Қандастар Ассамблея

Қытай тіліндегі Қазақстан тарихы туралы деректемелер

05.12.2012 16699
Қытай тіліндегі Қазақстан тарихы туралы деректемелер, Қазақстан тарихына қатысты деректемелер қорынан маңызды орын алады. Бұлардың арасында түрлі сипатта жазылған, сирек кездесетін материалдар да бар. Қытай деректемелері қысқа, үзінділер түрінде жазылғанымен, ұзақ мерзімді (б.з.б. 3 ғ-дан б.з. 19 ғ-ына дейінгі аралықты) қамтиды. Бұл жағынан оларға тең келер басқа шығармалар әзірге кездескен емес. Орта Азия мен Қазақстан жеріндегі ру-тайпалық одақтар мен ертедегі мемлекеттердің әлеум.-саяси құрылымы, олардың өзара және Орт. Азиядағы көне иеліктерімен байланысы жөніндегі алғашқы деректерді бізге сол елдерге 2 рет (б.з.б. 138 ж. және 115 ж.) саяхат жасаған Чжан Цяню жеткізді. Оның жазбаларын б.з.б. 145 – 86 ж. өмір сүрген тарихшы Сыма Цян жүйеге келтіріп, өзінің «Тарихи жазбалар» («Щицзи») атты еңбегіне енгізді. Осы кезден бастап ресми қытай тарихнамасының «Баяндау» («Лечжуань») деп аталатын әулеттер жайындағы тарихының бір бөлімінен көрші елдердің тарихына орын беру берік дәстүрге айналды. Сыма Цянның еңбегі ежелгі дәуірден тарихшы өмір сүрген кезеңге дейінгі оқиғаларды қамтитын «еркін тарих» («тунши») жанрына жатады. Кейінірек өзге тарихшылар Сыма Цян ұсынған үлгі тәсілді негізге ала отырып, Қытайда билік еткен әулет шежіресін жалғастырып жазатын болды. Қытай тарихнамасында ресми түрде бекітілмеген «Цин әулеті тарихының алғашқы нұсқасын» («Цин ши гао») қосқанда 26 әулет тарихы саналатын еңбектердің бәрінде де Орта Азия мен Қазақстан жерін мекендеген халықтар жайлы құнды мәліметтер беріп, жүйеге келтіретін, өз заманы үшін толық деп саналатын деректер бар. Бұл жазбалар тек құнды деректер жиынтығы ғана емес, бұлар – іріктеліп, жүйеге келтірілген, нақтылы мақсат, міндеттерді көздейтін, ертедегі Қазақстан жерін мекендеген халықтар жайлы мағлұмат беретін бірегей жазбалар. Бан Гу (32 – 92) жазған «Щицзе» мен «Ертедегі Хань тарихы» («Цян Хань щу») әулеттер билік құрып тұрған кезде қолға алынған, ал «Кейінгі Хань тарихын» («Хоу Хань щу») 5 ғ-да Фань (398 – 445) жазған. Кейінгі қытай тарихшылары үлгі тұтқан бұл еңбектер Қытай мемлекетінің  басқыншылық саясатына жол ашқан күшті империя – Хань әулетіне арналған. Орт. және Орта Азия иеліктері жөніндегі мәліметтер Батыс өлке («Си юй») – Шығ. Түркістанды жаулап алып, онда үстемдігін орнату үшін, түркі-моңғол тайпаларымен (ғұндар) күресу үшін қажет болды. Қытай деректемелері Орта Азия мен Қазақстан жеріндегі үйсін, қаңлы иеліктері, олардың жер көлемі мен тұрғындар саны (үйсін-630 мың, қаңлы-600 мың), қалалары мен бекіністері, өзге иеліктермен байланысы жөнінде бағалы мәліметтер береді. Қазақстан этнографиясы мен географиясына қатысты мағлұматтары ерекше құнды. Жазбаларда үйсіндердің Іле өз. алқабында орналасқаны, батыс шекаралары Талас өз-нде болғаны айтылады. Бұдан кейінгі дерек 7 – 8 ғ-ларға жатады. 945 ж. тарихшылар тобы жазған «Тан әулетінің ескі жылнамасы» («Цзю Таншу») мен 9 ғ-да өмір сүрген Оуян Сю жазған «Тан әулетінің жаңа жылнамасының» («Синь Тан Юань ши») «Лечжуань» тарауында және Цин әулеті кезіндегі (1644 – 1911) тарихи құжаттарында Қазақстанды, Орта Азияны мекендеген халықтардың тарихынан құнды дерек береді. Бұларды зерттеуге үлес қосқандар – орыс синологтары Н.Я. Бичурин, В.Т. Васильев, кеңестік синологтары Н.В. Конер, Л.И. Думан. Қазақстан жерін мекендеген ежелгі түркі тайпалары туралы деректерді зерттеуде Қытайда тұратын қазақ тарихшылары (Н.Мыңжани, Н.Мұқаметқанұлы, т.б.) да үлкен үлес қосты. К. Хафизова  

Қытай тіліндегі Қазақстан тарихы туралы деректемелер, Қазақстан тарихына қатысты деректемелер қорынан маңызды орын алады. Бұлардың арасында түрлі сипатта жазылған, сирек кездесетін материалдар да бар. Қытай деректемелері қысқа, үзінділер түрінде жазылғанымен, ұзақ мерзімді (б.з.б. 3 ғ-дан б.з. 19 ғ-ына дейінгі аралықты) қамтиды. Бұл жағынан оларға тең келер басқа шығармалар әзірге кездескен емес. Орта Азия мен Қазақстан жеріндегі ру-тайпалық одақтар мен ертедегі мемлекеттердің әлеум.-саяси құрылымы, олардың өзара және Орт. Азиядағы көне иеліктерімен байланысы жөніндегі алғашқы деректерді бізге сол елдерге 2 рет (б.з.б. 138 ж. және 115 ж.) саяхат жасаған Чжан Цяню жеткізді. Оның жазбаларын б.з.б. 145 – 86 ж. өмір сүрген тарихшы Сыма Цян жүйеге келтіріп, өзінің «Тарихи жазбалар» («Щицзи») атты еңбегіне енгізді. Осы кезден бастап ресми қытай тарихнамасының «Баяндау» («Лечжуань») деп аталатын әулеттер жайындағы тарихының бір бөлімінен көрші елдердің тарихына орын беру берік дәстүрге айналды. Сыма Цянның еңбегі ежелгі дәуірден тарихшы өмір сүрген кезеңге дейінгі оқиғаларды қамтитын «еркін тарих» («тунши») жанрына жатады. Кейінірек өзге тарихшылар Сыма Цян ұсынған үлгі тәсілді негізге ала отырып, Қытайда билік еткен әулет шежіресін жалғастырып жазатын болды. Қытай тарихнамасында ресми түрде бекітілмеген «Цин әулеті тарихының алғашқы нұсқасын» («Цин ши гао») қосқанда 26 әулет тарихы саналатын еңбектердің бәрінде де Орта Азия мен Қазақстан жерін мекендеген халықтар жайлы құнды мәліметтер беріп, жүйеге келтіретін, өз заманы үшін толық деп саналатын деректер бар. Бұл жазбалар тек құнды деректер жиынтығы ғана емес, бұлар – іріктеліп, жүйеге келтірілген, нақтылы мақсат, міндеттерді көздейтін, ертедегі Қазақстан жерін мекендеген халықтар жайлы мағлұмат беретін бірегей жазбалар. Бан Гу (32 – 92) жазған «Щицзе» мен «Ертедегі Хань тарихы» («Цян Хань щу») әулеттер билік құрып тұрған кезде қолға алынған, ал «Кейінгі Хань тарихын» («Хоу Хань щу») 5 ғ-да Фань (398 – 445) жазған. Кейінгі қытай тарихшылары үлгі тұтқан бұл еңбектер Қытай мемлекетінің  басқыншылық саясатына жол ашқан күшті империя – Хань әулетіне арналған. Орт. және Орта Азия иеліктері жөніндегі мәліметтер Батыс өлке («Си юй») – Шығ. Түркістанды жаулап алып, онда үстемдігін орнату үшін, түркі-моңғол тайпаларымен (ғұндар) күресу үшін қажет болды. Қытай деректемелері Орта Азия мен Қазақстан жеріндегі үйсін, қаңлы иеліктері, олардың жер көлемі мен тұрғындар саны (үйсін-630 мың, қаңлы-600 мың), қалалары мен бекіністері, өзге иеліктермен байланысы жөнінде бағалы мәліметтер береді. Қазақстан этнографиясы мен географиясына қатысты мағлұматтары ерекше құнды. Жазбаларда үйсіндердің Іле өз. алқабында орналасқаны, батыс шекаралары Талас өз-нде болғаны айтылады. Бұдан кейінгі дерек 7 – 8 ғ-ларға жатады. 945 ж. тарихшылар тобы жазған «Тан әулетінің ескі жылнамасы» («Цзю Таншу») мен 9 ғ-да өмір сүрген Оуян Сю жазған «Тан әулетінің жаңа жылнамасының» («Синь Тан Юань ши») «Лечжуань» тарауында және Цин әулеті кезіндегі (1644 – 1911) тарихи құжаттарында Қазақстанды, Орта Азияны мекендеген халықтардың тарихынан құнды дерек береді. Бұларды зерттеуге үлес қосқандар – орыс синологтары Н.Я. Бичурин, В.Т. Васильев, кеңестік синологтары Н.В. Конер, Л.И. Думан. Қазақстан жерін мекендеген ежелгі түркі тайпалары туралы деректерді зерттеуде Қытайда тұратын қазақ тарихшылары (Н.Мыңжани, Н.Мұқаметқанұлы, т.б.) да үлкен үлес қосты.

К. Хафизова

 

Ұқсас материалдар