Олжас Құспеков: Жастардың құқықтық сауаттылығы артып келеді
Биыл Қазақстан Конституциясына 30 жыл толады. Соңғы жылдары Ата Заңға енгізілген маңызды өзгерістер – Президент өкілеттігін бір рет қана 7 жылға шектеу, Конституциялық Соттың қайта құрылуы және азаматтардың тікелей жүгіну құқығы, Адам құқықтары жөніндегі уәкіл институтының конституциялық заңмен бекітілуі, табиғи ресурстардың халыққа тиесілі екенінің айқындалуы елдің саяси-құқықтық архитектурасын жаңартып, «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» қағидасын орнықтыруға бағытталды. Осы орайда, біз Мәжіліс депутаты Олжас Құспековпен осы тақырыптар төңірегінде ой бөліскен едік.
– Қазақстан Конституциясының кезекті белесі қарсаңында қандай мәселелерді қайта қарастыруымыз керек деп ойлайсыз? Осы мерейтойға орай елімізде қабылданған конституциялық өзгерістердің маңызы бар ма?
– Конституция – қоғамның негізгі әлеуметтік келісімшарты іспеттес. Тәуелсіздік алған алғашқы жылдары қабылданған ол жаңа мемлекеттіліктің негізін қаласа, кейінгі жылдардағы реформалар құқықтық институттардың мықтылығын арттыра түсті. Мысалы, 1995 жылы жалпыұлттық референдум арқылы қабылданған Конституция қазір демократиялық, құқықтық және әлеуметтік мемлекет құрудың тірегі ретінде танылды
Адам және оның құқықтары – Қазақстанның басты құндылықтары екені Конституцияның 1-бабында тайға таңба басқандай көрсетілген. Одан кейінгі жылдары Конституцияны 9 рет (оның 5-еуі 2019-2025 жылдары) өзгерткенде жаңа принциптер бекітілді
Таразы басын теңестіретін саяси жаңашылдық – Президент өкілетін бір-ақ мәрте, 7 жылдық мерзімге шектеу болды. Бұл ретте Парламент бір ауыздан қабылдаған түзетулерге сәйкес Президент қызметінің ұзақтығы 5 жылдан 7 жылға ұлғайтылып, одан кейін қайта сайлануына тыйым салынды
Сонымен бірге 2022 жылғы реформа аясында Конституциялық Сот қайта құрылды, азаматтар оған тікелей жүгінуге рұқсат алды. Бұл да заңнаманың қоғам тарапынан конституциялылығын бақылау құралы іспетті. Жаңа Ата Заң азаматтық құқықтың қорғалуын күшейтуге баса назар аударып, тәуелсіз институттарды нығайтты. Мысалы, Адам құқықтары жөніндегі уәкіл институты Конституция деңгейіне көтеріліп, оның қорғаны кеңейді
Заң жобаларына енгізілген «жер қойнауы, су сияқты табиғи ресурстар – халыққа тиесілі» деген норма әлеуметтік әділеттілік негізінде қабылданды. Осылайша конституциялық реформалар «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» моделін қалыптастырып, билік тармақтары арасындағы теңгерімді күшейтуге бағытталды.
Конституцияның 30 жылдығы – осы өзгерістерді бағалап, мемлекеттік институттарды әрі қарай жетілдіру міндетін білдіреді. Сондай-ақ, Конституция – жай ғана мәтін емес, азамат құқықтары мен бостандықтарының кепілі. Осының арқасында Қазақстан үш онжылдықта демократия мен құқық үстемдігі жолында сенімді қадамдар жасады.
– Конституциялық Сотқа азаматтардың тікелей жүгінуі шындығында қалай іске асып жатыр? Бұл механизм қаншалықты тиімді жұмыс істейді?
– Азаматтардың Конституциялық Сотқа тікелей жүгіну құқығы 2022 жылғы реформаның бірегей жаңалығы дедім ғой. Енді әрбір азамат өз құқығы мен бостандықтарына тікелей әсер ететін нормативтік актінің Конституцияға сәйкестігін сұрап жүгіне алады. Бұл – заңнаманың қоғам тарапынан конституциялылыққа қарай сүзгіден өтуіне мүмкіндік беретін маңызды демократиялық тетігі. 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап Конституциялық Сот толық күшінде жұмыс істей бастады. Мысалы, алғашқы бес айдың ішінде сотқа 3 мыңнан астам өтініш түскен. Бұл – жаңа органға деген азаматтардың белсенді қызығушылығы мен құқықтарын қорғауға ұмтылған ниетінің дәлелі. Оның ішінде өтініштердің шамамен 26 пайызы аталған заңдардың Конституцияға сәйкестігін тексеру туралы болды.
Халықаралық тәжірибеде де Конституциялық Соттың жаңа форматы мен азаматтардың тікелей жүгінуі жоғары бағаланып келеді. Мемлекеттік органдардың өзін-өзі кемсітпей жауапты болуын талап ететін осындай механизмді енгізу – құқық үстемдігінің нығаюына жасалған жүйелі қадамдардың бірі. Бүгінгі таңда сотқа түскен өтініштердің басым бөлігі азаматтардың әділдікке ұмтылғандығын көрсетеді, ал осы өзгерістер қоғамның конституциялық бақылау мәдениетін арттыруға зор серпін берді десем, қателеспеймін.
– Парламенттің, соның ішінде сіздің құрамдас бөліміңіз болған Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің рөлі қалай өзгерді?
– Қабылданған конституциялық өзгерістермен Парламенттің билік тармақтары арасындағы орны да күшейді. Мемлекет басшысы атап өткендей, жаңа формат «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» қағидатын берік етуді көздейді. Реформа бойынша Парламентке берілген өкілеттіктер кеңейіп, оның қарауына үлестірілетін заң жобаларының саны артты. Біздің комитет осы өзгерістер аясында қорғау және қауіпсіздік саласына қатысты жүйелі жұмыс атқаруда.
Біз үнемі мерзімді әскери қызметкерлердің әлеуметтік жағдайына, оларға білім беру мен жеңілдіктер беруге қатысты мәселелерді талқылаймыз. Мысалы, жақында комиссия отырыстарында әскерилерді әлеуметтік қолдаудың өзекті сұрақтары: әскери оқу орындарының жүйесі, сарбаздардың азық-түлікпен қамтамасыз етілуі мен медициналық қамтылуы қаралды. Ұлттық ұланның арнайы мақсаттағы бөлімшелерінің даярлығы мен техникалық жарақталуы, әскери шекаралық инфрақұрылымды жаңғырту сияқты мәселелер де үнемі күн тәртібінде тұр.
Біз тиісті министрліктермен бірлесіп осы проблемаларға нақты заңнамалық ұсыныстар әзірлеуге тырысамыз. Сонымен қатар Парламенттік бақылау тұрақты сипатқа ие. Яғни, комитет пен оның жұмыс топтары мерзімді түрде қорғаныс саласының стратегиялық мәселелерін қарастыруды жалғастырып келеді. Әсіресе, Парламент өкілдері шетелдермен ынтымақтастық, әскери техниканы жаңарту және өңірлік тұрақтылықты сақтау бағытында мемлекеттің қауіпсіздік саясатына өз үлесін қосуда.
– Депутат ретінде өңірлерге жасаған сапарларыңызда қорғаныс пен қауіпсіздік салаларында қандай түйткілдерге кезіккеніңізді атап өтсеңіз? Мысалы, оқу полигондары мен шекара заставаларының жағдайы қандай деңгейде?
– Шекара бекеттері мен әскери нысандарды тікелей аралау – депутаттық бақылаудың маңызды бөлігі. Өңірлердегі сапарларым барысында біз ең алдымен оқу-жаттығу полигондары мен шекара заставаларының жай-күйін зерделейміз. Мәселен, осы жылы «Орда» полигоны мен Ұлттық ұланның «Қаратау» полигоны секілді стратегиялық нысандарды қарадық. Бұған қоса, Алматы облысындағы бірнеше шекара бекеттерінің материалдық-техникалық жағдайын тексердік.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, қорғаныс саласындағы ең күрделі мәселелердің бірі – асүйден шықпай, шешім қабылдау емес, нақты өмірде бар мәселені көзбен көру. Сондықтан депутаттық миссиямыз барысында әрбір әскери бөлімшенің жағдайын, инженерлік инфрақұрылымын, жеке құрамның тұрмыс-тіршілігін тікелей бақылауға тырысамыз. Бұл әділдік принципіне негізделген парламенттік бақылаудың екінші тетігі – мәселені тек депутаттық кабинетте емес, нақты өңірде шешу қажет екенін көрсету. Әр сапардан кейін анықталған кемшіліктер мен ұсыныстар министрліктерге хат арқылы жолданады, сонда қажет заңдар мен нормативтік актілерді жетілдіруге негіз болады. Бұл іс-шаралар қорғаныс саласында шешімдер қабылдауда азаматтық қоғам мен Парламенттің ұдайы назарда екенін айқын байқатады.
– Конституциядағы «құқық үстемдігі» қағидатын ұлттық қауіпсіздік пен киберқауіпсіздік саласына қалай бейімдеуге болады? Қазіргі таңда ақпараттық кеңістіктегі қауіптер мен шабуылдарға қарсы қандай шаралар жүзеге асырылуда?
– Құқық үстемдігі қағидаты бүгінде ұлттық қауіпсіздіктің ажырамас бөлігі болып саналады. Цифрлық технологиялар дамыған сайын киберқауіпсіздік те мемлекеттің басты міндетіне айналды. 2017 жылы Үкімет бекіткен «Қазақстанның киберқалқаны» тұжырымдамасы осы бағыттағы басты бағдарлама болып саналады. Осы бағдарлама аясында KZ-CERT ұлттық инциденттерге әрекет ету тобы құрылып, желілік шабуылдарды анықтап, олардан қорғану шараларын ұйымдастырады. Мысалы, жақында шыққан ресми статистика бойынша былтыр Қазақстанда 1,6 миллиондай компьютерлік инцидент тіркелген, оның 70 пайызы фишинг пен зиянды бағдарламаларға қатысты. Сондықтан біз желілік шабуылдарға жедел әрекет етуді, азаматтарды хакерлік қауіптіліктерден хабардар етуді заң жобаларына енгіземіз.
Мемлекет деңгейінде цифрландыруға басымдық берілгендіктен, арнайы киберқауіпсіздік форумдары мен іс-шаралар (мысалы, Digital Almaty) өтіп тұрады, онда жасанды интеллект, цифрлық экономиканың дамуымен қатар киберқауіпсіздік тақырыптары кеңінен талқыланады.
Бұған қоса БҰҰ мен НАТО сияқты халықаралық құрылымдармен ынтымақтастықты күшейтіп, цифрлық инфрақұрылымды қорғау тәжірибесін енгізіп жатырмыз. Міне, осы шаралар құқық үстемдігін цифрлық салаға аудару тәсілдерінің бір бөлігі десем де болады. Халықтың өмірі мен мемлекеттің тұтастығына көлеңке түсірмейтін цифрлық қауіпсіздікті қамтамасыз ету – біздің ұстанымымыз.
– Цифрлық активтер мен крипто нарығына қатысты депутаттық сауалдарыңыз қоғамда қызу талқыланды. Нақты қандай өзгерістерді ұсындыңыз? Бұл салада қандай проблемаларды байқадыңыз?
– Шынайы айтқанда, криптовалюта нарығындағы проблемалар қазір қарқынды өсіп келеді. Екі негізгі мәселені алға тарттым. Біріншіден, қылмыстық істер барысында тәркіленген криптоактивтерді сақтау рәсімі еш жерде заңдық негізде реттелмеген. Яғни, пайдаланылмаған токендер жоғалып кетуі немесе қара нарыққа шығуы мүмкін. Бұл тәуекелді болдырмау үшін Ұлттық банк базасында цифрлық резерв институтын құру керек. Мұндай қор активтерді заңды түрде бақылауда ұстап, сақталуын қамтамасыз етер еді.
Екіншіден, жастардың криптосалаға «коучтар» арқылы тартылуы алаңдаушылық тудырады. Осы ретте, азаматтардың қаржылық сауаттылығын арттыру, тұтынушы құқықтарын қорғау бойынша бірқатар заңнамалық түзетулер қажет. Мысалы, маркетингтік «инвестициялық тренерлер» қызметін лицензиялауды және қадағалауды ұсынып отырмыз. Мұны негіздеу үшін 2023 жылғы Chainalysis зерттеуін алдық. Оған сәйкес, Қазақстандағы криптонарықтың 86,2 пайызы 3,5 миллиард доллар көлемінде күңгірт, заңсыз сегментте жүргізілгені анықталды. Бұл – қаржылық қауіпсіздік үшін айтарлықтай тәуекелдер. Сондықтан біз заңсыз платформаларға тосқауыл қою, банктердің мониторингін күшейту және тұтынушыларды қорғау шараларын заңмен бекіту қажет деп есептейміз.
Әлемдік тәжірибеде криптоиндустриядағы қылмыстың үлесін тұрақты түрде төмендету үшін реттеудің тепе-теңдігі маңызды. Бұған сәйкес, Қазақстан да цифрлық активтердің салалық реттеуін күшейту мен құқық қорғауды үйлесімді жүргізуге ұмтылады.
– Қауіпсіздік пен құқықтың тоғысқан тұсы – шекара, әскер және сарбаздың әлеуметтік қорғалу деңгейі. Бұл бағытта қандай ілгерілеушілік бар?
– Бұл – еліміз үшін маңызды, әрі кешенді мәселе. Комитет отырыстарында мерзімді қызметтегі әскери азаматтарды оқыту мен әлеуметтік кепілдіктер, әскери қызметшілерді азық-түлікпен қамтамасыз ету, Ұлттық ұланның арнайы бөлімшелерінің даярлығы, шекара инфрақұрылымын дамыту сияқты тақырыптар жүйелі түрде қаралады. Парламенттік бақылау бір реттік шара емес, ол тұрақты процесс. Өңірлік сапарлар барысында біз нақты әскери бөлімшелерді аралап, туындаған проблемаларды жедел шешу үшін министрліктерге ұсынымдар дайындадық. Мысалы, Жауынгерлерді әлеуметтік қолдау бойынша заң жобалары әзірленуде, мұнда қатардағы сарбаздарға білім беру гранты мен баспана алу жеңілдіктері қарастырылды.
Шекараларды жабдықтау мәселелері, демаркациялау және бекет инфрақұрылымын жаңарту жоспары пысықталуда.
Барлығы – әскери адамды толық қамту және құқықтық қорғанышты күшейту үшін атқарылып жатқан нақты қадамдар.
– Конституциялық өзгерістердің қоғамға әсері туралы жастармен жиі сөйлесесіздер. Студенттер қандай сұрақтарды жиі қояды, неге қызығады?
– Жастардың конституциялық сауаты мен саяси белсенділігі өсіп келеді, сондықтан олар жиі Парламент пен конституциялық реформаның мән-жайын сұрайды. Мысалы, «Парламенттің рөлі неде?» немесе «Қандай жолмен заң жобаларына өзгерістер енгізуге болады?» деген сияқты сұрақтар жиі қойылады. Сондай-ақ «Партияға қалай мүше болуға болады?» деген қызығушылық та бар. Біз Astana IT University студенттерімен кездесу өткізгенде осы сұрақтардың барлығын талдадық: саяси реформаның логикасы, заң шығару процесінің кезеңдері, депутаттық мандатты алу тәртібі туралы түсініктеме бердік. Жас буын үшін маңыздысы – заң мәдениетін қалыптастыру және цифрлық ортадағы ақпарат қауіпсіздігін түсіну. Сол себепті жастар арасында конституцияға қатысты түсіндіру жұмыстары жүргізіліп, азаматтардың құқықтық сауатын арттыруға ерекше көңіл бөлінеді. Жастардың ұсыныстары мен пікірлері болашақтағы реформаларға да бағыт-бағдар береді, олар қоғамның белсенді бөлігін құрайды.
– Партиялық жүйедегі жаңару тұрғысында, соның ішінде халықтың экономистері мен активтерінен құралған Respublica партиясының орнын қалай бағалайсыз?
– Иә, 2023 жылы республикалық партиялар қатарына Respublica деп аталатын жаңа саяси күш қосылды. Оның негізін салушылар – кәсіпкерлер мен қоғам белсенділері. Бұл бастама Қазақстанның саяси алаңына жаңа дем берді: идеялардың бәсекеге қабілетті нарығын кеңейтіп, Парламентте плюрализмді арттырды. Шындығында, Respublica партиясы 2023 жылы 18 қаңтарда тіркеліп, бір айдың ішінде Қазақстанның барлық өңірінде өкілдіктерін құрды. Бұл азаматтық қоғамда саяси жаңартуларға деген сұраныстың барын көрсетеді.
Жаңа партиялардың белсенділігі оппозиция мен серіктестік аясында ұтымды диалог орнатуға септігін тигізеді. Парламент ішіндегі барлық партиялар жаңа бағдарламалар мен өзекті жобалардың мойындалуына ықпал етіп, елдің даму бағытын қалыптастырады. Осы тұрғыдан алғанда, Respublica-ның пайда болуы мен белсенділігі қазақ қоғамында саяси бәсеке мен ашық пікірталасты күшейтетін оң үрдіс деп бағалаймын.
– Әңгімеңізге рахмет!
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
