Психикалық денсаулықты қалай сақтауға болады? Маман кеңесі
Қоғам өзгерді. Бұрын адамдар бір-бірімен бетпе-бет отырып сөйлесетін, ал қазір көпшілігі телефонға үңілген күйде өмір сүріп жатыр. Әлеуметтік желілердегі хабарламалар, жаңалықтар легі мен виртуалды әлемдегі қарым-қатынас адам санасын бұрын-соңды болмаған деңгейде шаршатып жіберді. Қазір біреудің қуанышы да, қайғысы да экран арқылы жетеді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған деректер көңіл көншітпейді: әлемде 1 миллиардтан астам адам психикалық денсаулық бұзылыстарымен өмір сүреді, оның ішінде депрессия (4%) мен алаңдаушылық (4,4%) ең жиі кездесетін түрлердің қатарында. Бұл көрсеткіштер тек статистика емес, қоғамдағы адамдардың өмір сапасына тікелей әсер ететін фактор.
Қазақстан да бұл мәселеден шет қалмаған. Бірақ, бір жағынан, оң өзгерістер де бар: халықтың психологқа деген көзқарасы өзгере бастады. Бұрын стигмаға толы болған бұл сала бүгінде жастар арасында танымал, ал тәжірибелі мамандар психологиялық мәдениетті қалыптастыруға үлес қосып жүр.
Осы өзекті тақырыптарды талқылау үшін біз 25 жылдан астам тәжірибесі бар отбасылық психолог, гештальт-терапевт Ғалияш Махашова ханыммен әңгімелестік.
– Ғалияш ханым, адамдардың бір-бірімен тікелей сөйлеспей кетуі, телефонға тәуелділік жайлы пікіріңіз қандай?
Қазіргі қоғамда бұл – ең үлкен тенденциялардың бірі. Телефон – күнделікті өміріміздің ажырамас бөлігіне айналды. Бірақ мәселе оның өзінде емес, біз оны қалай қолданатынымызда. Әлеуметтік желілердегі жаңалықтар тасқыны, әсіресе теріс ақпараттар, адамның жүйкесіне тікелей әсер етеді. Бұрын резонанс тудыратын оқиға жарты жылда бір рет болса, қазір аптасына бірнеше рет қайталанып отыр. Бұл – біздің ішкі жүйемізді шаршатады.
– Бұл құбылыстың салдары қандай болуы мүмкін?
Ең бастысы, адамда бейсаналық қорғаныс механизмі іске қосылады. Яғни, ол болып жатқан оқиғаға сезімталдықпен қарауды тоқтатады. Бұрынғы «мәссаған, қалайша?» деген реакцияның орнына «тағы да сол жағдай» деген немқұрайлылық қалыптасады. Бұл – эмоционалдық жансыздану. Ұзақ мерзімде мұндай жағдай қоғамды қатыгез етеді.
Меніңше, бұл тұста оптимизмге де орын бар. Өйткені ақпаратқа қаныққан заманда адамның медиа сауаттылығы артып келеді. Әрбір адам өзінің психикалық шекарасын қорғауды үйренсе, телефон тек зиян емес, мүмкіндік құралы болмақ.
Психикалық денсаулық статистикасы: әлемдік және ұлттық деңгей
– ДДСҰ деректеріне сүйенсек, әлемде психикалық бұзылыстардың көрсеткіші жоғары. Қазақстандағы жағдайды қалай бағалайсыз?
Иә, бұл мәліметтер алаңдатады. Әлемде 2022 жылы 48 800 әйел мен қыз өз жақындарының қолынан қаза тапқан. Бұл – зорлық-зомбылық мәселесінің әлі де шешілмегенін көрсетеді. Жалпы, әлемнің шамамен 30%-ы (736 миллион әйел) өмірінде бір рет зорлық-зомбылыққа ұшыраған. Қазақстанда да бұл тақырып өзекті: тұрмыстық зорлық-зомбылықтың 84%-ы психологиялық сипатта болса, оның жартысына жуығы физикалық деңгейге жетеді.
– Мұндай жағдайда қоғам не істеуі керек?
Біріншіден, мәселені мойындау қажет. Екіншіден, зорлық-зомбылықтың тамырын түсіну керек. Зорлық жасаушының өзі де – құрбан. Ол да шешілмеген травманың нәтижесінде әрекет етеді. Сондықтан тек салдармен емес, себеппен де жұмыс істеуіміз қажет.
Бұл пікірмен келісемін. Өйткені қоғамда «тиран» мен «құрбанды» бөліп қарау жиі кездеседі. Ал шын мәнінде, екеуінің де түп-тамыры – психологиялық жарақат. Бұл түсінікті қабылдау мәдениеттіліктің белгісі деп ойлаймын.
Сау адамның белгілері: эмоция, жауапкершілік, шекара
– Психологиялық тұрғыдан сау адамды қалай тануға болады?
Бірінші белгі – эмоцияны басқару қабілеті. Егер біреу сізді ашуландырып, өзіңізді ұстай алмай қалсаңыз, бұл – эмоционалдық құлдық. Психологиялық сау адам эмоциясын басқаларға жүктемейді. Ол ашуын сыртқа шашпайды, ішкі тепе-теңдігін сақтайды.
– Бұл тек теория ма, әлде тәжірибеде де дәлелденген бе?
Әрине, ғылыми зерттеулер де мұны растайды. Эмоцияны реттеу – психикалық денсаулықтың негізі. Бұл қабілет адамның жалпы әл-ауқатын арттырып, депрессия мен алаңдаушылықтың алдын алады.
– Басқа қандай белгілер бар?
Екіншісі – жауапкершілікті өзіне алу. «Менің көңіл-күйім сенің кесіріңнен бұзылды» деп айту – сау адамның әрекеті емес. Үшіншісі – шекара қою. Бұл өте маңызды. Шекара үшеу: алыс (көршілер, таныстар), орта (дос-туыс), жақын (отбасы және өзі). Біз көбіне қателік жасаймыз: сырттағы адамдарға жылы қарым-қатынас жасаймыз да, ең жақын адамдарға ашуымызды төгеміз. Ал сау қоғамда керісінше болуы керек: отбасы – адамның энергия алатын орны.
Бұл ой маған ерекше әсер етті. Өйткені қазақ қоғамында отбасы құндылығы жоғары бағаланады. Егер біз осы құндылықты сақтай отырып, эмоцияны басқаруды үйренсек, қоғам әлдеқайда тұрақты болар еді.
Гештальт-терапия: өзін және өзгені тану
– Гештальт-терапия туралы жиі айтасыз. Ол не береді?
– Гештальт – ең алдымен контакт. Яғни адамның өзін-өзі сезінуі және басқа адамдармен шынайы қарым-қатынас орнатуы. Көпшілік гештальтты «бала кезімде жемеген тамақты жеу» немесе «аяқталмаған істерді бітіру» деп қате түсінеді. Негізінде, ол – адамның қазіргі сәтте өзінің не сезіп тұрғанын түсінуі.
– Оның артықшылығы неде?
Бұл әдіс 1940-жылдары Фриц пен Лора Перлс, Пол Гудман негізін қалаған. Ол психоанализден шыққанымен, holistic (тұтас) көзқарасқа сүйенеді. Зерттеулер көрсеткендей, гештальт-терапия әсіресе топтық форматта өте тиімді. Ол мінез-құлықты жақсартады, дене тілі мен рөлдік ойындар арқылы сенімділікті арттырады.
Шынында да, бұл әдіс Қазақстан үшін жаңа, бірақ қажетті бағыт деп ойлаймын. Себебі біздің қоғамға шынайы қарым-қатынас мәдениеті ауадай қажет.
Психолог туралы қате түсінік
– Қоғамда «психологтар отбасын ажыратады» деген пікір жиі айтылады. Бұған не дейсіз?
Бұл – қате түсінік. Психолог ешқашан клиентке «ажырасыңдар» деп нұсқау бермейді. Ол тек шындықты көрсетеді, ал шешімді адам өзі қабылдайды. Қазіргі таңда сауатты ата-аналар көбейіп келеді, бұл – үлкен үміт. Себебі сауатты ата-ананың баласы да сау өседі.
Меніңше, бұл – өте маңызды ой. Психологты «қорқынышты» етіп көрсететін көзқарас енді артта қалуы тиіс. Бүгінде психологиялық мәдениет – дамудың бір бөлігі.
Кеңестік мұра және қазіргі көзқарас
– Кеңес дәуірінің психологияға қалдырған ізі жайлы не айтар едіңіз?
Кеңес Одағында психология саяси құрал ретінде қолданылды. Диссиденттерді «психикалық науқас» деп жариялау – соның айқын мысалы. Сол себепті қоғамда психологқа бару ұят, әлсіздіктің белгісі деген түсінік қалыптасты. Бұл стигма әлі де сезіледі. Бірақ қазір жаңа буын өсіп келеді. Олар өзін тануға, эмоциясын түсінуге ұмтылуда. Бұл – үміт беретін жағдай.
Мен де осы пікірді қолдаймын. Жаңа буынның ерекшелігі – олар ақпаратқа ашық әрі өзін дамытуға дайын. Бұл – Қазақстан қоғамының болашағы үшін жақсы нышан.
Қорытынды: сана кеңейген қоғам
Психологиялық саулық – жеке адамның ғана емес, бүкіл қоғамның капиталы. Егер әр адам өз эмоциясын басқаруды, жауапкершілікті өзіне алуды, жақындарына қамқор болуды үйренсе, қоғам тұрақты әрі дамыған болады.
«Сана кеңейсе, сауатты адамдар көбейеді. Еркіндік – есерлік емес».
Ғалияш Махашованың бұл сөздері көп ойға жетелейді. Психология – жеке адамның ғана мәселесі емес, ол ұлттық деңгейдегі маңызды құндылық. Сондықтан бізге ең әуелі бір-бірімізді тыңдау, сөйлесу, түсіну мәдениетін дамыту қажет.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
