Жаһандану дәуірінде кез келген елдің бәсекелік қабілеті оның халқының білім деңгейімен, мәдени санасымен өлшенеді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың пікірінше, қазір «ақыл-оймен ғана озатын кезең келді», ғылым мен технология күн сайын емес, сағат сайын қарыштап дамуда. Демек, ұлттың дамуы үшін әр азаматтың білімге құштарлығы, ой-өрісінің кең болуы шешуші факторға айналып отыр.
Мемлекет басшысы «интеллектуалды ұлт» қалыптастыруды Қазақстанның ұзақмерзімді мақсаттарының бірі ретінде атап келеді. Бұл идеяның түп тамыры халқымыздың ұлы ойшылы Абайдың өсиеттерімен ұштасады: «Тіпті қазір айтып жүрген интеллектуалды ұлт қалыптастыру идеясы Абайдан бастау алды деуге болады. Интеллектуалды ұлт дегеніміз де – осы» дейді Президент. Ұлы Абай әр сөзінде білімге, өнер мен ғылымға шақырып, ұлттың өресін өсіруді көздегені белгілі. Ендеше, интеллектуалды ұлт құру – сан ғасырлық ұлттық мұраттың заман талабына сай жаңғыруы.
Бұл ұғымға не кіреді? Интеллектуалды ұлт дегеніміз – білімге құштар, мәдениеті жоғары, санасы ашық, технологияның озық жетістіктерін меңгерген, заңға бағынатын және жауапкершілігі зор қоғам. Мұндай ұлтты қалыптастыру кешенді үрдіс: формалды білім берумен қатар қосымша білім алу, кітап оқу мәдениеті, ұлттық құндылықтарды дамыту, цифрлық сауаттылық, сондай-ақ экологиялық сана мен құқықтық тәртіп – барлығы бір-бірімен сабақтас. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен қолға алынған «Кітап оқитын ұлт», «Таза Қазақстан», «Заң мен тәртіп» сынды жобалар – саналы, зияткер қоғам құру жолындағы нақты қадамдар. Ендеше, интеллектуалды ұлтқа айналу үшін жастар, студенттер, ұстаздар қауымы нені басты назарда ұстауы керек? Бұл сұраққа жауап іздеп көрелік.
Оқу мәдениеті және «Кітап оқитын ұлт» идеясы
«Озық ойлы ұлт болудың ең төте жолы – кітап оқу», – дейді Президент Қасым-Жомарт Тоқаев. Расында да, кез келген зияткер қоғамның негізінде терең білім мен оқу мәдениеті жатыр. Бүгінде жаһандық инновациялар дәуірінде де кітаптың орны бөлек. Президент Ұлттық құрылтай мінберінен: «Біз, ең алдымен, жастарды кітап оқуға баулуымыз керек. Сонда жаппай кітап оқитын ұлтқа айналамыз» деп, кітапқұмар қоғам қалыптастыру мемлекеттік маңызға ие міндет екенін атап өтті. Өкінішке қарай, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында елдегі кітапханалар жүйесі құлдырап, мыңдаған кітапхана жабылып, миллиондаған кітап қоры жойылып кеткені белгілі. Қазір жағдайды түзеу үшін нақты іс-шаралар қолға алынуда. «Кітапхана – мемлекеттің, ұлттың негізгі жады» екенін баса айтқан мемлекет басшысы кітапхана ісін жаңғыртуға, әсіресе жастардың кітап оқу дағдысын дамытуға мән беріп отыр.
Осы мақсатта 2023 жылы өткен Ұлттық құрылтайда Президент «Кітап оқитын ұлт» идеясын ұсынды. Бұл бастама қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Бүгінде елімізде «Кітап оқитын ұлт» атты мәдени-ағартушылық жоба жүзеге асуда. Мысалы, Қарағанды облысында осы жоба аясында ауқымды шаралар басталып кетті. Жобаның басты мақсаты – әртүрлі әлеуметтік топтарды кітап оқуға тарту арқылы Қазақстанды әлемдегі ең көп кітап оқитын он елдің қатарына шығару. «Біздің миссиямыз – Қазақстанды әлемдегі ең көп оқитын он елдің қатарына қосу», – дейді жоба үйлестірушілері. Мұны жүзеге асыру үшін республика бойынша оқырмандық байқаулар жолға қойылуда. Атап айтқанда, жобада:
- «Кітап оқитын мектеп» – мектеп оқушылары арасындағы байқау;
- «Кітап оқитын колледж» – колледж студенттеріне арналған бағыт;
- «Кітап оқитын университет» – ЖОО студенттері арасындағы сайыс;
- «Кітап оқитын педагог» – мұғалімдердің оқу мәдениетін бағалайтын байқау;
- «Кітап оқитын әулет» – отбасылық кітап оқу дәстүрін қолдайтын сайыс;
- «Кітап оқитын мемлекеттік қызметкер» – мемлекеттік қызметтегілерге арналған бағыт.
Әр санатқа арнайы кітап тізімі ұсынылып, қатысушылар сол кітаптарды оқып, шығарма жазу, викториналық сұрақтарға жауап беру, пікірталастарға қатысу секілді шығармашылық тапсырмаларды орындайды. Мәселен, «Кітап оқитын мектеп» бағыты бойынша 6-10 сынып оқушыларына арналған 75 кітаптың тізімі жасақталған. Осындай байқаулар арқылы мыңдаған жас өскін кітап әлеміне еніп, зияткерлік сайыстарда бақ сынауда. 2025 жылы тек Қарағанды облысының өзінде жоба 45 мыңнан астам тұрғынды қамтуы көзделген. Бұл – оқырмандық әдетті қалыптастыру жолында ауқымды қадам.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Кітап оқитын ұлт» жобасын еліміздің рухани ағартушылық пен интеллектуалдық даму стратегиясының бір бөлігі деп санайды. Жобаға жетекшілік ететін қоғамдық қор өкілдері: «Жобамыз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың рухани ағартушылық пен елдің зияткерлік дамуына бағытталған стратегиясы аясында жүзеге асырылуда. Біз барлық жастағы топтардың қызығушылықтарын ескеріп, шабыттандыратын және жеке тұлғаның дамуына ықпал ететін кітаптар ұсындық» деп түсіндіреді. Яғни, бұл бастама тек кітап оқуды насихаттап қоймай, ұлттың рухани дамуына, жаңа зияткерлік элита қалыптастыруға жол ашады.
Оқуға құштарлықты арттыруда жастардың өз белсенділігі шешуші рөл атқарады. Қазіргі цифрлы заманда кітап оқу әдеті біраз әлсірегені жасырын емес – көптеген жастың уақыты смартфон мен әлеуметтік желіге жұмсалуда. Президент бұл туралы: «Ақпараттық технологиялардың пайдалы жағын ғана алып, зияны жағынан сақ болуымыз керек. Балалар түгілі ата-аналар да әлеуметтік желідегі мағынасыз контентке тым әуес» деп ескерткен болатын. Яғни, уақытты бос ойын-күлкі ақпаратқа жұмсағанша, кітап оқуға, білім іздеуге арнаған абзал. Жастар үшін бұл – өзін дамытуға, тұлғалық өсуге салынатын ең маңызды инвестиция. Студенттердің оқудан қол үзбеуі, көркем әдебиетпен, ғылыми-көпшілік кітаптармен дос болуы – олардың сыни ойлау, кең пайым, шешендік қабілеттерін қалыптастырады. Ал ұстаздар қауымы оқушыларды кітапқа баулуда жетекші болуы тиіс: мектептер мен университеттерде оқырман клубтары, кітап талқылау шаралары жүйелі өтсе, оқу мәдениеті жастардың өмір салтына айналады. «Артық білім кітапта» деп хакім Абай айтқандай, кітап – сарқылмас қазына. Интеллектуалды ұлтқа апарар жол кітапханадан басталатынын ұмытпайық.
Қосымша білім беру және жан-жақты даму
Балалардың жан-жақты дамуы тек мектеп бағдарламасымен шектелмейтіні белгілі. Қосымша білім беру – интеллектуалды ұлт қалыптастырудың тағы бір маңызды тірегі. Оған спорт секциялары, өнер мектептері, ғылыми үйірмелер, технопарктер мен баланың қызығушылығын оятатын кез келген шығармашылық орталықтар жатады. Мұндай ұйымдарда өскелең ұрпақ негізгі мектепте ала алмаған қосымша дағдыларды меңгеріп, қабілеттерін ашады. Қуаныштысы, соңғы жылдары Қазақстанда балаларды қосымша біліммен қамту көрсеткіші айтарлықтай өсті. Ресми деректерге сүйенсек, 2020 жылы оқушылардың 63,5%-ы қосымша біліммен қамтылса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 87,2%-ға жеткен. Яғни, қазір еліміздегі әрбір жасөспірімнің басым бөлігі мектептен тыс үйірмелерге қатысып, өз өнері не техника, спорт, тіл үйрену саласында дамуға мүмкіндік алуда.
Мемлекет бұл бағытқа ерекше назар аударып отыр. 2025 жылы елімізде 400-ден астам жаңа қосымша білім беру ұйымы ашылды. Бүгінде жалпы саны 2142 мектептен тыс ұйым 380 түрлі бағыттағы үйірмелер жүргізуде екен. Оның ішінде, президенттің тапсырмасымен, өңірлерде жаңа Оқушылар сарайлары салынып жатыр – 12 өңірде 22 Оқушылар сарайының құрылысы жүріп жатса, Солтүстік Қазақстан, Павлодар облыстары мен Алматы және Шымкент қалаларында 5 орталық іске қосылған. Заманауи жабдықталған бұл орталықтар балаларға робототехника, бағдарламалау, шахмат, шет тілдері, музыка, бейнелеу өнері сияқты сан алуан үйірмені ұсынады.
Қосымша білім – мектепте үлгерімі әртүрлі балалардың өз жолын табуына көмектеседі. Бір бала математикаға, енді бірі спортқа не сурет салуға бейім болуы мүмкін. Мектептен тыс үйірмелер сол қабілеттерді ашуға жағдай жасайды. Мысалы, ауыл оқушыларына арналған DOMBYRA Party, робототехника жарыстары, дебат клубтары, жас натуралистер стансалары – барлығы баланың көкжиегін кеңейтеді. Бүгінде балалардың 62%-ы тегін үйірмелер мен секцияларға қатысады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 10%-ға көп. Мемлекет «ArtSport» бағдарламасы арқылы да спорт және шығармашылық үйірмелерге жан басына қаржыландыру бөлуде, осылайша ата-аналарға түсетін салмақ жеңілдеп, балалар тең мүмкіндіктерге қол жеткізуде.
Жан-жақты дамыған ұрпақ – зияткер ұлттың негізі. Ата-аналар да қосымша білімнің маңызын түсініп, баласын қызықтырған үйірмеге беруге тырысады. Өйткені бұл тек өнер не спорт үйрену емес, балаға тәртіпті, мақсат қоя білуді, командалық жұмыс пен жеңіске талпынуды үйрететін өмір мектебі іспетті. Ұстаздар да сыныптағы талантты балаларды байқап, оларды арнайы қосымша бағдарламаларға бағыттап отырса құба-құп. Мысалы, физика не химияға қызыққан оқушыны ғылыми жобалар конкурсына дайындау, әдебиетке әуесі бар баланы жас ақындар сайысына қатыстыру – мұның бәрі интеллектуалдық әлеуетті шыңдайды. Мемлекет басшысының «балаларды тұрғылықты жеріне қарамастан қосымша біліммен қамтуға тең мүмкіндік беру» туралы тапсырмасы барлық өңірде жүзеге асып жатқаны көңіл қуантады. Демек, қала мен ауыл балалары бірдей деңгейде үйірмелерге қатысып, өзін дамыту мүмкіндігіне ие.
Қосымша білім беру жүйесін дамыту – ертеңгі бәсекеге қабілетті мамандарды даярлаудың бір тармағы. Интеллектуалды ұлт тек мектеп бағдарламасын меңгерген сауаттылар ғана емес, өнері өрге жүзген, спортта шыңдалған, түрлі салада қабілеті бар жан-жақты азаматтардан құралады. Халқымыз «Сегіз қырлы, бір сырлы» адамды әрдайым құрметтеген. Ендеше, бүгінгі жастарға да көптеген қырымен танылуға жол ашу – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті. Бұл тұрғыда қосымша білім беру инфрақұрылымын заманға сай дамыту, барлық балаларды қамту ісі жалғаса бермек.
Ұлттық сана және рухани даму
Интеллектуалды ұлт тек білімі мен технологиялық ілгерілеуімен өлшенбейді. Ол ең алдымен ұлттық сана-сезімі берік, рухани құндылықтары бай қоғамды білдіреді. Ұлттық сана – ұлтты ұлт ететін түпқазық. Қазіргі қазақ қоғамының алдында тұрған міндет – жаһандану жетістіктерін игере отырып, өзіміздің ұлттық болмысымызды сақтау, дамыту. Президент Тоқаевтың айтуынша, әділетті әрі озық қоғам құру үшін «бүкіл қоғам сана-сезімін өзгертіп, жаңа құндылықтарды орнықтыруы керек». Яғни жаңа дәуірде халқымыздың дүниетанымы жаңғырып, ескірген кертартпа әдеттерден арылып, орнына білімге, әділетке, адалдыққа негізделген құндылықтар жүйесі берік орнығуға тиіс.
Рухани жаңғыру, ұлттық жаңғыру дегеніміз – өткеннің озық үрдістерін жаңаша тірілту. Ел президенті ұсынған «Адал азамат» тұжырымдамасы дәл осының бір көрінісі. «Әрбір адам «Адал азамат» деген атқа лайық болса, елімізде әділ қоғам орнайды. «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс» – бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар. Осы үш тағанды озық әрі табысты елге айналудың басты кілті деуге болады», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев. Демек, интеллектуалды ұлт құру жолында әрбір азаматтың адалдығы, жауапкершілігі және еңбексүйгіштігі маңызды. Жастарды адал жолмен табысқа жетуге тәрбиелеу – ұстаздар мен ата-ананың ортақ парызы. Президент ұрпақ санасына осы іргелі құндылықтарды сіңіру керек деп санайды. Өйткені жемқорлық жайлаған, өтірік пен жалқаулыққа бой алдырған қоғам ешқашан озық ұлт бола алмайды.
Ұлттық сана ұғымы ұлттық тарих пен мәдениеттен тыс қалыптаспайды. Өз болмысын, тегін, мәдени мұрасын сыйламайтын адам жаһанның игілігін толық игере алмайды. Бұл ретте Мемлекет басшысы жастарға Абайды тануды, ұлы ойшылдардың еңбегін оқуды жиі насихаттайды. «Абайды терең тану – адамның өзін-өзі тануы. Ғылымға, білімге басымдық беру – кемелдіктің көрінісі. Интеллектуалды ұлт дегеніміз де – осы» дейді Президент. Абай Құнанбайұлы саналы қоғам туралы «толық адам» ілімін қалдырған. Онда ар-ождан, әділет, қанағат, еңбекқорлық тәрізді қасиеттер жиынтығы адамды кемелдікке жеткізетіні айтылады. Бүгінгі тұлға тәрбиесінде де осы қасиеттер басты орынға шығуы тиіс.
Ұлттық сананы жаңғырту дегенде тіл мәселесін айналып өте алмаймыз. Тіл – ұлттың жаны. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Абайға арналған мақаласында: «Жастарымыз неғұрлым көп тілді меңгерсе, соғұрлым мүмкіндігі кеңейеді. Бірақ олардың ана тілін білуіне баса мән берген жөн» деп, жаһан тілдерін үйренудің маңызы зор екенін айта келе, қазақ тілін құрметтеу бірінші орында қалуы керектігін ерекше атап өтті. Расында, әлемнің озық елдерінің қатарына қосылу үшін ағылшын, басқа да шетел тілдерін білу – заман талабы. Сонымен бірге мемлекеттің негізін қалаушы қазақ тілін жетік меңгерген, өзге тілдерді де еркін қолданатын полиглот жастар буынын қалыптастыру – интеллектуалды ұлттың бір қыры. Бүгінде көптеген мектептерде көптілді білім беру жолға қойылуда, жастар арасында шет тілдерін үйренуге сұраныс жоғары. Бұл құптарлық үрдіс, өйткені тіл білген адамның танымы кеңейеді, ғылым-білімге қолы жетеді. Бірақ өз ана тілінде ойлап, сол арқылы ұлттық рухты бойына сіңіру – ешбір аударма не шет тілдегі білім алмастыра алмайтын өмірлік негіз екенін ұмытпауымыз керек.
Ұлттық мәдениетті көтермей, ұлттық сананы жаңғырту мүмкін емес. Интеллектуалды қоғам мүшесі өз халқының өнерін, әдебиетін, тарихын сүйеді, сол арқылы елге жанашырлық сезімі қалыптасады. Президент мақаласында айтылғандай, «өркениеттің озық тұстарын ұлттық мүддемен үйлестіре білу» қажет. Яғни, шетелдің жақсысын үйрене отырып, ұлттық келбетті жоғалтпау – саналы ұлттың басты белгісі. Мысалы, бүгінде жастар арасында ұлттық тағылымды ойындар, айтыс, домбыра үйрену, қолөнер секілді дәстүрлі өнерге қызығушылық артып келеді. Бұл – өте қуанарлық жайт, өйткені технология дәуірінде рухани тамырдан қол үзбеу елдігіміздің кепілі болмақ.
Қорыта айтқанда, интеллектуалды ұлттың жүрегі – ұлттық сана. Ұлттық сана жаңғырмай, жасанды интеллектіні игергенімізбен, әділетті, озық қоғам құра алмаймыз. Сондықтан тәрбие саласында болсын, білім мазмұнында болсын, рухани-адамгершілік құндылықтар бірінші кезекте тұруға тиіс. Мектептерде «Өзін-өзі тану», «Абайтану» сынды пәндер, жоғары оқу орындарында «Қазақ мәдениетінің тарихы», «Этика» пәндері оқытылып келеді – мұның бәрі болашақ интеллигенцияның тек кәсіби білімді емес, кемел ойлы, кең тынысты тұлға болып қалыптасуына бағытталған игі шаралар. Ұлттық рухы биік, парасаты зор, өзі меңгерген білімін туған еліне қызмет етуге жұмсайтын ұрпақ қана халқымызды жаңа белестерге шығарады.
Цифрлық даму және инновация
Бүгінгі цифрлық дәуірде технологиялық даму деңгейі ұлттың интеллектуалдық әлеуетінің ажырамас бөлшегіне айналды. Инновациялар көшінен қалмау – Қазақстанның стратегиялық басымдығы. Елде «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы қабылданып, экономика мен әлеуметтік өмірді цифрландыруға кең құлаш сермелуде. Мұндағы басты мақсат – халықтың цифрлық сауаттылығын арттыру, жаңа технологияларды күнделікті өмірге, басқару ісіне және білім беру жүйесіне терең ендіру. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2024 жылғы Жолдауында цифрлық трансформацияға ерекше мән беріп, бұл салада «басқа да байыпты бастамалар баршылық», цифрландыру ісіне түбегейлі өзгерістер қажеттігін айтты. Яғни, Қазақстан экономикасының тірегі ретінде цифрлық технологияларды дамыту көзделген.
Цифрлық даму ең алдымен білім саласынан бастау алуы тиіс. Бүгінгі мектеп оқушылары ертеңгі цифрлық экономиканың кадрлары болғандықтан, оларға заманауи ІТ дағдыларын үйрету маңызды. Соңғы жылдары мектептерде робототехника, бағдарламалау негіздері оқытылып, арнайы ІТ-лицейлер ашылуда. Балаларға арналған тегін бағдарламалау курстары, хакатондар, стартап байқаулары жиі өткізілуде. Мысалы, жақында өткен «Цифрлық қоғам» жобасы аясында жастар арасында инновациялық идеялар байқауы өтіп, жүздеген талантты жастың ІТ жобалары қаралды. Сарапшылар атап өткендей, жасанды интеллект пен цифрлық шешімдерді дамыту – экономиканың сапалы өсуі мен жастардың әлеуетін арттыруға жол ашады. Демек, цифрлық өрлеу – интеллектуалды ұлт қалыптасуының экономикалық негізі де.
Сонымен бірге, цифрлық сауаттылық бүкіл халыққа ортақ қажет дағдыға айналуда. Еңбек нарығында да, күнделікті тұрмыста да компьютерлік білімсіз алысқа бару қиын. Осыны ескере отырып, Үкімет халықтың цифрлық сауатын 87%-дан асыруға күш салуда (2025 жыл межесі). E-gov электронды үкімет жүйесі дамып, мемлекеттік қызметтер онлайн форматқа көшірілуде – бұл да қоғамның ІТ-біліктілігін талап етеді. Цифрлық банкинг, онлайн сауда, қашықтан жұмыс істеу сияқты құбылыстар пандемия жылдарында жылдам белең алды. Мұның бәрі әрбір азаматтың технологияны еркін меңгеруін қажетсінеді.
Дегенмен, цифрлық даму тек техника мәселесі емес, ол – цифрлық мәдениет қалыптастыру деген сөз. Жасөспірімдер арасында интернетті жауапты әрі қауіпсіз пайдалану дағдыларын сіңіру маңызды. «Цифрлық гигиена» ұғымы дәл осыдан туындайды. Интернеттегі ақпарат тасқынынан пайдалысын алу, фейк пен алаяқтықтан сақтану, жеке деректерді қорғай білу – саналы цифрлық қоғамның нормалары. «Jastar Ruhy» жастар қанаты балаларды цифрлық қауіпсіздікке баулитын арнайы жобаларды іске асыруда. Президенттің өзі де желідегі зиянды контент мәселесін бірнеше рет көтерді. Балалардың ғаламторда мағынасыз, зиянды дүниеге уақыт жоғалтпай, білім көкжиегін кеңейтетін пайдалы платформаларды пайдалануын қадағалау – ата-ана мен мұғалімнің ортақ міндеті. Қасым-Жомарт Тоқаев: «Балалар түгілі ата-аналар да әлеуметтік желідегі мағынасыз контентке тым әуес» екенін сынға алып, бұл әрекеттің қауіпті дерттерге – мысалы, онлайн құмар ойындарға, интернет тәуелділікке ұрындыратынын ескертті. Сондықтан цифрлық заманның зиянды жақтарынан сақтандырып, пайдалы жағын ғана алу – интеллектуалды ұлт болудың бір шарты.
Цифрлық технологиялар білім алуды да жеңілдетіп, қолжетімді ете түсуде. Мәселен, қазір әлемнің үздік университеттерінің онлайн курстарын кез келген қазақ жасы үйден оқып тауысуына мүмкіндігі бар. Мыңдаған кітаптар мен ғылыми мақалалар сандық форматта қолжетімді. Оқу-ағарту саласында электронды күнделік, онлайн оқу платформалары, қашықтан білім беру әдістері кең тарады. Бұл үрдіс әсіресе шалғай ауыл оқушыларына сапалы білімге қол жеткізуге жол ашып отыр. Цифрлық даму министрлігі құрылып, елді мекендерді кең жолақты интернетпен қамтамасыз ету жұмыстары жүргізілуде. 5G, талшықты оптика желілері қалалармен қатар ауылдарға да тартылып, цифрлық теңсіздік азайып келеді.
Инновациялық экожүйені дамыту да – интеллектуалды ұлт болудың көрсеткіші. Соңғы жылдары Қазақстанда Astana Hub ІТ-стартаптар технопаркі құрылып, жүздеген стартап-жобаларға қолдау көрсетілуде. Жас өнертапқыштар мен кәсіпкерлерге тегін кеңсе, менторлық, инвестиция тарту мүмкіндіктері беріліп, бірнеше жобалар шықты. Сонымен бірге, индустрия 4.0 элементтерін, жасанды интеллектіні, үлкен деректерді өндіріске енгізу басталды. Үкімет «Жасанды интеллект және цифрлық даму» атты дербес министрлік құрып, бұл саланы институционалдық тұрғыда күшейтті. Мұның бәрі Қазақстанның төртінші өнеркәсіптік революцияға дайындығын көрсетеді. Егер біз осы бағытта жастарды жастайынан баулып, ІТ-білімге инвестиция салсақ, онда алдағы он жылдықта әлемдік деңгейдегі өнертапқыштары, программистері бар интеллектуалды ұлт ретінде таныла аламыз.
Қорыта айтқанда, цифрлық даму – заман талабы ғана емес, интеллектуалды қоғамның өмір сүру салты. Цифрлық мәдениеті жоғары, технологияны тиімді игерген халық қана жаңа заманның сын-қатерлері мен мүмкіндіктеріне толық дайын болмақ. Бұл ретте әр жас азамат үшін компьютерлік сауаттылық, бағдарламалау негіздері, шет тілдері, жалпы жаңа инновацияларға ашықтық – міндетті қасиеттерге айналуда. Цифрлық әлемнің көшбасшысы болуды көздеген Қазақстан үшін интеллектуалды ұлт қалыптастыру цифрлық серпіліспен қатар жүреді.
«Таза Қазақстан» – экологиялық мәдениет қалыптастыру
Интеллектуалды ұлттың тағы бір айқын белгісі – экологиялық санасының жоғары болуы. Өзінің табиғи ортасына жанашырлықпен қарайтын, тазалықты күнделікті дағдыға айналдырған қоғам ғана мәдениетті ел мәртебесіне лайық. Осы орайда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған «Таза Қазақстан» бастамасы – елдегі экологиялық мәдениетті жаңа деңгейге көтерген қадам. 2024 жылдың көктемінде республика көлемінде «Таза Қазақстан» атты масштабты экологиялық акция бастау алды. Акцияның мақсаты – халықтың назарын табиғаттың ластану проблемасына аудару, қоршаған ортаны қорғау ісіне жұртшылықты кеңінен жұмылдыру және экологиялық тәртіпті қалыптастыру. Яғни, әр адамды айналасын таза ұстауға, қоқысты жерге тастамауға, туған өлкенің табиғатын аялауға үйрету.
Бұл бастама халықтың кең қолдауына ие болды. «Таза Қазақстан» – жай науқан емес, әр адамның күнделікті дағдысы, өмір салты болуы қажет», – деді Президент 2025 жылы өткен Ұлттық құрылтайда. Расында, еліміздің түкпір-түкпірінде сенбіліктер ұйымдастырылып, миллиондаған азамат өз еркімен қалалар мен ауылдарды, өзен-көл жағалауларын, ормандарды қоқыстан тазартуға кірісті. Мысалы, бір жылдың ішінде «Таза Қазақстан» акциясына 2,4 миллион адам қатысып, 2,5 миллион түп ағаш отырғызылды. Бұл – ел тарихында бұрын-соңды болмаған экологиялық қозғалыс деуге болады. Барша халықтың экологиялық белсенділігі артып, қоршаған ортаны қорғау ортақ міндетке айналуда.
«Таза Қазақстан» шеңберінде тек сенбіліктер емес, жалпы жүйелі шаралар қолға алынуда. Үкімет 2024-2029 жылдарға арналған Экологиялық мәдениетті дамыту тұжырымдамасын бекітпек. Онда мектептерде экология сабақтарын күшейту, қалдықтарды сұрыптау мәдениетін енгізу, қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарауды насихаттау секілді кешенді қадамдар қарастырылған. Шынына келсек, интеллектуалды ұлт дегеніміз – тек кітап оқығаны емес, айналасына бейжай қарамайтын, табиғатқа зиян тигізбеуге тырысатын, өскелең ұрпаққа жасыл мұра қалдыруды ойлайтын ұлт. Қазақта «Атадан мал қалғанша, тал қалсын» деген сөз бар – әр азамат жыл сайын ағаш отырғызуды әдетке айналдырса, қалаларымыздың экологиясы жақсарып, елдің көркі де артар еді.
Экологиялық мәдениет отбасынан басталады. Баланы кішкентайынан қоқысты қоқыс жәшігіне салуға, суды үнемдеуге, айналаны ластамауға үйрету – ата-ананың борышы. Мектепте экология пәні арқылы табиғатты аялау идеясы санасына сіңсе, есейгенде ол саналы экологиялық мінез-құлық танытады. «Таза Қазақстан – әр адамның жеке ісі» деген ұран бекер емес: егер әркім өз үйінің алдын таза ұстап, көшеде қалдық тастамай, ағаш ексе – тұтас елдің экологиясы жақсарады. Президент Тоқаев бұл бастаманы ұдайы қолдап, өз сөзінде: «Тазалық мәселесі әрдайым назарда болуға тиіс. «Таза Қазақстан» – әр адамның және барша халықтың күнделікті дағдысы, өмір салты болуы қажет» деп атап өтті.
Бұл бастама, түптеп келгенде, халқымыздың менталитетіне де оң өзгеріс әкелуде. Бұрын «тазалық – иманның жартысы» деп кеңес берген ата-бабамыздың өсиеті қайта жаңғырып жатыр деуге болады. Елді мекендерде эко-белсенділер көбейіп, жастар өз еркімен қоғамды тазалыққа шақыратын челлендждер ұйымдастыруда. Мысалы, көптеген өңірде өзен-көлдерді пластик қалдықтардан тазарту акциялары жүріп, мектеп оқушыларына дейін атсалысты. Бұл тек тазалық емес, азаматтық белсенділік мектебі іспетті: туған жерге қызмет етуді үйретеді.
Қоршаған ортаны қорғау – болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік. Экологиялық апаттардың алдын алу, климат өзгерісіне бейімделу, жасыл экономикаға көшу – интеллектуалды ұлттың ғалымдары мен мамандары айналысатын стратегиялық бағыттар. «Таза Қазақстан» тек сенбілікпен шектелмей, ірі өнеркәсіп орындарын жасыл технологияларға көшіру, жаңартылатын энергияны дамыту сияқты ауқымды міндеттерді де қамтиды. Президенттің айтуынша, бұл бастама «аумақтарды тазалаудан әлдеқайда ауқымды міндеттерді қамтиды». Елді өнеркәсіптік қалдықтардан тазарту, ауа сапасын жақсарту үшін зауыт-фабрикаларға қойылатын экологиялық талаптар күшейді. Мысалы, елорда мен Алматыда зиянды шығарындыларды азайтуға бағытталған жоба іске асуда, көлік қозғалтқыштарын біртіндеп электр және газға көшіру жоспары бар.
Түптеп келгенде, «Таза Қазақстан» – саналы қоғамның айнасы. Экологиялық мәдениеті жоғары ел – өркениетті ел. Интеллектуалды ұлт өз табиғатын сүйеді, қорғайды және келер ұрпаққа саф таза күйінде тапсыруды мақсат тұтады. Сондықтан әрбір жас, әрбір студент табиғатқа жанашыр болып өссін. Университеттерде экологиялық клубтар ашып, қоршаған ортаны зерттеу, қорғау жобаларына атсалысу – заман талабы. Ел болашағы – жастар, ал сол болашақтың баянды болуы біздің жер-суымыздың тазалығына тікелей байланысты.
«Заң мен тәртіп» – қоғам санасының негізі
Интеллектуалды, озық ұлт құру жолында тағы бір іргелі шарт – құқықтық мәдениет пен қоғамдық тәртіпті берік ұстану. Заң үстемдігі орнамаған жерде тұрақты даму да, әділетті қоғам да мүмкін емес. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бұл принципті «мемлекеттік құрылыстың басты қағидаты» деп атап, «Заң мен тәртіп – Әділетті Қазақстанды құрудың басты алғышарты» екенін баса айтады. Оның сөзінше, «қоғамымызда заң мен тәртіп сақталмаса, ешқандай жетістік пен ілгерілеу болмайды, бұл – анық нәрсе. Заңды сыйлайтын ел қашанда берекелі болады». Шынында да, тарихта өркениеттің бәрі құқық үстемдігімен қабыса өрілген. Сондықтан интеллектуалды ұлт қалыптастыру заңға мойынсұнатын, жауапкершілігі жоғары азаматтарды тәрбиелеумен тікелей байланысты.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен «Заң мен тәртіп» ұстанымы мемлекеттік саясаттың өзегіне айналды. Бұл бағытта бірқатар нақты қадамдар жасалуда: құқық бұзушылықтың алдын алу, полицияны сервистік модельге көшіру, сот реформасы, сыбайлас жемқорлыққа қарсы қатал шаралар – бәрі құқықтық қоғам орнатуға қызмет етеді. Мәселен, елде бейнебақылау жүйелері көбейіп, «полицияның қадамдық қолжетімділігі» жобасы жүзеге асуда – әр учаскелік инспектор өз аумағындағы халықпен тығыз жұмыс істеп, тәртіп бұзу оқиғаларына жедел әрекет етеді. Құқық бұзушылықтың алдын алу апталықтары өткізіліп, халықтың құқықтық сауатын арттыруға күш салынуда. Президенттің өзі: «Халықтың құқықтық мәдениетін көтеруге жан-жақты мән беру керек» деп тапсырды.
Заң үстемдігі алдымен билік органдарының әділ қызметінен көрінуі тиіс. Соңғы жылдары сот жүйесінде ашықтықты арттыру бағытында реформалар жүргізіліп жатыр: сот отырыстары онлайн көрсетілімде өтуде, судьяларды іріктеу тәртібі қатаңдатылды, жаңа Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс қабылданып, азаматтардың мемлекеттік органдарға қарсы дауларда құқығын қорғауы жеңілдеді. Мұның бәрі қарапайым азаматтың заңға сенімін нығайту үшін жасалған қадамдар. Интеллектуалды ұлт – заңын сыйлайтын, әділдік жолын таңдаған ұлт. Егер жастар сот пен құқық қорғау органдарына сенсе, әр адам өз құқығы мен бостандығын білсе, қоғамда заңдылық үстемдік етеді.
Президент «Тәртіпсіз ел болмайды, тәртіпке бас иген құл болмайды» деп батыр Бауыржан Момышұлының нақылын еске салды. Шынында да, тәртіп жоқ жерде береке де жоқ. Заңға бағыну – құлдық емес, керісінше саналы азаматтың таңдауы, қоғамның өз болашағы алдындағы жауапкершілігі. Сол себепті мемлекет әдейі заң бұзатындарға қатаң құқықтық баға берілетінін ескертті. Бұл дегеніміз – бұзақылық, жемқорлық, алаяқтық сынды әрекеттер жазасыз қалмайтынын сезіну әркімде болуы керек. Заңнан үстем ешкім жоқ, «қолың ұзынға да заң бар» қағидаты орныққан қоғамда ғана әділет салтанат құрады.
Құқықтық тәртіп мәдениетін қалыптастыруда білім беру жүйесінің рөлі зор. Қасым-Жомарт Тоқаев: «Мектеп қабырғасында, жоғары оқу орындарында құқықтық тәрбие жұмысын күшейту қажет. Балаларға заңдарды қарапайым тілмен түсіндірген абзал» деп санайды. Шынында, құқық негіздері сабағы формальды оқытылмай, өмірлік мысалдармен түсіндірілуі керек. Оқушыларға жол ережесін сақтау, қоғамдық орында өзін ұстау, кибербуллингке жол бермеу, өзгенің құқығына құрметпен қарау тәрізді қарапайым дүниелер кішкентайынан үйретілсе, есейгенде құқықбұзушылық азаяды. Мектептегі «Жас жол инспекторлары», «Жас сақшылар» үйірмелері, университеттердегі заң клиникалары, дебат клубтары – бәрі жастардың құқықтық санасын тәрбиелеуге үлес қосады.
Отбасы тәрбиесі де бұл істен шет қалмауы керек: ата-ана өз үлгісімен балаға заңға құрметті көрсетуі тиіс. «Жастардың құқықтық санасына отбасындағы тәрбие де зор ықпал етеді. Ата-ана, мектеп және мемлекет күш жұмылдырып, бала тәрбиесіне баса мән бергені жөн», – дейді Президент. Мысалы, жол ережесін ата-анасы үнемі бұзып жүргенін көрген бала оны қалыпты деп қабылдайды. Не болмаса, үлкендердің салық төлеуден жалтаруы, тәртіпсіздігі – бәрі бала психологиясына әсер етеді. Сондықтан, үлкендер ең әуелі өздері заңға мойынұсыну арқылы өскелең ұрпаққа өнеге болуы тиіс.
«Заң мен тәртіп» қағидатын орнықтыруда жалпы қоғамның жауапкершілігі қажет. Азаматтық белсенділік тек митингке шығу емес, ол – айналада заңсыздық көрсең, бей-жай қалмау, тиісті орындарға хабарлау, өз құқығыңды талап ету. Білімді, көзі ашық жас буын қоғамдағы әділетсіздікке төзбейді, сыбайластық пен масылдықты қоштамайды. Интеллектуалды ұлттың жастары дәл осындай принципшіл ұстанымымен ерекшеленуі керек. Сонда ғана елімізде жалпыға ортақ тәртіп орнап, қауіпсіз, әділетті орта қалыптасады.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасы негізінде заң үстемдігі мен азаматтардың тең құқықтылығы жатыр. Интеллектуалды қоғам осы құндылықтарды терең түсініп, жүректен қабылдағанда ғана орнығады. Әр студент өз құқықтары мен міндеттерін білсе, әр ұстаз құқықтық тәрбиеге көңіл бөлсе, мемлекет пен халықтың арасындағы сенім артады. «Заңды құрметтеу, тәртіпке бағыну ұлтымыздың қанына сіңіп, қасиетіне айналуы қажет», – деген Президент ұстанымы – жаңа Қазақстанның айқын мұраты.
Қорытындылай келе, интеллектуалды ұлт қалыптастыру – көп қырлы, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын стратегиялық міндет. Бұл жолда білім мен ғылым, мәдениет пен тәрбие, технология мен инновация, экология мен құқық тәрізді сан алуан салалар үндесіп жатуға тиіс. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамалары осы үйлесімділікті қамтамасыз етуге бағытталғанын байқаймыз. «Кітап оқитын ұлт» жобасы оқу мәдениетін жаңғыртса, «Таза Қазақстан» бүкіл халықты экологиялық жауапкершілікке шақырды, «Заң мен тәртіп» қағидаты әділетті қоғамның негізін қалады. Бұлардың барлығы түптеп келгенде саналы да парасатты ұлт қалыптастырудың құрамдас бөліктері.
Интеллектуалды қоғамның негізгі тірегі – жастар. Бүгінгі жас буын ертеңгі ел тұтқасын ұстайтын азаматтар. Сондықтан әрбір жастың бойында білімге құштарлық, еңбекқорлық, жаңашылдыққа ұмтылыс, жауапкершілік пен отаншылдық сияқты қасиеттерді дамыту – ортақ парызымыз. Студенттер тек өз мамандығын игеріп қоймай, жан-жақты дамыған, ұлттық рухы берік, заманауи технологияларды меңгерген тұлға болып қалыптасуы қажет. Ол үшін жоғары оқу орындары оқытумен қатар тәрбиелік жұмыстарға көңіл бөліп, еріктілік қозғалыстар, зияткерлік клубтар, стартап жобалар арқылы жастардың әлеуетін ашуы тиіс.
Ұстаздар қауымы да интеллектуалды ұлт негізін қалап жатқан ұстындардың бірі. Мектеп мұғалімі мен университет оқытушысы әр сабағында шәкірттеріне тек пәндік білім ғана емес, адамгершілік пен парасаттылық дәнін еге алады. «Ұстазы жақсының – ұстамы жақсы» дейді халқымыз – саналы ұрпақ өсіруде мұғалім рөлі шешуші. Сондықтан ұстаздар жаңашыл, үздіксіз ізденісте болса, әр баланың қабілетін ашуға көңіл бөлсе, білім беру жүйесі өз жемісін береді. Қосымша білім беру ұйымдарының педагогтері де өнер мен шығармашылықта таланты бар балаларды қолдап, қанаттандыру арқылы ұлттың зияткерлік капиталын байытады.
Әрине, интеллектуалды ұлт қалыптастыру бір күннің немесе бір жылдың шаруасы емес. Бұл – ұзақ мерзімді үдеріс. Бірақ бүгінгі басталған іс – ертеңгі жарқын өмірдің кепілі. Бүгін біз бір баланы кітап оқуға баулысақ, ертең ол үлкен жаңалық ашатын ғалымға айналуы мүмкін. Бүгін бір ағаш ексек, ертең ол орманға ұласып, ұрпақ игілігін көреді. Бүгін бір жас тәртіп бұзбай, мәдениетті болып өссе, ертең тұтас қоғамымыз қауіпсіз әрі сыйластыққа толы болмақ.
Саналы қоғам, интеллектуалды ұлт – Қазақстанның ХХІ ғасырдағы басты мақсаты. Бұл мақсатқа қол жеткізу әр азаматтың үлесіне байланысты. Ел Президенті айтқан «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс» формуласын ұстанған, кітап пен білімді серік еткен, технологияны меңгерген және туған жеріне жанашырлықпен қарайтын жаңашыл ұрпақ көбейген сайын, Қазақстанның келешегі кемел болары сөзсіз. Интеллектуалды ұлт – ол оқыған ұлт, ойланған ұлт, біріккен ұлт. Осындай ұлтты қалыптастыру жолында жастарымыз белсенді, ұстаздарымыз жанашыр, қоғамымыз жауапкершілікті бола білсін! Еліміз білімге құштар, парасатқа бай, санасы сергек ұлт ретінде әлемнің өркениетті мемлекеттері қатарынан орын алары хақ.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
