Смартфоннан бір сәт те ажырамай жүру бүгінде қалыпты құбылысқа айналғандай. Алайда мамандар мұндай тәуелділіктің салдарын жеңіл-желпі әдет деп қарастыруға болмайтынын айтады. Ол адамның әлеуметтік дағдыларына, психологиялық тепе-теңдігіне, тіпті күнделікті қауіпсіздігіне дейін әсер етеді, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.

Айта кетерлігі, осыдан он бес жыл бұрын «номофобия» деген сөз жоқ болатын. Смартфондар өмірімізге дендеп енген тұста ғана телефонды үнемі қолда ұстау, мессенджерлерді қайта-қайта тексеру, жаңалық пен әлеуметтік желі лентасын тоқтаусыз ақтару - жаңа әдетке айналды.

Ендеше телефоннан ажырамау несімен қауіпті және бұл әдеттен қалай арылған дұрыс? Психологтар пікірінше, мәселенің түбіне үңілу – тәуелділікті жеңудің алғашқы қадамы.

Номофобия: смартфоннан ажырай алмайтындардың жаңа диагнозы

Номофобия – смартфон қолжетімсіз болған сәтте адамның бойын қысқа уақыт ішінде мазасыздық, үрей, тіпті паника билейтін психологиялық тәуелділік. Қазіргі заманда көпшілігіміз телефон қасымызда болмаған кезде пайда болатын белгісіз алаңдаушылықты сезіп көрдік. Бұл – номофобияның жеңіл белгілері.

Бұл диагнозды дөп басып тану аса қиын емес. Психологтар өз-өзіңізден байқап көруге болатын бірнеше нақты белгі атайды:

• Телефон қолыңызда болмаса, өзіңізді жайсыз сезінесіз.
• Хабарламаларды, жаңалықтарды немесе әлеуметтік желідегі жаңартуларды тексере алмасаңыз – мазасызданасыз.
• Батарея азайғанын көргенде, күшті уайым немесе қорқыныш пайда болады.
• Мобильді трафик шегіне жақындағанда күйзеліске түсесіз.
• Байланыс жоқ аймақта үнемі Wi-Fi немесе желі сигналын тексеріп отырасыз.
• Телефонсыз қалып қоюдан қорқасыз.
• Смартфонды үнемі, еш себепсіз қайта тексеруге қажеттілік сезесіз.

Бұл құбылыс қалай пайда болды?

Номофобия смартфондардың алғашқы шыққан кезеңінде байқалмаған. Себебі 2000 жылдардың басында мобильді технологиялар әлі шектеулі еді. 2000 жылы Ericsson компаниясы алғаш рет «смартфон» түсінігін енгізгенімен, ол қазіргі құрылғылардың мүмкіндігіне мүлде жақын емес болатын.

Нағыз серпіліс 2006–2007 жылдары болды. Смартфондар жаппай қолжетімді болып, біздің күнделікті өмірімізге еніп кетті. 2008 жылы «nomophobia» (no mobile phobia) термині пайда болды.

Ал арада тек он жыл өткенде – 2018 жылы – бұл сөз Кембридж сөздігінің «Жыл сөзі» атанды. Бұл телефон тәуелділігінің қаншалықты тез және кең таралғанын көрсетеді.

Бұл тәуелділік көбіне бірқатар психологиялық мінез-құлықтармен қатар жүреді:

• Думскроллинг – жаңалық лентасын немесе әлеуметтік желілерді мағынасыз, тоқтаусыз айналдыра беру.
• Фантомдық вибрация синдромы – телефон жоқ жерде де оның дірілін немесе қоңырауын «естігендей» болу.
• FOMO (Fear of Missing Out) – әлеуметтік өмірде бір жаңалықты, бір оқиғаны, бір мүмкіндікті өткізіп алудан қорқу.

Телефонға тәуелділіктің өзіне тән қауіпі жоқ сияқты көрінуі мүмкін. Рас, бұл есірткіге немесе құмар ойындарға тәуелділікпен салыстырғанда әлдеқайда «жұмсақ» форма болып көрінеді. Бірақ номофобияның салдары да жеңіл емес – адам өмірінің бірнеше маңызды саласына әсер етеді. Мамандар мұны үш бағытқа бөліп қарастырады.

1. Өнімділік пен оқу үлгеріміне әсері

Телефоннан ажырай алмау адамның назарын бөлшектеп, ұзақ уақыт бойы бір ақпаратқа шоғырлануды қиындатады.

Студенттер арасында жүргізілген сауалнамада:

• 39,5% телефонда тым көп уақыт өткізетінін және бұл олардың оқу үлгерімін төмендететінін мойындаған.
• 24,7% сабақ үстінде немесе зертханалық жұмыс орындау кезінде телефонды тексеретінін айтқан.

Тұрақты түрде хабарламаларға алаңдаудың нәтижесі айқын: ақпаратты қабылдау қиындайды, тапсырмаға тереңдей алмайсың, ал жалпы өнімділік төмендейді.

2. Психикалық денсаулыққа ықпалы

Номофобия мен психикалық күйдің нашарлауы арасындағы байланыс бүгінде ғылыми дәлелденген. Зерттеулерге сәйкес:

• смартфонмен шектен тыс уақыт өткізу мазасыздық деңгейін арттырады;
• ұзақ мерзімді тәуелділік апатияға, көңіл күйдің құлдырауына, тіпті депрессияға әкелуі мүмкін;
• ұйқының бұзылуы – номофобияның жиі серігі. Ал бұл өз кезегінде мазасыздық пен шаршауды күшейтеді.

Ғалымдар телефонмен өткізген уақыт көбейген сайын, мазасыздықтың да өсе түсетінін атап өтеді.

3. Қауіпті жағдайлар мен күнделікті қауіпсіздікке қатері

Телефонға тәуелді адам құрылғыны қауіпті жағдайда да қолынан тастамайтыны анықталған. Әсіресе бұл көлік жүргізу кезінде ерекше қауіпті.

Аустралияда жүргізілген зерттеу 2773 жүргізушінің 85%-ы заңмен тыйым салынғанына қарамастан, рульде отырып телефон қолданатынын көрсеткен.

Мұндай әрекет тек жол ережесін бұзу емес – адам өміріне тікелей қауіп төндіретін әдет.

Номофобияның себептері: тәуелділіктің түп-тамыры неде?

Ғалымдардың айтуынша, номофобия кездейсоқ қалыптасқан мінез-құлық емес. Оның психологиялық және биологиялық негіздері бар. Кейбір зерттеушілер бұл құбылысты ми жұмысына тікелей байланыстырады. Смартфонды пайдаланғанда дофамин гормоны бөлуі белсенеді – дәл осы механизм өзге тәуелділіктерге, соның ішінде қауіпті түрлеріне де тән. Сондықтан кей мамандар тіпті номофобияны психикалық бұзылулар тізіміне енгізуді ұсынған. Бірақ бұл ұсыныс әзірге ресми түрде қабылданған жоқ.

Әлеуметтік желілердің жасырын әсері

Номофобияны күшейтетін тағы бір фактор – цифрлық платформалардың мақсатты түрде назарға таласуы.
Әлеуметтік желілер, жаңалық ленталары, мессенджерлер – барлығы да қолданушыны мүмкіндігінше ұзақ ұстап қалу үшін арнайы жасалған алгоритмдерге сүйенеді. Хабарлама дыбысынан бастап, лентадағы түстер мен жеке ұсыныстарға дейін бәрі сізді қайта-қайта қолданбаға оралуға итермелейді.

Сондықтан телефонды жиі тексеру – әлсіздік емес, кәсіби түрде жасалған жүйенің ықпалы.

Кімдер номофобияға жиі ұрынады?

Зерттеулерге сүйенсек, тәуекел топтары бар:

• Жыныс ерекшелігі бойынша: әйелдер смартфонға психологиялық тәуелділікке ерлерге қарағанда көбірек бейім.
• Жас ерекшелігі бойынша: адам неғұрлым жас болса, номофобияға шалдығу ықтималдығы соғұрлым жоғары.

Алайда бұл көрсеткіштер елдің мәдени ортасына, интернеттің таралу деңгейіне және адамның алғашқы смартфонды қай жаста алғанына көп байланысты.

Психологтар жеке қасиеттердің де әсер ететінін айтады. Зерттеуші Мотохару Такао «үлкен бестік» деп аталатын тұлғалық сипаттардың – экстраверсия, ашықтық, ұқыптылық, невротизм және достыққа бейімділіктің номофобиямен байланысын зерттеген.

Нәтиже айқын:

• экстраверт адамдар,
• өзгерістерге ашық емес адамдар,
• мазасыздық деңгейі жоғары тұлғалар (невротиктер),
• сондай-ақ әйелдер смартфонға тәуелділікке көбірек бейім келеді.

Яғни номофобияның себептері тек технологиялық ортада емес, адамның биологиялық, психологиялық және әлеуметтік ерекшеліктерінде жатыр. Бұл тәуелділік бір ғана факторға емес, бір-бірімен тығыз байланысқан бірнеше тетікке сүйенеді.

Номофобиядан қалай арылуға болады?

Егер өзіңізден номофобия белгілерін байқасаңыз, ең дұрыс қадам – психологпен кеңесу. Себебі бұл әдеттің түбінде шешуді қажет ететін эмоциялық немесе мінездік себептер жатуы мүмкін. Бірақ тәуелділіктің жеңіл түрін өз бетіңізше де бақылауға алып, азайтуға болады.

Мамандар ұсынатын тиімді тәсілдер мыналар:

1. Digital detox – саналы үзіліс

Телефонсыз өткізетін уақытты бірден ұзаққа созу міндет емес. Бастысы – жүйелі бастау.
Алдымен күніне 10 минут телефонды қолыңызға алмауды әдетке айналдырыңыз. Біртіндеп бұл уақытты 2–3 сағатқа дейін ұлғайтуға болады.
Мақсат – миға ақпараттық ағыннан демалуға мүмкіндік беру.

2. «Тыныштық күні»

Диджитал детокстың бір бөлігі ретінде аптасына бір күнді телефонсыз өткізуге тырысыңыз.
Әрине, такси шақыру немесе төтенше жағдай үшін құрылғы қолда болуы мүмкін, бірақ әлеуметтік желілер мен мессенджерлерден әдейі бас тарту – миға тың сергіту.

3. Жаңа хобби

Телефонды қолыңыздан тастауға көмектесетін ең жақсы әдістердің бірі – назарды толық өзіне аударатын хобби табу.
Сурет салу, спорт, керамика, музыка, жаяу серуен – қайсысы болса да 1–2 сағатқа смартфонды ұмыттыруы тиіс.

4. Ұйқы гигиенасы

Ұйқы сапасы психикалық денсаулыққа тікелей әсер етеді.
Телефонды төсекке апармауға, түн алдында экранды қарамауға тырысыңыз. Оның орнына қағаз кітап оқу әлдеқайда пайдалы.

5. Медитация мен тыныс жаттығулары

Медитация мазасыздықты азайтып, зейінді тұрақтандырады.
Күніне 5–10 минут тынысқа көңіл бөлу смартфонға деген импульсивті әдеттерді әлсіретуге көмектеседі.

Балаларды номофобиядан қалай қорғауға болады?

Баланың смартфонмен алғаш танысқан жасы неғұрлым ертерек болса, болашақта номофобия белгілерінің пайда болу ықтималдығы соғұрлым жоғары болатынын зерттеулер көрсетті. Сондықтан ата-ананың басты тілегі түсінікті – баланы телефонға тәуелділіктен аман сақтау.

Психологтар мұндай тәуелділіктің түпкі себептері көбіне отбасындағы қарым-қатынас пен баланың ішкі күйіне байланысты екенін айтады. Міне, сол негізгі факторлар:

1. Жан жылуы мен сенімнің жетіспеуі

Егер бала ата-анасымен жылы, сенімді байланыс орната алмаса, эмоциялық қажеттілігі қанағаттанбаса, ол қолдау мен түсіністі басқа жерден іздейді.

Мысалы:

• үйде сезімдер туралы ашық сөйлесу қалыптаспаған болса;
• қолдау орнына жиі сын мен қашықтық көрсе;
• өз уайымын айтуға қорықса –

бұл балаға смартфон «эмоциялық панасына» айналуы мүмкін.

Онда әрқашан оған түсіністік танытатын достары бар, көңілін басқаға аударып жіберетін музыка, сериал, ойын бар. Осылайша телефон бала үшін аса маңызды, тіпті қорғаныш көзіне айналады. Ал онсыз қалу – эмоциялық осалдық сезімін тудырады.

2. Баланың ішкі мазасыздығы

Егер баланың өзінде мазасыздыққа бейімділік болса, смартфон оған бақылау сезімін «беретін» құралға айналады.

Телефон қосулы тұрған кезде бала:

• ата-анасының қайда екенін біліп отырады;
• достарымен кез келген сәтте байланыса алады;
• өзін қауіпсіз сезінеді.

Бұл иллюзия болғанымен, ішкі алаңдаушылықты уақытша жеңілдетеді. Бірақ ұзақ мерзімде тәуелділік қалыптасады: «Телефон қолымда болса – бәрі жақсы».

3. Жалғыздық, өзін төмен бағалау және достардың болмауы

Мектеп жасындағы бала үшін өз қатарластарымен араласа алу – өте маңызды әлеуметтік қажеттілік. Егер бала өзін топтан бөлінгендей сезінсе:

• достары болмаса;
• өзін жеткіліксіз сезінсе;
• шынайы ортада қарым-қатынас құра алмаса – ол виртуалды ортадан қолдау іздей бастайды: онлайн-ойындар, чаттар, топтар. Бұл байланыс оған тым маңызды болып кетеді. Ал интернетсіз қалу бала үшін – әлеуметтік жалғыздықпен бетпе-бет қалумен тең.

Номофобияның алдын алу смартфонды шектеуден басталмайды – ол баланың эмоциялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуден басталады.

• жылы қарым-қатынас,
• ашық диалог,
• шынайы қолдау,
• баланың өзін бағалауына көмектесу – телефонға деген тәуелділіктің әлсіреуіне тікелей әсер етеді.

Балаларда номофобияның алдын алу үшін не істеу керек?

Номофобияның алдын алу – тек телефонды шектеумен аяқталатын процесс емес. Бұл – отбасындағы қарым-қатынас, үлгі көрсету, күнделікті әдеттер жүйесі. Психологтар ата-аналарға мынадай практикалық ұсыныстар береді:

1. Телефон қолдану ережелерін анықтаңыз және өзіңіз де сақтаңыз

Үйде гаджеттерге қатысты ортақ қағидалар болғаны дұрыс. Мысалы:

• тамақтанғанда телефон қолданбау,
• ұйқыға дейінгі бір сағатты гаджетсіз өткізу,
• ойындарға жасына сай – күніне 30–60 минут бөлу.

Бастысы – бұл ережелер барлық отбасы мүшелеріне ортақ болуы керек. Балалар ата-ананың іс-әрекетіне қарап үйренеді.

2. Жазалауға емес, түсіндіруге басымдық беріңіз

Ережені бұзғаны үшін баланы «интернеттен ажырату» немесе «телефонды тартып алу» жиі кері әсер береді. Мұндай қатаң шектеулер:

• қарсылықты күшейтеді,
• баланы жасырын қолдануға итермелейді,
• ата-ана мен бала арасындағы сенімді әлсіретеді.

Оның орнына салдар мен жауапкершілікті бірге талқылап, баланың пікірін де ескерген дұрыс.

3. Эмоциялық байланысты күшейтіңіз

Бала телефонға емес, ең алдымен ата-анасына сенім артуы үшін:

• оның қызығушылықтарына шын көңілмен назар аударыңыз,
• тек сабақ пен баға туралы емес, сезімдер, достар, армандар жайлы да сөйлесіңіз,
• бірге уақыт өткізуге мүмкіндік жасаңыз – серуен, ойын, фильм көру, бірлескен жоспарлар.

Эмоциялық жақындық балаға виртуалды әлемнен емес, өз отбасынан тірек іздеуге үйретеді.

4. Өз үлгіңізбен көрсетіңіз: қызық өмір телефонда ғана емес

Баланың көзқарасы ата-ананың әдетінен қалыптасады. Егер үлкендер үнемі телефонға үңілсе, бала да соны қалыпты қабылдайды.

Сондықтан:

• отбасылық кешкі астар,
• бірге өткізілетін демалыс,
• спорт, саяхат, достармен кездесулер балаға нақты өмірдің құндылығын көрсететін ең жақсы құралдар. Өзінің қоғамда, отбасында маңызды екенін сезінген бала виртуалды әлемге шамадан тыс тәуелді болмайды.

5. Баланың өмірлік дағдыларын дамытыңыз

Стресске төзімділік пен логикалық ойлау – телефонға тәуелділіктің алдын алатын маңызды қабілеттер.

Баламен бірге түрлі өмірлік жағдайларды талқылаңыз:

• «Телефон сөндіп қалса, үйге қалай ораласың?»
• «Метро немесе автобуста смартфон жоғалса, не істейсің?»
• «Интернетсіз қалсаң, қандай балама шешімдер бар?»

Мұндай әңгімелер баланың өзін сенімді сезінуіне, қиындықты гаджетсіз де шеше алатынын түсінуіне көмектеседі.

Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға

Оқи отырыңыз

Спорт

Бір отбасынан шығып, 2026 жылғы Олимпиадада чемпион атанған спортшылар

Спорт

Ақ Олимпиада: Қазақстанның шынайы мүмкіндігі қандай?

Спорт

11,8 млрд теңге, «Арсенал» қақпасына салынған тарихи голдар: «Қайрат» Чемпиондар лигасындағы жорығын аяқтады

27 Қаңтар, 09:09 Құранды білетін қазақ жастарының Қара сөздерді оқымағанын естіп таңғалдым – чехиялық ІТ маманы

11 Қараша 2025, 18:13 «Шедевр»: Игорь Крутой тағы бір қазақстандық өнерпазға арнап ән жазды

6 Қараша 2025, 17:09 Күздің соңғы премьералары: қарашада қандай фильмдерге баруға болады