Инклюзивті білім берудің заманауи мәселелері қандай
Инклюзивті білім беру – барлық оқушылар үшін, олардың физикалық, ақыл-ой, әлеуметтік және басқа да ерекшеліктеріне қарамастан, білім беру жүйесіне теңдей қатысуға мүмкіндік беретін жүйе. ЮНЕСКО-ның дерегінше, инклюзивті білім барлық білім алушыларға білім жолында кездесетін кедергілерді анықтап, оларды жоюға бағытталады, яғни «әрбір оқушының құқығы мен мүмкіндіктері бірдей» болуы тиіс. Қазақстанда ерекше білім алу қажеттілігі бар балалар саны шамамен 161 мыңнан асады. Осыған байланысты мемлекет осы балалардың тең білім алуына жағдай жасауға басымдық беруде. Мысалы, Оқу-ағарту министрлігінің деректері бойынша, 2023 жылы ерекше білім беру қажеттілігі бар балалардың шамамен 14 пайызы жалпы білім беру мектептерінде білім алуда. Демек, елде инклюзивті білім беруді дамыту – қазіргі заман талабы, деп хабарлайды El.kz ақпарат агенттігінің тілшісі.
Негізгі қиындықтар
Инфрақұрылымдық мәселелер: Қазақстан мектептерінің басым бөлігі мүмкіндігі шектеулі оқушыларды білім алу орталарына толық бейімдей алған жоқ. Мектеп ғимараттарында пандустар, лифтілер, арнайы санитарлық бөлмелер сияқты элементтер жиі қарастырылмайды. Бұл қозғалысы шектеулі балалардың мектепке қатысуын қиындатады. Оқу үшін қажет арнайы құрал-жабдықтар (үлкейтілген қаріпті оқулықтар, аудиоаппараттар, арнайы бағдарламалар) мен коммуникациялық технологиялар да жеткіліксіз. Оларды сатып алу үшін қаржы бөлу де жеткіліксіз. Осы себепті кейбір мектептер қажетті деңгейге көтеріле алмай отыр.
Кадр тапшылығы: Инклюзивті сыныптарда жұмыс істейтін білікті мамандардың саны жеткіліксіз. Педагогикалық жоғары оқу орындарында инклюзивті оқыту әдістемесіне арналған курстар әлі де аз, сондықтан диплом алған мұғалімдер ерекше қажеттіліктері бар оқушылармен жұмыс істеуге дайын емес . 2024 жылғы деректер бойынша Алматыда инклюзивті білім беретін 582 педагог жетіспесе, Астана қаласында – 525, Шымкентте – 367 маман жетіспейді. Бұл жағдай арнайы әдістемелік қолдаудың жетіспеуіне әкеліп соғуда және оқыту сапасына кері әсер етуі мүмкін.
Әдістемелік қолдау жеткіліксіздігі: Инклюзивті білім беру әдістерін енгізу үшін мұғалімдерді даярлау және тиісті әдістемелік құралдармен қамтамасыз ету маңызды. Қайта даярлаудан өткен ұстаздар тәжірибенің аздығына жиі шағымданады, себебі оқу курстары көбіне теориялық сипат алып, нақты практикамен толықтырылмаған . Сонымен қатар мектептерде ерекше қажеттілікті балаларды оқытуға арналған бейімделген оқу бағдарламалары мен оқу материалдарын әзірлеу қарқыны төмен. Бұл инклюзивті оқыту бағдарламаларын жекелендіру қажеттілігін көрсетеді. Мұғалімдерге қажетті әдістемелік құралдардың болмауы инклюзивті білім беруді тиімді жүзеге асыруға қажетті қолдаудың жоқтығын білдіреді.
Қоғамдық көзқарас пен стереотиптер: Қоғамда мүмкіндігі шектеулі балаларға қатысты қалыптасқан теріс пікірлер инклюзияның тиімді іске асуына кедергі болуы мүмкін. Мысалы, кейбір оқушылар ерекше қажеттілікті құрдастарына буллинг көрсетеді немесе олардан алшақ жүреді, нәтижесінде мұндай балалар әлеуметтік тұрғыда оқшауланып, өзін-өзі бағалау деңгейі төмендеуі мүмкін . Сондай-ақ кейбір ата-аналар мен мұғалімдер инклюзивті сыныптардағы оқыту сапасы туралы күмән келтіреді, бұл оқыту үрдісіне сенімсіздік тудыруы мүмкін. Қоғамның барлық буындарын қоса ақылды диалог пен түсіндіру жұмыстары инклюзияның артықшылықтарын насихаттап, стереотиптерді жеңуге септеседі.
Шешу жолдары мен заманауи тәжірибелер
Заңнамалық және бағдарламалық қолдау: Қазақстанда инклюзивті білім берудің құқықтық негізі айқын көрсетілген. 2015 жылы қабылданған Инклюзивті білім беру тұжырымдамасы мен 2016-2019 жылдарға арналған білім беру мемлекеттік бағдарламаларында инклюзивті білім жүйесін дамыту стратегиясы бекітілген. Бұл құжаттар барлық балалардың тең білім алуына жағдай жасау үшін құқықтық және қаржылық механизмдерді қарастырады. Әкімшілік деңгейде арнайы жоспарлар мен іс-қимыл бағдарламалары қабылданып, инклюзивті білім беруді қолдау шаралары жүйелі түрде жүзеге асырылуда.
Педагогтарды даярлау және қайта даярлау: Инклюзивті білім беруді жетілдіру үшін мұғалімдерді даярлауды күшейту маңызды. Сол себепті кейбір оқу орындарында инклюзивті білім беру курстары міндетті болып, мұғалімдерге арналған семинарлар мен тренингтер өткізілуде . Мұндай іс-шаралар оқу бағдарламаларын жаңартып, ұстаздардың практикалық дағдыларын арттыруға көмектеседі. Сонымен қатар мектептерде педагогтарға әдістемелік қолдау көрсететін арнайы кабинеттер ашылып, мұғалімдер қажетті кеңес пен ресурстарға қолжетімділік алады. ЖОО мен колледждерде арнайы модульдер құрылып, студенттердің тәжірибелі мұғалімдердің жетекшілігімен инклюзивті сыныптарда практикадан өтуі қарастырылып отыр.
Инфрақұрылымдық жаңарту: Мектеп ғимараттары мен оқу құралдарын бейімдеу – оқу ортасын қолжетімді ету үшін маңызды шара. Мысалы, «Қолжетімді орта» бағдарламасы аясында Алматы мен басқа да қалалардың бірнеше мектебі инклюзивті оқуға сай қайта жөнделді; нәтижесінде ерекше қажеттілікті оқушылардың мектепке қатысуы 20%-ға артты. Сонымен қатар пандустар орнату, лифттер мен арнайы бөлмелер салу, оқу аудиторияларын бейімдеу секілді жұмыстарға мемлекеттік және жекеменшік гранттар бөлініп жатыр. Бұл шаралар оқу процесін жеңілдетіп, мүмкіндігі шектеулі балалар мектепке барған кезде кедергілерсіз білім алуына жағдай жасайды.
Ресурстық орталықтар мен әдістемелік көмек: Мұғалімдер мен ата-аналарға әдістемелік қолдау көрсету мақсатында ресурстық орталықтар құрылды. Мысалы, Астана мен Алматы қалаларында инклюзивті білім беру саласына арналған орталықтар жұмыс істейді, онда педагогтар мен ата-аналар инклюзивті әдістеме мен психологиялық қолдау бойынша кеңес алады. Мұндай орталықтар тәжірибе алмасуға және жаңа әдістерді енгізуге көмектеседі. Сонымен қатар интернет желісіндегі білім платформаларында бейімделген оқу бағдарламаларын, электрондық оқулықтар мен бейнеқабылдау құралдарын әзірлеу бойынша жобалар жүзеге асырылуда. Бұл ресурстар мұғалімдер мен оқушыларға қосымша әдістемелік көмек береді.
Педагог-ассистенттер жүйесін енгізу: Қосымша көмек ретінде мектептерде педагог-ассистенттер енгізілуде. Жоспар бойынша 2025 жылдан бастап «педагог-ассистент» мамандығы кәсіби стандартқа енгізіліп, инклюзивті сыныптарға арнайы көмек көрсететін ассистенттер тағайындалады. Бұл шара мұғалімнің жұмысын жеңілдетіп, ерекше қажеттілікті балаларға жеке назар аударуға жағдай жасайды. Педагог-ассистенттер балалардың сабаққа қатысуына және жалпы тұрмыстық бейімделуіне көмектесіп, инклюзивті сыныптың табысты жұмысын қамтамасыз етеді.
Қоғамдық түсіндіру және насихат: Қоғамдағы стереотиптерді жою мақсатында түсіндіру жұмыстары жүргізілуде. Мектептерде сынып сағаттары, ата-аналар жиналыстары арқылы инклюзивті білімнің маңызы түсіндіріліп, бұқаралық ақпарат құралдарында білім беру тақырыбында ақпараттық материалдар жарияланады. Сондай-ақ инклюзивті күндер, семинарлар мен дөңгелек үстелдер ұйымдастырылады. Бұл шаралар ерекше қажеттілікті балаларға деген оң көзқарасты қалыптастырып, қоғамның түсінігін кеңейтеді және алдағы уақытта инклюзияның қоғам үшін маңызын түсінуге септігін тигізеді.
Жалпы алғанда, инклюзивті білім беру – білім берудегі әділеттіліктің және теңдіктің негізі. Ол әрбір оқушының қабілеті мен мүмкіндігін толық пайдалануға жағдай жасап, білім сапасын арттырады. ЮНЕСКО-ның зерттеуінше, инклюзивті білім оқудың сапасына кедергілерді жойып, әрбір тұлғаның дамуына ықпал етеді. Қазақстанда инклюзияны дамытуға мемлекеттік қолдау көрсетіліп, осы бағыттағы шаралар қолға алынуда . Сондықтан алдағы уақытта мұғалімдердің біліктілігін арттыру, мектептер инфрақұрылымын әрі қарай бейімдеу және қоғам санасын өзгерту бойынша жұмыстар жалғаса береді деп күтілуде.
Деректер мен зерттеулер: ҚР Оқу-ағарту министрлігінің баяндамалары мен зерттеулері көрсеткендей, қазіргі таңда 161 мыңнан астам бала ерекше білім беру қажеттілігін сезінеді, және олардың саны жыл сайын артуда. Шын мәнінде, инклюзивті білім беруді дамыту – бұл білім беру жүйесінің шынайы трансформациясы болып табылады, ол әр балаға толыққанды білім алуға тең мүмкіндіктер беруді көздейді.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
