұршақ тұқымдастардың, жаңғақтардың және балық, тауық еті сияқты майсыз ақуыздың үлесі басым болуы керек. Сауда нүктелерінен сатып алынған өңделген тағамдар мен фастфудты шектеу қажет: оларда тұз, қант пен зиянды майлар көп болады. Әлемдік ұсыныстар бойынша күнделікті тұз тұтынуды 5 граммнан (шай қасықпен шамамен бір қасық) асырмау қажет, ал Қазақстанда орташа адамның күніне 17 грамм тұз қолданатындығы тіркелген. Тұзды тағамдарды, консервілерді азайту – гипертония профилактикасындағы ең оңтайлы шаралардың бірі.
Физикалық белсенділік. Ересектерге арналған ДДСҰ ұсынымы бойынша аптасына кемінде 150 минут орташа қарқынмен (табиғи серуен немесе жеңіл жүгіріс) немесе 75 минут қарқынды аэробты жаттығу жасау керек. Мысалы, аптасына 5 күн бойы күніне 30 минут бойы серуендеу – 150 минут демек. Сондай-ақ аптасына 2-3 рет күш жаттығулары (қарсы қарсылықпен жұмыс істеу) жасаған жөн. Жаттығуларды күнделікті белсенді өмір салтымен ұштастыруға болады: таңертең жеңіл жүгіру немесе үй жаттығулары, күндіз жұмыс арасында қысқа серуен, кешкісін жаттығу залында жаттығу. Регулярлы түрде белсенді болған адамға көңіл-күй шынымен де жақсаратыны, стрестің азаятыны дәлелденген.
Күн тәртібі мен режим. Жұмыс немесе оқу кестесіне үзілістерге арналған белсенді қозғалыс (үзіліс кезінде серуендеу, жүгіріп өту, созылу жаттығулары) енгізіңіз. Тұрақты ұйқы режимін сақтау (тәулігіне 7–8 сағат ұйықтау) қан қысымын тұрақты ұстауға көмектеседі. Түнгі ұйқының сапасы мен ұзақтығы гипертонияның алдын алуда аса маңызды факторлар қатарында. Сонымен бірге психологиялық релаксация әдістері мен тыныс алу жаттығулары (мысалы, йога, медитация) да қанды қысымды реттеуге ықпал етеді.
Азық-түлік кезінде нақты өлшем. Дүкенде азық-түлік таңдарда құрамында тұз, шекер, қаныққан майы аз өнімдерді қараңыз. Мысалы, көкөністер мен жемістерді дастарқанға көп қойыңыз; тамаққа дәм қосу үшін шөп, сарымсақ, лимон шырыны тәрізді зиянсыз дәмдеуіштер пайдаланыңыз. Қантты сусындарды таза суға алмастырып, күнделікті су ішу мөлшерін ұлғайту гипертонияның және артық салмақтың алдын алуға көмектеседі.
Жалпы, дұрыс тамақтану принциптерін ұстанып, тұзды тағамдарды азайту қан қысымының бақылауына оң әсер етеді, ал жүйелі жаттығу – салмақты басқаруға, қан тамырларын нығайтуға және жүрек-қан тамыр жүйесінің созылмалы аурулар қаупін 20–30%-ға төмендетуге мүмкіндік береді.
Гипертонияға қатысты кең таралған мифтер мен шындық
Миф: «Гипертония тек қарт адамдарға ғана тән ауру».
Шындық: Жоғары қан қысымы кез келген жаста пайда болуы мүмкін. Ғылыми дерекке сәйкес, гипертензия тек егде жаста ғана емес, 18–29 жас аралығындағы адамдардың да 20–25%-ында кездесуі ықтимал. Яғни жастар да қауіп тобында.
Миф: «Өзімді сау сезінемін, сондықтан қан қысымым қалыпты».
Шындық: Көптеген гипертониктер өзін ұзақ уақыт бойы сау сезініп жүреді; сондықтан бұл сырқат «жасырын өлтіруші» деп аталады. Мәселен, АҚШ-тың жүрек қауымдастығы атап өткендей, көптеген адам қан қысымы жоғары екенін соншалықты ұзақ білмей жүреді. Өзіңізді жақсы сезінсеңіз де, ауру дамып жатқан болуы мүмкін, сондықтан жүйелі тексерістен өту өте маңызды.
Миф: «Мен үнемі тек табиғи дәмдеуіш – теңіз тұзы немесе кошер тұзын қолданамын, сондықтан қан қысымыма қауіп төнбейді»..
Шындық: Түрлі тұздардың құрамында табиғи түрде натрий молынан болады. Адамзат тұзды қандай түрін қолданса да (теңіз, ас тұзы, кошер), организмге түсетін натрий мөлшері бірдей. Керісінше, тұзды мөлшерден артық қолдану қандағы натрийді көбейтіп, қысымды көтеруі мүмкін. Сондықтан тұзды жалпы рационыңызда азайту және тағамды басқа жолмен дәмдеу (шөп, сарымсақ, бұрыш) басты мәселеге айналуы керек.
Миф: «Мен барлық міндетті тексерістерден өтемін, сол себепті үйде қан қысымын өлшеудің қажеті жоқ».
Шындық: Қан қысымын әртүрлі ортада өлшеу керек. Дәрігердің алдында немесе емханада өлшеген қарси ыдыс қатты әсер етуі мүмкін. Үйде де тонометрмен бақылау жүргізіп, нәтижелерді дәрігерге көрсету диагноз қою мен емнің тиімділігін арттырады.
Жоғарыдағы мифтерден көрініп тұрғандай, ГБ туралы әңгімелерде жиі қате пікірлер кездеседі. Сондықтан дұрыс ақпаратқа сүйеніп, миф пен шындықты ажырата білу маңызды.
Нақты кеңестер
Қазақстандағы жастар арасында артериялық гипертензияның таралуы жоғары. Бұл ауру ерте кезеңде байқалмаса да, салдары өте қауіпті: инсульт, жүрек талмасы және бүйрек проблемаларына әкелуі мүмкін. Сондықтан, денсаулық сақтау ұйымдары мен халық бірлесе отырып профилактиканы күшейтуі керек. Жоғарыда айтылғандай, дұрыс тамақтану мен физикалық белсенділік арқасында қан қысымын ерте жастан бастап бақылап отыруға болады.
Әр 6 ай сайын денсаулық тексерісінен өтіңіз: міндетті медициналық тексеруден басқа өзіңіз де аптасына бір-екі рет үйде немесе дәріхана тонометрімен қан қысымын өлшеңіз.
Рационыңыздан артық тұз, майлы және тәтті тағамдарды азайтыңыз. Күнделікті 5-6 порция көкөніс пен жеміс жеп, тұзды 5 г-нан аспайтындай қадағалаңыз.
Аптасына кемінде 150 минут дене белсенділігімен айналысыңыз. Серуендеу, жүгіріс, велосипед тебу, спорт секцияларына қатысу секілді қарапайым қимыл әрекеттері де қан тамырларын нығайтады.
Темекі шегуді тоқтатыңыз және алкоголь тұтынуды шектеңіз. Алкоголь қан қысымын көтеріп, препарат әсерін төмендетуі мүмкін. Әйелдерге күніне бірден, ерлерге екіден артық ішпеуге кеңес беріледі.
Қажет жағдайда дәрігер ұсынған дәрі-дәрмекті уақытылы қабылдаңыз. Гипертония – көп жағдайда ұзақ мерзімді емдеуді талап ететін ауру, оны байқап-біліп, тағайындалған емді үзіп алмаңыз.
Дұрыс өмір салтын ерте қалыптастырып, ең кішігірім өзгерістерден бастаңыз. Салауатты өмір салты – бұл әдеттердің жиынтығы, оны студенттік шағыңыздан бастасаңыз, болашақта үлкен табыстар мен жақсы денсаулыққа ие боласыз.
Жалпы алғанда, жоғары қан қысымы жастардың да маңызды мәселесіне айналғанын ұмытпаңыз. Кез келген күмән туындаса, дәрігерге қаралып, ұсыныстарды орындаңыз. Ерте диагностика мен дұрыс ұсыныстарды ұстану инсульт пен инфаркт сияқты асқынуларды алдын алып, өміріңіздің сапасын арттыруға көмектеседі.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
