Ғалымдар ми бізді қалай «алдап» отыратынын түсіндірді
Мөлдір Қайнар тілші
Адам миы қоршаған әлемді тікелей қабылдамайды – ол оны бастапқы сенсорлық сигналдар мен өткен тәжірибеге сүйене отырып құрастырады, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.
Ғалымдардың айтуынша, біз еститін әр дыбыс, көретін әр бейне және сезінетін әр жанасу мидағы болжамдар сүзгісінен өтеді. Бұл болжамдар көбіне шынайылықтан алшақ болуы мүмкін.
Мұндай қысқа жол – сырттан келетін сигналдар мен олардың ми өңдеуі арасындағы уақытты үнемдейді. Дегенмен, бұл ешкімнің де шынайы әлемді дәл күйінде көрмейтінін білдіреді. Әр адам өзінің жадындағы ақпарат пен күткен нәтижелерге сүйеніп жасалған жеке “нұсқада” өмір сүреді.
Болжамға негізделген қабылдау тәсілі кейде шынайы көріністі иллюзияға айналдыра алады. Мысалы, ән мәтінін қате түсіну, сұр түсті суретке салынған алмада қызыл реңк “көру” немесе бейнедегі жетіспейтін бөлшектерді өздігінен “толықтыру” – мұның бәрі мидың үздіксіз болжам жасауынан туындайды. Көп жағдайда бұл болжамдар дәл келеді, бірақ қателескен жағдайда – біз “шындық” деп қабылдайтын көрініс қатты бұрмалануы мүмкін. Ең шеткі жағдайда, мысалы, галлюцинациялар кезінде, әдетте бізге пайда әкелетін осы механизм керісінше зиян тигізеді. Айырмашылық – болжамның бар-жоғында емес, мидың теориялары мен нақты сенсорлық деректердің сәйкесу деңгейінде.
Зерттеушілердің пікірінше, қоршаған ортаны бақылау сезімі де көбіне иллюзия. Мысалы, адамдар жаяу жүргіншілер өткеліндегі жалған “шам ауыстырғыш” батырманы немесе термостатты басады, өйткені олардың жұмыс істейтініне сенеді. Ал ми қозғалу туралы бұйрық алған кезде, ол адамның жеке жауапкершілік сезімін азайтып, әрекеттің салдарын қабылдауды бәсеңдетуі мүмкін. Бұл икемді сезім мидың “бақылау” ұғымын тек қимылдың өзі арқылы емес, сонымен қатар осы қимылға қатысты қалыптасқан сенім арқылы қалыптастыратынын көрсетеді. Тәжірибе мен білім бұл сенімді өзгертіп, адамның жағдайды түсінуін және шешім үшін жауапкершілігін арттыра алады – тіпті ол біреудің бұйрығын орындап тұрса да.
Басқа адамдардың реакциясын түсіндіру процесі де ұқсас. Дене тілі – әмбебап емес, ол қозғалыс ырғақтарынан қалыптасқан “диалект”. Адамдар өз қимыл ырғағына жақын адамдардың эмоциясын дәлірек түсінеді – бұл жүріс, қимыл немесе дене қалпы болсын. Ырғақтағы айырмашылықтар ұрпақтар, мәдениеттер немесе тіпті әртүрлі нейротиптер арасындағы түсініспеушілікке себеп болуы мүмкін. Бір тарап эмпатия жетіспейді деп ойлауы ықтимал, бірақ шын мәнінде екі тарап тек әртүрлі “вербалды емес тілде” сөйлеп тұр. Бұл тілдерді ми әрқашан өз болжамы арқылы “аударып” қабылдайды.
Сол сияқты ми сыртқы әлемді ғана емес, өзіміз туралы ішкі теорияны да құрастырады. Өзін-өзі сенімді сезіну көбіне қабілеттіліктің нақты көрсеткіші емес, өткен тәжірибенің бейнесі. Сәттілік – өз күшіне деген сенімді нығайтады, ал сәтсіздік – болашақта әрекет етуге деген ынтаны азайтады. Уақыт өте келе бұл менталдық модельдер адамның тұлғасын шынайы жетістіктері сияқты қалыптастырады. Ең бастысы – бұл “ішкі автопортреттердің” өзгермейтін ақиқат емес, тек теория екенін түсіну. Мұны ұғыну адамдарға өз бейнесін қайта жазуға, күмәннің орнына берік сенімді орнатуға және ішкі кедергілерді жеңуге мүмкіндік береді.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
