Бүгінде білім, технология және инновация елдің болашағын айқындайтын шешуші факторлар саналады. Қазақстан ғылымды стратегиялық басымдық ретінде дамытып, оны экономикалық өсудің негізгі қозғаушы күші деп тануда. Осы үрдісте жас ғалымдар ерекше рөл атқарады: олар заманауи идеяларымен, жаңашыл көзқарастарымен және жігер-қайраттарымен прогрестің катализаторы болып отыр. Мемлекет ғылымға құятын инвестициясын еселеп арттырып, жастардың ғылыми зерттеумен айналысуына қолайлы жағдай жасауға күш салуда.
Қазақстанда қазіргі таңда 25 мыңнан астам зерттеуші жұмыс істейді, олардың шамамен 46%-ы 35 жасқа дейінгі жастар екен. Жыл сайын 900-ге жуық ғылым докторы және 20 мыңға тарта магистр дайындалып шығуда – бұл ғылыми кадрлар әлеуетінің толығып келе жатқанын көрсетеді. Ғылымды қаржыландыру көлемі де соңғы жылдары күрт өсті: 2020 жылы ішкі ғылыми шығындар 80,2 млрд теңге болса, 2023 жылы 172,6 млрд теңгеге жетті. 2024–2026 жылдары ғылымға жалпы 703,6 млрд теңге бөлініп, алдыңғы үш жылдық кезеңмен салыстырғанда 9%-ға артық қаржы қарастырылып отыр. Дегенмен бұл әлі де елдің ЖІӨ-нің 0,16%-ын ғана құрайды – Қазақстан ғылымға жұмсау бойынша әлемде 124-орында тұр; мақсат – бұл көрсеткішті 2029 жылға қарай 1%-ға жеткізу. Осы мақсатта ғылымды басқару жүйесінде реформалар жүргізілуде: Ұлттық ғылым академиясына мемлекеттік мәртебе беріліп, ғылыми және технологиялық саясат туралы жаңа заң қабылданды.
Төменде Қазақстандық жас ғалымдардың соңғы жылдардағы маңызды ғылыми жетістіктері мен жобалары, ғылым көкжиегін кеңейтіп жүрген нақты жас зерттеушілердің мысалдары, мемлекет ұсынған қолдау бағдарламалары мен гранттары, ғылым мен жастардың болашағына қатысты сараптамалық көзқарас, сондай-ақ қоғамның ғылымға деген көзқарасының өзгеруі талданады.
Соңғы жылдардағы жас ғалымдардың жетістіктері
Ақпараттық технологиялар (IT) саласында қазақ жастары айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізуде. Елімізде цифрлық стартап экожүйесі қалыптасып келеді: Astana Hub сияқты жоғары технологиялық технопарктер цифрлық экономиканың дамуына үлес қосып, жас IT-кәсіпкерлерге қолдау көрсетуде. Көптеген жас программисттер мен инженерлер финтех, агротех, онлайн білім беру секілді бағыттарда жаңа қолданбалар мен сервистер ойлап тауып, нарыққа шығаруда. Мысалы, қазақстандық жас мамандардың қатысуымен әзірленген кейбір мобильді қосымшалар мен онлайн-платформалар бүгінде миллиондаған пайдаланушысы бар табысты жобаларға айналды. Мемлекеттің цифрландыру саясаты аясында өсіп келе жатқан бұл салада жаңашыл идеяларды жүзеге асыруға ұмтылған жастар легі жылдан-жылға артып отыр.
Медицина және биотехнология бағытында да жас ғалымдардың үлесі қомақты. COVID-19 пандемиясы кезінде отандық зерттеушілер қысқа мерзімде өзіміздің вакцинамызды – QazCovid-in (QazVac) – дайындап шығарды. 2020 жылдың соңында клиникалық сынақтан өтіп, 2021 жылы халыққа егіле бастаған бұл вакцина індетке қарсы күрестегі Қазақстанның маңызды жетістігі болды. Биологиялық қауіпсіздік проблемалары ғылыми-зерттеу институты әзірлеген QazVac – толықтай қазақстандық өнім және оны жасауға білікті жас вирусолог мамандар да атсалысты. Сонымен бірге, медицина саласында жас ғалымдар жаңа диагностикалық әдістер, биотехнологиялық препараттар мен гендік инженерия жобалары üzerinde жұмыс істеуде. Мәселен, отандық жас дәрігерлер мен ғалымдар жүрек-қан тамырлары ауруларын ерте анықтауға арналған жасанды интеллект жүйелерін енгізу, онкологиялық дерттерді емдеудің жаңаша технологияларын зерттеу сияқты бағыттарда көзге түсіп жүр. Қазақ медициналық ғылымының дамуына үлес қосқан аға буынның ізін басып келе жатқан бұл жас зерттеушілер алдағы уақытта медицинадағы жаңа серпілістердің негізін қалау әлеуетіне ие.
Жаратылыстану және инженерия саласында да қазақстандық жастар тың жаңалықтар ашуда. Мәселен, Satbayev University жанындағы жас ғалымдар тобы медицина мен электроникада кең қолданылатын селений элементін 99,5% тазалықта өндірудің тиімді әдісін ойлап тапты. Бұған дейін селенийдің мұндай жоғары тазалықтағы түрі тек шетелден алынатын болса, енді отандық зерттеушілер оны өзімізде өндіріп, өнеркәсіпте пайдалануға жол ашып отыр. Бұл жаңалықты жүзеге асырған команда құрамында докторанттар мен жас ғылым кандидаттары бар, яғни жобаны жас ғалымдар жетекшілік еткен. Сонымен бірге отандық химиктер, физиктер мен инженерлер жаңа материалдар жасау, нанотехнология, гидрометаллургия сияқты бағыттарда да елеулі нәтижелер көрсетуде. 2008 жылы қазақстандық металлург-ғалымдар болаттың сапасын арттыратын ерекше қорытпа ойлап тапқан болатын (“Қазақстан” қорытпасы) – бүгінде сол жұмыс жалғасын тауып, жас зерттеушілер металлургиядағы инновацияларды дамытуда. Қорыта айтқанда, жаратылыстану ғылымында алдыңғы буын бастамаларын іліп әкеткен жас мамандар қазірдің өзінде бірнеше пайдалы өнертабыс пен ғылыми жаңалықтың авторлары атанып үлгерді.
Агроғылым және тағам қауіпсіздігі бағыты да жастар назарынан тыс қалған жоқ. Соңғы жылдары ауыл шаруашылығы саласында жас ғалымдар еліміздің климаттық ерекшеліктеріне бейімделген жаңа өнім түрлерін шығаруға ден қоюда. Мысалы, солтүстік өңірде бір топ жас аграрий қытай және қазақстандық зығыр сорттарын будандастырып, майлы дақылдың өнімділігі мен май шығымын арттыру бойынша тәжірибе жүргізуде (бұл жоба арнайы «Жас ғалым» гранты арқылы қаржыландырылған). Нәтижесінде, майлылығы жоғары, суыққа төзімді зығырдың жаңа сұрпын алу перспективасы бар. Сондай-ақ агрономия бағытын таңдаған жастар топырақ құнарлылығын арттыратын микробиологиялық тыңайтқыштар, құрғақшылыққа төзімді бидай сорттары, мал азығының сапасын жақсартатын қоспалар сияқты жобаларда жетекші роль атқаруда. 2023 жылы республикалық жас ғалымдар байқауында ауыл шаруашылығы бағытындағы жұмыстар айрықша аталып өтті – онда агротехнология, ветеринария, өсімдік шаруашылығы саласындағы инновациялар ұсынған бірнеше жас зерттеуші жеңімпаз танылды. Агроғылымдағы бұл бастамалар азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету ісінде маңызды болмақ.
Жасыл энергетика және экология саласында да жас буынның қолтаңбасы бар. Қазақстан баламалы энергетикаға қомақты ресурстар бөліп, жаңартылатын энергия көздерін дамытуға бет бұрды. 2019 жылы Қапшағай маңында «Байқал» және «Сарыарқа» ірі күн электр станциялары іске қосылып, елдің энергетикалық жүйесіндегі күн қуатының үлесін елеулі көтерді. Мұндай жобаларда жас инженерлер мен техниктердің еңбегі аз емес: көпшілігі шетелдік әріптестермен бірлесе жұмыс істеп, күн панельдерін орнату, қызмет көрсету, жергіліктендіру шараларына атсалысты. Сондай-ақ, жас ғалымдар жел энергетикасы, су энергиясы бағыттарында да ізденістер жасауда – мысалы, Оңтүстік Қазақстандағы тау өзендерінің әлеуетін зерттеп, шағын су электр станцияларын салу жобаларын ұсынған жастар бар. «Жасыл экономика» тұжырымдамасы аясында экологиялық таза технологияларды енгізу, қалдықтарды қайта өңдеу мәселелеріне де жас зерттеушілер көңіл бөліп, қалаларда қоқысты сұрыптап жинау, энергия үнемдеу жобаларын іске асыруда. Бұның барлығы экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған бастамалар.
Жасанды интеллект, робототехника және ғарыштық технологиялар – қазіргі ғылымның ең жаңа салалары – Қазақстанда енді қарқын алып келеді, бірақ бұл бағыттарда да алғашқы жетістіктер көріне бастады. Мектептер мен университеттерде робототехника үйірмелері ашылып, оқушылар мен студенттердің осы салаға қызығушылығы жылдан жылға артып келеді. Қазақстандық жас өнертапқыштар шетелдік байқауларда да көзге түсуде: мысалы, қазақстандық командалар Еуропада өткен робототехника жарыстарында жүлделі орындарға ие болды. 2023 жылғы халықаралық робототехника конкурстарында қазақ жастары құрастырған шағын роботтар үздік техника мен дизайн номинацияларында марапатталғаны – соның дәлелі. Ғарыштық зерттеулерге де қазақстандық жастар атсалысуда: бірнеше жыл бұрын Алматыдағы университет студенттері алғашқы қазақстандық наносерпін-спутниктердің бірін құрастырып, орбитаға шығару жобасына қатысты. Ал 2025 жылы Алматы қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің оқушылары NASA ұйымдастырған халықаралық Space Settlement Contest байқауында 25 елдің ішінде топ жарып, Юпитер маңындағы ғарыш станциясының жаңашыл жобасын ұсынды. Олар жобаларын дәстүрлі киіз үй концепциясымен ұштастыра отырып, алыстағы ғарыш кеңістігінде 30 мың адамға арналған автономды станция жасап шықты. Бұл жеңіс қазақ жастарының тек жердегі емес, ғарыштағы ғылымға да құштарлығы бар екенін көрсетті. Жалпы, IT, жасанды интеллект, нанотехнология сияқты озық салаларда білім алып жатқан жас қазақстандық мамандардың жаңа буыны қалыптасып келеді. Бұл салалардағы бүгінгі кішігірім жетістіктер – болашақтағы үлкен технологиялық серпілістердің бастауы деуге болады.
Жоғарыда аталған жетістіктерге қол жеткізген – нақты адамдар, жас зерттеушілер. Қазақстанда ғылымның әр түрлі саласында талантымен танылып, биік белестерге шығып жүрген жастар бар. Солардың бірнешеуі туралы айталық.
Назерке Бердікүл – құрылыс материалдары саласында көзге түскен жас ғалым. Ол Satbayev University университетінде құрылыс индустриясы бойынша зерттеумен айналысады. Назеркенің жобасы Алматы жылу электр станциясының күл-қоқысынан алынатын активтелген күлді бетон құрамына қосып, бетонның беріктігін арттыруға бағытталған. Жас маман осы тәсіл арқылы бетонның сапасын жақсартуға қол жеткізіп, нәтижелерін халықаралық ғылыми журналдарда жариялады (Н.Бердікүлдің 2 патенті және беделді басылымдарда шыққан 10-нан астам ғылыми мақаласы бар). 2023 жылы ол ТМД көлемінде өткен байқауда «Үздік жас ғалым – 2023» медалін иеленіп, сондай-ақ Қазақстанда «Жылдың үздік зерттеушісі – 2023» атағын алды. Назерке тек зерттеу жүргізіп қана қоймай, экологиялық белсенділікпен де айналысады – құрылыс қалдықтарын қайта өңдеу идеясын насихаттап жүрген жас ғалым үш баланың анасы. Мемлекет ұсынған «Жас ғалым» бағдарламасы аясында Назерке өз зерттеуіне грант ұтып алып, сол арқылы ғылыми ізденістерін жалғастыруда екенін айтады. 2025 жылы ғылым саласындағы еңбегі үшін Н.Бердікүлге Алматы қаласынан жаңа қызметтік пәтер берілді – оның кілтін өз қолымен Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек табыстады. Назеркенің мысалы Қазақстанда ғылымға құлшына кіріскен талантты жастарды мемлекет қолдайтынын және олардың еңбегі еленетінін көрсетеді.
Әлия Сембаева – ғылым мен инновацияның тоғысындағы басқарушы жас көшбасшы. Ол химия ғылымы бойынша PhD дәрежесін Ұлыбританиядағы Ливерпуль университетінде қорғаған. Қазақстанға оралған соң Әлия ғылыми зерттеулерді коммерцияландыру және инновациялық саясат саласында еңбек етіп, “Самұрық-Қазына” қорында, Ғылым және жоғары білім министрлігінде жауапты қызметтер атқарды. Қазіргі кезде Ә.Сембаева “Ғылым қоры” АҚ басқарма төрағасының орынбасары қызметін атқарады – бұл қор елімізде ғылыми жобаларды қолдап, олардың өндірісте іске асуына жәрдемдесетін құрылым. Сонымен қатар, Әлия – Қазақстанның Еуропалық Одақтың ғылыми бағдарламалары бойынша ұлттық үйлестірушісі, яғни халықаралық деңгейде еліміздің ғылымын ілгерілетуге үлес қосып жүрген маман. Жас ғалымның жетістіктері қоғам назарынан тыс қалған жоқ: ол 2022 жылы Forbes Kazakhstan журналының “30 жасқа дейінгі 30 үздік қазақстандық” тізіміне енді. Сондай-ақ Ұлыбритания кеңесінің “Жылдың үздік шетелдік түлегі – Инновация” жүлдесін жеңіп алған. Ә.Сембаева БҰҰ-ның 2023 жылғы Climate Change бойынша баяндамасын әзірлеуге қатысып, жаһандық климаттық бастамаларға да атсалысуда. Осындай қысқа уақыт ішінде ірі жетістіктерге жеткен Әлияның өмір жолы ғылымдағы жас қазақстандықтар халықаралық деңгейде де табысқа жете алатынын көрсететін жарқын мысал. Ол өз тәжірибесі арқылы жас ғалым қыздардың ғылым мен менеджментте үлкен белестерді бағындыра алатынын дәлелдеп келеді.
Элисар Нұрмағамбетов – жасанды интеллект пен жоғары технология кәсіпкерлігі саласында танылған жас қазақстандық. Ол Қазақстанда туып-өскен соң Кремний алқабында стартап құрған санаулы отандастарымыздың бірі. Элисар негізін қалаған Black Ice AI компаниясы деректерді талдау және киберқауіпсіздік бағытында бағдарламалық шешімдер ұсынады. Күрделі әскери және корпоративтік деректерді өңдеуге қолданылатын бұл стартаптың болашағы зор деп бағаланып, 2023 жылы Forbes журналының Солтүстік Америка бойынша «30 жасқа дейінгі 30 үздік кәсіпкер (Enterprise Tech)» тізіміне Элисар Нұрмағамбетов енгізілді. Forbes мақаласында оны осы салада өзгеріс әкеліп жатқан жас новаторлардың бірі ретінде ерекше атап өткен. 29 жастағы Элисар қазір АҚШ-та тұрса да, өз сұхбаттарында Қазақстандағы IT саласының дамуын жіті қадағалап отыратынын және мүмкіндігі болса отандық жас таланттарды халықаралық жобаларға тартқысы келетінін айтады. Э.Нұрмағамбетовтің жетістігі – қазақстандық жастардың халықаралық деңгейдегі технологиялық кәсіпкерлікте де бәсекеге қабілетті екендігінің дәлелі. Оның үлгісі отандық IT-мамандарына, стартапшыларға шабыт беріп, Қазақстанда да келешекте әлемді мойындататын технологиялық жаңалықтар шығатынына сенім ұялатады.
Жоғарыда аталған үш тұлға – Қазақстандағы жас ғалымдар буынының тек бірнеше өкілі ғана. Бұдан бөлек те жүздеген жас зерттеушілер әр салада табысты еңбек етуде. Бірі шетелдің атақты зертханаларында ғылыми жаңалық ашу жолында жүрсе, енді бірі отандық жоғарғы оқу орындарында сабақ бере жүріп, студенттерді ғылымға баулуда. Мысалы, 28 жасында ғылым докторы атанып, Еуразия ұлттық университетінде ұстаздық етіп жүрген жас биолог Зәуреш есімді ғалым қыз, немесе Кремний алқабында ірі технологиялық компанияда инженер болып істейтін 25 жастағы Айдын есімді жігіт туралы деректер жиі кездеседі. Сол секілді шетелдегі беделді университеттерде постдокторлық зерттеумен айналысып жүрген талай қазақ жастары бар. Бұл жас қазақстандықтардың барлығы – елдің зияткерлік әлеуетінің жарқын бөлшектері. Олардың ғылыми ізденістері мен табыстары Қазақстанның атына әлемдік қауымдастықта оң әсерін тигізіп, жас ұрпаққа үлгі болуда.
Жас ғалымдарды қолдау бағдарламалары мен гранттар
Елімізде ғылым жолына түскен жастарды ынталандыру мақсатында соңғы жылдары мемлекет тарапынан ауқымды қолдау тетіктері іске қосылды. Солардың бірі – Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Жас ғалымдар кеңесі. Бұл кеңес – ұлттық Ғылым академиясы жанындағы консультативті-кеңесші орган мәртебесіне ие және жас зерттеушілердің мүдделерін жоғары деңгейде білдіру, құқықтарын қорғау үшін құрылған. Жас ғалымдар кеңесі заңнаманы және мемлекеттік бағдарламаларды жетілдіруге ұсыныстар әзірлеу, пәнаралық және халықаралық ынтымақтастықты дамыту, жаһандық трендтер мен ұлттық басымдықтарға негізделген перспективалы ғылыми бағыттарды анықтау сияқты ауқымды міндеттерді атқарады. Сондай-ақ Кеңес жас зерттеушілердің әлеуметтік және кәсіби проблемаларын талдап, олардың шешу жолдарын ұсынады; жас ғалымдардың жетістіктерін насихаттау және ғылыми білімді қоғамға тарату да – Кеңестің маңызды мақсаттарының бірі. Қазіргі таңда бұл кеңес ғылыми орта мен мемлекет арасында диалог орнатып, ғылым саясатында жастардың үнін жеткізетін маңызды институтқа айналып отыр.
Мемлекет жас ғалымдарды қаржылай қолдау бойынша да бұрын-соңды болмаған шараларды қолға алды. 2020 жылдан бері арнайы «Жас ғалым» атты гранттық бағдарлама іске қосылды. Оның аясында 35 жасқа дейінгі ғылыми қызметкерлер өз зерттеулерін жүргізуге 3 жылдық гранттар ұтып ала алады. 2023–2025 жылдарға арналған кезеңде жас ғалымдардың жобаларын қаржыландыруға мемлекет 18 млрд теңге бөлуді жоспарлаған. Мұның өзі жүздеген жас зерттеушінің ғылымға бет бұрып, өз идеяларын іске асыруына жол ашты. Грант жеңіп алған жас ғалымдар зерттеулерін жүзеге асырып қана қоймай, ғылыми нәтижелерін коммерцияландыруға да мүмкіндік алуда. Мысалы, жоғарыда айтылған Нәзерке Бердікүл өз жобасына дәл осы «Жас ғалым» грантын алған болатын.
Жастардың біліктілігін арттыру үшін халықаралық ғылыми тағылымдамалар кеңеюде. Жыл сайын мемлекет жүздеген жас ғалымды шетелдің жетекші зерттеу орталықтарында тәжірибе жинақтап қайтуға жіберуде. 500-ге жуық ғалым жыл сайын осындай жолдамамен шет елдерге барады. Мәселен, 2023 жылы 809 қазақстандық зерттеуші әлемнің беделді ғылыми мекемелерінде тағылымдамадан өтуге грант ұтып алды. Бұл бағдарлама жас ғалымдардың көкжиегін кеңейтіп, озық зертханаларда жұмыс істеп үйренуге жағдай жасап отыр. Тағылымдамадан өтіп келген мамандар шетелдік әріптестермен бірлескен мақалалар жариялап, халықаралық жобаларға қатысуын жалғастыруда. Мұндай тәжірибе алмасу ғылыми ортаның жаһандануы мен отандық ғылымның сапасын көтеруге үлкен ықпал ететіні сөзсіз.
Жас таланттарды ынталандыру үшін мемлекеттік ғылыми стипендиялар мен сыйақылар жүйесі де жолға қойылды. Жыл сайын өткізілетін конкурстар нәтижесінде көптеген жас зерттеушілер арнайы стипендиялар алады. Мысалы, 2022 жылы 50 жас ғалым мемлекеттік ғылыми стипендия иегері атанды. Бұл стипендиялар бір жыл бойы төленетін қаржылай қолдау болып табылады және ғылыми ізденіспен белсенді айналысып жүрген талантты жастарға беріледі. Бұдан бөлек, дарынды жас зерттеушілерге арналған арнаулы мемлекеттік ғылыми сыйлықтар тағайындалған. Атап айтқанда, көрнекті ғалымдар Д.А. Қонаев, Қ.И. Сәтбаев, Ш. Уәлиханов, М.О. Әуезов атындағы сыйлықтар жас ғалымдарға жаратылыстану, техника, гуманитарлық салалардағы үздік жұмыстары үшін беріледі. Мысалы, жаратылыстану ғылымдары бойынша үздік еңбек жасаған жас ғалым Д.А.Қонаев атындағы сыйлықпен марапатталса, гуманитарлық бағытта ерекше табысқа жеткен жас зерттеушіге М.Әуезов атындағы сыйлық тапсырылады. Бұл сыйлықтар ғылым жолындағы жастарға моральдық демеу беріп қана қоймай, олардың қоғам алдындағы беделін де көтереді.
Сондай-ақ, «Үздік ғылыми қызметкер» атағын беру дәстүрі жолға қойылды. Жыл сайын ғылым саласындағы ең үздік зерттеушілер (жасына шектеу қойылмайды) анықталып, оларға ақшалай сыйақы табысталады. 2022 жылдан бастап 50 үздік ғалымға осындай атақ беріліп, әрқайсысына 2000 АЕК (шамамен 6 миллион теңге) көлемінде біржолғы сыйақы ұсынылуда. Мұның ішінде, әрине, белсенді жас ғалымдар да бар. Мұндай материалдық көтермелеу шаралары ғылыми карьераны таңдаудың тартымдылығын арттыруға бағытталған маңызды қадам саналады. Сонымен бірге, 2024 жылдан бастап талантты жас ғалымдарға арналған жыл сайынғы «Үздік жас ғалым» республикалық байқауы ұйымдастырыла бастады. Бұл байқауда түрлі сала бойынша ең үздік ғылыми жетістік көрсеткен 35 жасқа дейінгі зерттеушілер анықталып, оларға дипломдар мен ақшалай сыйлықтар беріледі. Мысалы, биылғы байқауда 10 жас ғалым жеңімпаз атанып, әрқайсысы 5 миллион теңге көлемінде сыйақымен марапатталды. Мемлекеттің мұндай марапаттау жүйесі ғылымдағы жарыстық рухты оятып, жастардың жаңа белестерді бағындыруына ынта береді.
Жас ғалымдардың әлеуметтік жағдайын жақсарту мәселесі де назардан тыс қалған жоқ. 2022 жылдан бері ғылыммен айналысатын кадрлардың жалақысын кезең-кезеңімен өсіру басталды. Нәтижесінде, ғалымдардың орташа айлық жалақысы 2021 жылғы 152 мың теңгеден 2022 жылы 252 мың теңгеге дейін өсті, яғни бір жылдың ішінде айтарлықтай ұлғайды. 2024 жылы зерттеушілердің еңбекақысы тағы 18%-ға көтерілді, 2025 жылы тағы 17%-ға өсіру жоспарланып отыр. Бұл ғылымды таңдаған жастар үшін жақсы жаңалық, себебі материалдық тұрғыда ғылым саласы бұрынғыдан әлдеқайда тұрақты бола бастады. Бұдан бөлек, 2023 жылдан бастап елімізде тұңғыш рет 1200 ғалымға тұрақты жалақы төленетін жүйе енгізілді – олар грант ұтып алу-алмауына қарамастан базалық қаржыландыру аясында еңбекақы алады. Министрліктің бұл бастамасы зерттеулердің үздіксіз жүруіне, ғалымдардың кәсіби тұрақтылығына сеп болмақ. Яғни жас ғалымдар жобасы аяқталған соң қаржыландырусыз қаламын деп уайымдамай, ғылыми жұмысын алаңсыз жалғастыра алады. Мұның өзі ғылымға мансап ретінде қарауға ынталандыратын маңызды факторға айналып келеді.
Әлеуметтік қолдаудың тағы бір мысалы – жас ғалымдарды тұрғын үймен қамту. 2023 жылы Президент Қ.Тоқаевтың тапсырмасымен талантты жас зерттеушілерге пәтер беру бағдарламасы бастау алды. 2025 жылдың басында 36 жас ғалымға мемлекет есебінен жаңа қызметтік пәтерлердің кілті тапсырылды . Бұл жас ғалымдар еліміздің түрлі өңірлеріндегі зерттеу институттары мен университеттерде жұмыс істейтін мамандар еді. Оларға баспана берілуі – күнделікті тұрмыстық проблемаларын шешіп, назарын толықтай ғылымға аударуға мүмкіндік беретін үлкен көмек. Сарапшылар бұл бастаманы “ел ғылыми әлеуетінің болашағына салынған стратегиялық инвестиция” деп бағалады. Расында да, өз үйі, жайлы тұрмысы бар жас зерттеушінің ғылыми жұмысқа беріліп, нәтижелі еңбек етуге мотивациясы жоғары болмақ. Алдағы жылдары осындай тұрғын үй бағдарламалары жалғасын табады деп күтілуде, яғни ғылыммен айналысатын жастардың әлеуметтік жағдайы біртіндеп жақсара бермек.
Мемлекет тарапынан жас ғалымдарды қолдау ісінде ғылым мен бизнесті интеграциялау, зерттеулерді экономика қажетіне жарату жағы да қамтылып отыр. Бұл ретте маңызды құралдың бірі – «Ғылым қоры» АҚ. Ғылым қоры отандық ғалымдардың ғылыми нәтижелерін коммерцияландыруға, өнертабыс пен технологияларды өндіріске енгізуге жәрдемдеседі. Қор аясында жас ғалымдар өз жобаларын бизнес-жоспарға айналдырып, инвесторлар тартуға мүмкіндік алады. Соңғы жылдары ғылыми жобаларды қаржыландырудың жаңа тетіктері енгізіліп, бизнес секторын ғылымға ынталандыру шаралары іске қосылды. Мәселен, 2024 жылдан бастап кәсіпорындардың зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға жұмсаған шығындарын салықтан босатуға арналған заңнамалық жеңілдіктер күшіне енді. Бұл бизнес өкілдерін өз саласына ғылым мен жаңалық енгізуге құлшындырады деп күтілуде. Қабылданған шаралардың алғашқы нәтижелері де көріне бастады: 2023 жылы Қазақстанда ғылыми қызметкерлер саны мен ҒЗТКЖ-ға жұмсалатын жалпы шығын арта түсті. Бұл көрсеткіш ғылыми экожүйеге құйылған қаржының қайтарыла бастағанының белгісі. Ғылым қоры жанынан құрылған арнайы сараптамалық кеңестерде де жас ғалымдар белсенді – олар гранттық байқауларды сараптау комиссияларына қатысып, инновациялық стартаптарды іріктеуге атсалысуда. Осылайша, ғылыми жаңалықты өндірісте көргіміз келсе, оны жүзеге асыратын жас ғалымдарға мемлекет жан-жақты жағдай жасап бағуда.
Жас ғалымдарды мемлекеттік деңгейде қолдау ісімен қатар, үкіметтік емес ұйымдар мен жеке қорлар да маңызды рөл атқарады. Мысалы, 2018 жылы құрылған Young Researchers Alliance (YRA) – түрлі университеттер мен ғылыми мекемелердегі 400-ден астам жас зерттеушіні біріктіретін тәуелсіз бірлестік . Бұл альянс жас ғалымдардың өзара тәжірибе алмасуына, бірлескен жобалар жасауына, шет елдердегі тағылымдамалар мен гранттық мүмкіндіктер туралы ақпарат алмасуына көмектеседі. YRA қатарында шетелде білім алған немесе жұмыс істеген мамандар да бар, олар өз білім-білігін қазақстандық әріптестерімен бөлісіп келеді. Сондай-ақ, Шахмардан Есенов атындағы ғылыми-білім беру қоры секілді жекелеген қайырымдылық ұйымдары да ғылымға құштар жастарды қолдап жүр. Есенов қоры құрылғалы бері 10 жыл ішінде 27 мыңнан астам жас қазақстандық студенттер мен ғалымдар осы қордың бағдарламаларынан тікелей немесе жанама пайда көрген. Қор жыл сайын университет студенттеріне Yessenov стипендияларын тағайындап, үздік жас ғалымдарға әлемнің жетекші зертханаларында ғылыми тағылымдамадан өтуге гранттар береді. Сонымен қатар, Data Science, English for STEM секілді жазғы мектептер ұйымдастырып, жастардың кәсіби және тілдік дағдыларын шыңдауға жәрдемдеседі. Мұның нәтижесінде, көптеген түлектер әлемдік деңгейдегі университеттерге оқуға түсті, кейбірі елімізге оралып, өз стартаптарын іске қосты. Осындай азаматтық бастамалар мемлекеттік қолдауды толықтырып, елімізде ғылыми кадрлардың жаңа буынын тәрбиелеуге үлкен үлес қосуда.
Ғылымдағы жастардың мүмкіндіктері, кедергілері және үміті
Қазақстанда ғылым саласын және оған жастардың қатысуын дамытуға қатысты болашаққа үлкен үміт артылуда. Алдағы жылдары қандай ғылыми бағыттарға басымдық берілетіні мемлекет деңгейінде айқындалған. 2024–2026 жылдарға арналған Қазақстанның ғылыми-технологиялық даму тұжырымдамасында бірнеше перспективалы сала ерекшеленді: олар – озық өндіріс технологиялары, цифрлық және ғарыштық технологиялар, энергияның баламалы көздері, смарт-материалдар, көлік және логистика жүйелері, робототехника және жасанды интеллект. Яғни алдағы уақытта ғылыми-зерттеу ресурстарының едәуір бөлігі осы бағыттарға жұмылдырылатын болады. Атап айтқанда, инженерлік-техникалық ғылымдарды дамыту – басты назарда: қазірдің өзінде мемлекет бөлетін білім гранттарының 60%-дан астамы техникалық және жаратылыстану мамандықтарына тиесілі. Бұл шешім жастарды инженерия, IT, биотехнология сияқты салаларға тартудың және ұлттық экономика құрылымын жаңа индустрияларға бейімдеудің амалы. Жоғары оқу орындарында дәл осы бағыттар бойынша жаңа зертханалар ашылып, әлемдік ғылыми орталықтармен әріптестік байланыстар орнатылуда. Мысалы, Алматыдағы Қазақ-Британ техникалық университеті жасанды интеллект пен мәліметтерді талдау саласына мамандандыруды күшейтіп, шетелдік ғылым орталықтарымен бірлескен жобалар жүргізбек. Сол сияқты Назарбаев Университеті жанынан робототехника және космостық техника бойынша инновациялық орталық құру жоспарда бар. Бұл бастамалардың барлығы алдағы онжылдықта Қазақстан ғылымын сапалық жағынан жаңа деңгейге көтеруге бағытталған.
Әрине, көзделген мақсаттарға жету жолында ескеретін кедергілер де жоқ емес. Бірінші кезекте – ғылымды қаржыландырудың жеткіліксіздігі мен тиімділігін арттыру мәселесі. Иә, соңғы жылдары бюджеттен бөлінетін қаржы еселеп өсуде, бірақ жалпы ішкі өнімдегі ғылым үлесі әлі де мардымсыз – небәрі 0,16% ғана. Салыстырар болсақ, дамыған елдерде бұл көрсеткіш 2-3%-дан кем емес, ал шағын ғана Израиль 5%-дан астамын ғылымға жұмсайды. Демек, Қазақстанға ғылыми зерттеулерге қаржы салуды одан ары көбейту қажет, бұл стратегиялық міндет ретінде көзделіп отыр. Екіншіден, отандық ғылыми инфрақұрылым әлі де жаңғыртуды талап етеді. Зертханалардың материалдық-техникалық базасы көп жерде ескірген, заманауи құрал-жабдықтар тапшы. Көптеген университеттер мен ғылыми институттарда ғылыми жабдықтарды жаңарту, цифрлық инфрақұрылымды жақсарту күн тәртібінде тұр. Үкімет бұл мақсатқа да қаржы бөліп жатыр – 2024 жылы зерттеу құралдарын сатып алуға және ғылыми мекемелерді жөндеуге қомақты қаржы қарастырылғаны мәлім. Дегенмен, технология күн сайын жаңарып отырған заманда зертханаларды қажетті дүниемен толық қамтамасыз етпейінше, жастарды озық ғылымға тарту қиын. Сондықтан алдағы жылдары дәл осы инфрақұрылымды жаңарту – басты міндеттің бірі болмақ.
Тағы бір түйткіл – миграция және мидың сыртқа ағылуы (brain drain). Бүгінде әлемнің кез келген түкпірінде жұмыс істеуге мүмкіндік көп, шетелдік зерттеу орталықтары талантты жастарды өзіне тартуға дайын. Егер Қазақстан өз жас ғалымдарына тиісті жағдай жасай алмаса, оларды шет елдерге, не ғылымнан мүлде басқа салаларға жоғалтып алу қаупі бар. Өкінішке қарай, мұндай үрдіс бізде орын алуда: кейбір дарынды жас түлектер ғылыми жолды емес, бизнес немесе IT секторын таңдайды, себебі ол жақта табыс жоғарырақ әрі тезірек келеді. Сарапшы Жандос Кегенбековтың айтуынша, «Қазіргі таңда ғылыми мансап қаржылық тұрақтылық әкеле бермейді, сондықтан көптеген жас мамандар ғылымнан гөрі бизнесті немесе айти саласын таңдайды». Бұл шындықты өзгерту үшін ғылымдағы еңбек жағдайларын жақсарту маңызды. Жалақыны өсіру, тұрақты жұмыс орындарын ашу (жоғарыда айтылған 1200 тұрақты ставка – соның бірі), жас ғалымдарға қосымша мүмкіндіктер беру – осының бәрі біртіндеп әсерін тигізбек. Бұған қоса, ғылыми дәрежелердің де беделін арттыру қажет: мысалы, PhD докторларының мемлекеттік қызметке, индустрияға орналасуы, жеке секторда жоғары лауазымдарға тағайындалуы секілді оң практикалар керек. Сонда ғана “ғалым” мәртебесі қоғамда тартымды бола түседі.
Қазақстандық ғылымдағы тағы бір алаңдатарлық үрдіс – ғылыми кадрлардың қартаюы. Қазіргі аға буын ғалымдар қатарынан көптеген академиктер, докторлар зейнет жасына таяп қалды немесе асып кетті. Ал олардың орнын басатын жаңа толқын әлі толық қалыптасып үлгерген жоқ. Жас зерттеушілер саны артып жатқанымен (ғалымдардың 46%-ы 35-ке дейінгілер), жоғары дәрежелі мамандар – ғылым докторлары, профессорлар арасында жастар аз. Бұл жайында жас ғалым, ҚР Ұлттық ғылым академиясының жас ғалымдар жөніндегі омбудсмэні Мұсылым Хасенов: «Ғылымдағы мамандардың қартаюы – үлкен мәселе. Егер біз жастарды ғылымға көптеп тартпасақ, біраз жылдардан кейін зертханаларымызда зейнет жасынан асқан ғалымдар ғана қалуы мүмкін» деп алаңдайды. Шынында, ғылым – үздіксіздік пен сабақтастықты қажет ететін сала. Егер буын алмасу дұрыс жүрмесе, зерттеулердің сапасы төмендеп, белгілі бір мектептердің тоқырауына әкелуі ықтимал. Сондықтан мемлекет аға буын ғалымдардың тәжірибесін жастарға берудің тетіктерін ойластыруда. Мысалы, ірі ғылыми жобаларға жетекші етіп тәжірибелі профессорларды, орындаушы етіп жас докторанттарды бірге қатыстыру, постдокторантура институтын дамыту, жетекші ғалымдардың жанынан жас ғалымдарға арналған ғылыми топтар құру сияқты шаралар қолға алынуда. Бұндай қадамдар кадрлар сабақтастығын қамтамасыз етіп, жастардың үлкен ғылымға кірігуін жеңілдетеді.
Жас зерттеушілердің ғылыми қызметтегі құқықтық және әлеуметтік қорғалуы да болашақта назар аударуды қажет ететін мәселе. 2024 жылы қабылданған «Ғылым және технологиялық саясат туралы» жаңа заңда зерттеушілердің құқықтары белгілі бір деңгейде атап өтілгенімен, ғалым мәртебесіне қатысты нақты кепілдіктер жүйесі толық қалыптаспағаны сынға ұшырауда. Мысалы, ғалымдардың зияткерлік меншік құқығы, академиялық еркіндігі, ғылыми конкурстардағы әділдік пен дауласу мүмкіндіктері заңнамада бытыраңқы көрініс тапқан. Мұсылым Хасеновтың пікірінше, «Жас ғалымдардың құқықтары заңда шашыраңқы айтылған және нақты кепілдендірілмеген. Зерттеушілердің заңды мүдделерін қорғайтын институционалды тетік жоқ» дейді ол. Бұл да жастарды ғылымнан тартындыратын жайттардың бірі болуы ғажап емес. Сондықтан болашақта ғылыми қызметкерлердің құқықтық мәртебесін нығайту, қажет болған жағдайда Ұлттық ғылым академиясына немесе басқа бір ұйымға ғалымдардың кәсіби құқықтарын қорғайтын өкілет беру мәселесі туындауы мүмкін. Ғылымды жұмыстан гөрі «миссия» деп қарайтын таланты жастар үшін мемлекет тарапынан осындай қорғау тетіктері жасалса, олардың ғылымда тұрақтау ынтасы да артады.
Жоғарыда аталған қиындықтар шешімін тапқан жағдайда қазақстандық ғылымның болашағы өте жарқын боларына күмән жоқ. Қазіргідің өзінде бірқатар оң үрдістер байқалып отыр. Ғылымды қаржыландыру көлемі еселеп артып, 2025 жылы 252,5 млрд теңгеге жетті – бұл 6 жыл бұрынғыдан 6 есеге көп сома. 2023 жылы докторантураға бөлінген грант саны 1900-ге жетіп, жас кадрлар даярлау ісі күшейе түсті. Жас ғалымдардың шетелдерде тәжірибе жинауына жол ашылып, соңғы бірнеше жылда 1475 қазақстандық зерттеуші әлемнің үздік зертханаларында тағылымдамадан өтті. Ұлттық ғылым академиясы қайта құрылып, ғылыми басқару жүйесі жетілдірілді – бұл ғылым саласындағы стратегиялық шешімдер қабылдауды жаңа деңгейге көтеруде. Еліміздің ғылыми ұйымдары мен университеттері дүние жүзінің жетекші ғылыми орталықтарымен тікелей ынтымақтастық орната бастады: бірлескен жобалар саны өсіп, халықаралық ғылыми басылымдардағы қазақстандық мақалалардың үлесі жыл санап көбеюде. Статистикаға сүйенсек, 2019–2023 жылдар аралығында қазақстандық ғалымдар шетелдік рейтингі жоғары журналдарда 21 506 ғылыми мақала жариялапты, олардың 63,8% өзге зерттеушілердің еңбектерінде дереккөз ретінде дәйектелген екен. Бұл – отандық ғылымның халықаралық деңгейде ықпалы артып келе жатқанын көрсететін маңызды көрсеткіш.
Қазақстандық ғылымның болашағына үмітпен қарауға негіз бар тағы бір себеп – белгілі бір салаларда жинақталып жатқан зерттеу әлеуеті. Мәселен, еліміздің географиялық және экономикалық ерекшеліктеріне сай энергетика, кен-металлургия, логистика сияқты салаларда ғылыми ізденістерді күшейту экономикалық өсіммен тікелей байланысты. Бұл бағыттарда жас ғалымдарға үлкен сенім артылып отыр. Мысалы, логистика мен көлік саласына маманданған Жандос Кегенбеков Қазақстанның Еуразия жүрегіндегі орын алуы бұл салада ғылымды дамытуды талап ететінін айтады. Оның пікірінше, тасымалдау инфрақұрылымы мен жүйелерін оңтайландыру бойынша жүргізілетін зерттеулер елдің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға зор үлес қосады. Дәл сол сияқты, энергетикада баламалы қуат көздерін сақтау, сутектік энергетика, көмірсутектерді тиімді пайдалану бойынша жас ғалымдардың идеялары қолдау табуда. Ақылды ауыл шаруашылығы (smart farming) бағытында да стартаптар пайда болуда – мысалы, ауылдағы агродрондар қолданатын жас мамандар шығуда. Бұлардың бәрі – болашақтың салалары, Қазақстан осы трендтерден қалмай, керісінше өз сара жолын іздеп келеді.
Жалпы, ғылым мен технологиядағы әлемдік өзгерістерді ескерсек, Қазақстанның алдында екі жол тұр: біріншісі – басқа елдердің технологиясын жай тұтынушы болу, екіншісі – өз жаңалығын жасаушы елге айналу. Жас ғалымдардың әлеуеті екінші жолдың мүмкін екенін көрсетіп отыр. Қазақстанда шыңдалып келе жатқан жаңа буын зерттеушілер болашақта ірі ғылыми жаңалықтар ашып, жаһандық деңгейде елді танытады деп сенуге негіз бар. Ол үшін мемлекет ғылым саясатын дәйекті түрде жетілдіріп, жоғарыда сөз болған түйткілдерді шешіп, жастардың ғылыммен айналысуына ең қолайлы жағдай жасауды жалғастыруы тиіс.
Жастардың ғылымға қызығушылығы
Ғылымды өркендетуде тек мемлекет пен ғалымдардың күш-жігері ғана емес, жалпы қоғамның көзқарасы мен қолдауы да аса маңызды. Өткен ғасырларда ғылым көбіне энтузиаст жандардың жеке қызығушылығы саналып, ғалым мамандығы көпшілік үшін тартымды болмауы мүмкін еді. Ал қазір жағдай өзгеріп келеді: Қазақстан қоғамында ғылымға деген қызығушылық соңғы жылдары айтарлықтай өсіп, ғылыми жетістіктерді дәріптеу үрдісі күшейді. Бұл өзгерісте, бір жағынан, жаһандық трендтердің ықпалы болса, екінші жағынан, елімізде ғылым мен білімге бөлініп жатқан назар мен инвестицияның да әсері бар.
Жастардың ғылымға құштарлығының артуын нақты көрсететін бірнеше мысалға тоқталайық. Қазіргі қазақ мектептерінің оқушылары халықаралық білім сайыстарында бұрын-соңды болмаған табыстарға жетіп жүр. 2025 жылы өткен халықаралық пәндік олимпиадаларда біздің оқушыларымыз тарихи жетістіктерге қол жеткізді: Халықаралық химия олимпиадасында Қазақстан құрама командасы 2 алтын, 2 күміс медаль ұтып, әлемдегі ең мықты жас химиктердің қатарында екенін дәлелдеді. Сондай-ақ сол жылы Барселонада өткен халықаралық STEM олимпиадасында да қазақ жастары алтын, күміс, қола медальдарға ие болып, 30-дан аса елдің арасында үздік нәтиже көрсетті. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев олимпиада жеңімпазы оқушыларға арнайы құттықтау жолдап, олардың бұл жеңісін «еліміз үшін тарихи жетістік» деп бағалады. Мемлекет басшысы дарынды жастарға алдағы уақытта да қолайлы жағдай жасалатынын атап өтті. Мұндай жоғары деңгейдегі қолдау оқушылар мен ата-аналарды қанаттандырып, ғылым-білімге деген көпшіліктің ынтасын арттыра түсті.
Жастардың ғылымға қызығушылығының артуына әсер еткен тағы бір фактор – халықаралық ғылыми конкурстардағы жеңістер. Жоғарыда атап өткеніміздей, 2025 жылы қазақтың мектеп оқушылары NASA ұйымдастырған ғарыштық жобалар конкурсында әлемді таңғалдырды. Алматы қаласындағы NIS оқушыларының екі бірдей командасы Space Settlement Contest 2025 байқауында 1-орын және 2-орын алып, Қазақстанның атына үлкен абырой әкелді. Жастар Юпитер планетасының серігі маңында адамзатқа арнап қоныс салу жобасын ұсынып, мыңдаған қатысушының ішінен топ жарды. Осы оқиға туралы шетелдік БАҚ-та да жазылды, қазақстандық қарапайым халық та балалардың жетістігін мақтан тұтты. Бұқаралық ақпарат құралдарында жеңімпаз оқушылар мен олардың ғылыми жетекшілері туралы сюжеттер көрсетіліп, сұхбаттар жарияланды. Бұл да ғылымға деген құрмет пен қызығушылықты көтерген шаралардың бірі болды.
Сонымен қатар, республикалық ғылыми жарыстар мен көрмелер де жастарды ғылымға тартып жүр. Мектеп оқушылары арасында жыл сайын өткізілетін ғылыми жобалар конкурстары бар. Олар физика, химия, биология, техника, ІТ сияқты бағыттар бойынша өз жобаларын қорғап, үздіктері халықаралық деңгейдегі байқауларға жолдама алады. Мысалы, 2024 жылы Назарбаев Университетінде ұйымдастырылған мектеп оқушыларының ІІІ Халықаралық ғылыми форумы өтті, оған 5 елден 250-ге жуық мектеп оқушылары, ұстаздар мен ғалымдар қатысты . Мұндай шаралар оқушы кезінен бастап ғылыми ізденіспен айналысуға қызықтырып, талантты баланың ерте қалыптасуына әсер етеді. Әрі жас кезде ғылыммен шұғылданудың қызықты екенін көрсетеді. Көптеген балалар дәл осындай олимпиада-форумдардан шабыт алып, кейін ғылым жолын таңдап жатады.
Жастардың ғылымға ықыласының өсуі тек жарыстарда ғана байқалмайды, жалпы қоғамдағы ғылымның беделінің артуынан да көрінеді. Бүгінде талантты жас ғалымдар бұқаралық ақпарат құралдарының назарында. Танымал жаңалық порталдары, газеттер мен телеарналар үздік жас зерттеушілер жайлы арнайы сюжеттер дайындап, олардың еңбегін насихаттайтын болды. Мәселен, республикалық телеарналарда “Жастар және ғылым”, “XXI ғасыр ғалымдары” сияқты бағдарламалар циклдары жүріп жатыр, онда жас жаңалық ашушылар туралы айтылады. Әлеуметтік желілерде де ғылым тақырыбы трендке айнала бастады – Instagram, TikTok-та ғылыми фактілерді қызықты форматта түсіндіретін қазақтілді блогерлер шыға бастады. Кейбір жас ғалымдар өздері де әлеуметтік желі арқылы ғылыми білімді қарапайым тілмен таратып, мыңдаған оқырман жинауда. Осындай жұмыстардың нәтижесінде, ғылыми зерттеуші бейнесі жастар арасында біртіндеп «сәнге» айналып келеді. Яғни бұрын тек ғалым аталары мен апаларына тән саналған ұғым, енді жаңа буынға жақындап, олар өзін ғылыммен байланыстырып елестете бастады.
Әрине, әлі де ғылымға қызығатын жастардың үлесі қоғамда соншалық жоғары деп айту қиын шығар. Қазіргі көптеген түлектер үшін бизнес, қаржы немесе ІТ секторы тез табыс табу жолы ретінде қызығырақ көрінетіні рас. Дегенмен, уақыт өте келе ғылымның да қаржылық тұрғыда өзін ақтай алатыны, ең бастысы, рухани қанағат сыйлайтыны туралы түсінік қалыптасып келеді. Бұл түсініктің орнығуына жоғарыда айтқан мемлекеттік қолдау шаралары (жалақының өсуі, гранттар, сыйақылар) да әсер етуде. Бұдан бөлек, отандық ғылымның табыстары жайлы жағымды ақпараттардың көбеюі де қоғам пікірін өзгертіп отыр. Мәселен, бұрын «Қазақстанда ғылым жоқтың қасы, бәрін шетелден аламыз» деген сыңаржақ көзқарас болған еді. Ал қазір QazVac вакцинасынан бастап, әлемдік ғылыми журналдардағы қазақстандық зерттеулер санының өсуіне дейінгі мысалдар бұл жаңсақ пікірді жоққа шығарады. Яғни қазақстандықтар өз ғалымдарының қолынан көп нәрсе келетінін көре бастады, сол арқылы ғылымға деген құрметі де артып отыр.
Сарапшылар ғылымды қоғамға барынша жақындату үшін оны танымал мәдениетке ендіру қажеттігін айтады. «Ғылым жастар үшін қолжетімді әрі қызықты болуы керек – ол үшін бұқаралық медиа, YouTube, TikTok арқылы ғылыми коммуникацияны дамыту қажет», дейді мамандар. Шынында, бүгінгі жастар ақпаратты көбіне әлеуметтік желіден, интернеттен алады. Сол себепті ғылыми мекемелер де заманға бейімделіп, жұмысын ашық көрсетуге тырысып жатыр. Көптеген ғылыми институттар мен универсиеттер өздерінің YouTube арналарын ашып, онда жетістіктері туралы бейнероликтер салады. Танымал ғалымдар мектептер мен ЖОО-ларда science talk форматында кездесулер өткізеді, ғылыми шоулар ұйымдастырылады. Мәселен, Алматыда жас ғалымдар жүргізетін Science Slam ғылыми шоуы бірнеше рет аншлагпен өтті – онда зерттеушілер өз жұмысын күлкілі әрі түсінікті тілде көпшілікке таныстырады. Мұндай тың форматтар ғылымды халыққа бір табан жақындатып, қызықтыра түсетіні сөзсіз.
Жастардың ғылымға қызығуының маңызды көрсеткішінің бірі – ғылыми мамандықтарды таңдайтын түлектер саны. Статистикаға жүгінсек, соңғы жылдары университеттердің техника және жаратылыстану факультеттеріне түсушілер саны тұрақты өсіп келеді. Мысалы, 2019 жылы Қазақстанда техникалық мамандықтарға 34 мың талапкер оқуға түссе, 2023 жылы бұл көрсеткіш 47 мыңға жетті (шамамен 38%-ға өсім). Әсіресе, IT, биотехнология, наноматериалдар, радиоэлектроника сияқты заманауи бағыттарға көп жастар құштар. Докторантураға тапсырушылар саны да жыл сайын артуда – мемлекет бөлетін 1900 грант толық игеріліп қана қоймай, кейбір жылдары конкурс 2-3 адам бір орынға дейін жетеді екен . Бұл деректер – отандық жастардың ғылымды мансаптың бір жолы ретінде қабылдай бастағанының айғағы. Әрине, бұл тек басы ғана, әлі де кемелдендіретін тұстары көп. Дегенмен, өткен онжылдықтармен салыстырғанда айтарлықтай ілгерілеу бар екені анық сезіледі.
Қорыта айтқанда, Қазақстан қоғамында ғылымға деген көзқарас трансформация үрдісінде: бұрынғы енжарлықтың орнын енді түсіністік пен қызығушылық басуда. Жастар арасында ғылыми жаңалық ашқан адамға құрметпен қарау, ғалым болуды мақтан ету сезімі пайда болып келеді. Бұл – өте құптарлық жайт, өйткені кез келген дамыған елге көз салсақ, ғылымы мен ғалымдарын қадірлейтін қоғамды көреміз. Демек, біз де сол бағытқа бет алдық. Алдағы уақытта бұл үрдісті бекіте түссе – мектептен бастап, университетті қоса есептегенде, ғылымға ынтық жастар легі қалыптасары сөзсіз.
Қорытынды
Қазақстандағы жас ғалымдар – елдің ғылымдағы бүгіні мен ертеңін айқындайтын негізгі қозғаушы күш. Соңғы жылдарда олар айтулы ғылыми нәтижелерге қол жеткізіп, Қазақстанның атын халықаралық деңгейде танытып келеді. Жас зерттеушілер IT, медицина, агротехнология, энергетика, жасанды интеллект тәрізді сан алуан салаларда жаңалықтар ашып, инновациялық жобалар ұсынып жатыр. Олардың таланты мен табандылығының арқасында отандық ғылым жаңа белестерді бағындыруда.
Елімізде жас ғалымдарды қолдау үшін мемлекет тарапынан бұрын болмаған мүмкіндіктер берілуде – миллиондаған теңгелік гранттар, шетелдік тағылымдамалар, арнайы сыйақылар мен баспанаға дейін қамтитын ауқымды бағдарламалар іске асты. Бұл – тәуелсіз Қазақстан тарихында ғылымды қолдауға бағытталған ең батыл қадамдар. Әрине, мұның бәрі өз жемісін бере бастады: жас ғалымдарымыз жігерленіп, ғылыми ізденістерге ынтасы артты, жаңа жетістіктер мен жобалар легі көбейді.
Дегенмен, ғылым – ұлттың болашағын анықтайтын стратегиялық сала болғандықтан, оған тұрақты түрде ерекше көңіл бөліп отыру қажет. Бір-екі жылдың қарқынды қолдауымен ғана шектелмей, ұзақ мерзімді, жүйелі саясат керек. Жас ғалымдардың алдыңғы легі жетілді, енді олардың ізін басар жаңа толқын өсіп шығуы тиіс. Ол үшін мектептегі білімнен бастап, докторантураға дейінгі бүкіл жолда ғылымға қызығушылығы бар жастарды тауып, қолдап отыруымыз қажет. Бұл – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті.
Мемлекет ғылымды дамытуға бөлетін қаржыны шығын емес, елдің интеллектуалдық капиталына құйылған инвестиция деп қарауы тиіс. Бүгін зерттеуге жұмсалған әр теңге ертең жаңа технологиялар, экономиканың өрлеуі, ұлттық қауіпсіздіктің нығаюы болып қайтады. Сондықтан ғылыми салаға, әсіресе оның жас кадрларына, бөлінетін қаражат пен назарды жыл өткен сайын арттыра түсу – уақыт талабы. Ғылымға салынған инвестиция бір жағынан ұзақ мерзімде қайтарым беретінін ескерсек те, дәл қазір бастап іске кіріскен абзал, өйткені халықаралық бәсекелестік күннен күнге күшейіп келеді.
Жас ғалымдар – жаңа ойлардың, тың көзқарастардың иесі. Олар жаһандық трендтерге ашық, креативті шешімдерге жақын, өзгерістерден қорықпайды. Демек, оларды дұрыс арнаға бағыттап, демеп отырса, еліміздің ғылымы бұрын жетпеген шыңдарға шыға алады. Қазірдің өзінде біздің жастарымыз адамзат үшін өзекті мәселелерді шешуге атсалысып жатыр – бірі климат өзгеруіне қарсы технология іздесе, бірі сирек металдар өндірісін жолға қоймақ, тағы бірі қатерлі ісікке қарсы дәрі табуға ұмтылуда. Бұлардың қай-қайсысы да қолдауға лайықты және мемлекеттік деңгейде назарда болуы тиіс бастамалар.
Қазақстанның ғылым саласына ерекше көңіл бөлу қажеттігі айқын. Бұл – Ел Президентінен бастап, жергілікті атқарушы билікке дейінгі барлық деңгейдегі басшылар түсінуге тиісті міндет. Соңғы жылдардағы оң қадамдарды баянды ету үшін ғылымды қаржыландыруды тұрақты түрде өсіру, ғылыми бюрократияны азайту, ғылыми зерттеулердің нәтижесін қоғам игілігіне жаратуды жеңілдету сияқты жұмыстар жалғасуы керек. Әсіресе, жас ғалымдарға қатысты бастамаларды әркез басымдық ретінде қарастырған жөн. Өйткені бүгінгі 25-30 жастағы зерттеушілер – келесі онжылдықтағы ғылымның негізгі күшіне айналады. Олардың қандай жағдайда жұмыс істейтіні, қаншалықты қолдау алатыны – болашақта Қазақстан ғылымының қай деңгейге шығатынын анықтайды.
Қорыта айтқанда, Қазақстан өзінің жас ғалымдарына арқа сүйей отырып, жаһандық ғылыми кеңістікте өз орнын нығайта алады. Ол үшін атқарылған істермен тоқтап қалмай, ғылымды дамыту ісін өршілдікпен жалғастыру керек. Жас зерттеушілердің жігерін жанып, оларға сенім арту арқылы ғана біз жоғары технологиялы, білімге негізделген экономикасы мықты, жаңалықтары бүкіл әлемді таңдандыратын өркениетті елге айналамыз. Бұл жолда ғылыми қауымдастықтың да, мемлекеттің де, жалпы қоғамның да мақсат-мүддесі ортақ: болашағы жарқын, зияткер ұлт қалыптастыру. Бұл мұратқа жетуде жас ғалымдарға көрсетілер қолдау ешқашан азаймауға тиіс, керісінше күн сайын еселене беруі қажет. Сонда ғана қазақ ғылымы жаңа асуларды бағындырып, Қазақстанның мерейін бүкіл дүниеге асқақтата бермек.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
