Соңғы жылдары әлемдік еңбек нарығы түбегейлі өзгеріске ұшырады. Бұрынғыдай тек 8 сағаттық кеңсе жұмысымен шектелетін кезең артта қалды. Оның орнын фриланс, қашықтан және гибридті жұмыс үлгілері басып келеді, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.
Бұл серпіліске ең алдымен COVID-19 пандемиясы себеп болды: түрлі сала қызметкерлері қашықтан жұмыс істеуге мәжбүр болып, нәтижесінде жұмысты ұйымдастыруға деген көзқарас түбегейлі жаңарды.
Бүгінде қызметкерлердің басым бөлігі кеңсеге күнде қатынап, тұрақты жұмыс орнында отырудан бас тартуда. Жаһандық сауалнамалар көрсеткендей, жұмысшылардың 81%-ы толық немесе жартылай қашықтан жұмыс істеуді қалайды. Бұл үрдіс тек ірі мегаполистерде ғана емес, шалғай аймақтарда да кеңінен таралуда.
Сонымен қатар, географиялық шектеулердің жойылуы жаңа еңбек моделін – digital nomad, яғни “цифрлық көшпенділер” феноменін өмірге әкелді. Бұл – интернет пен ноутбукке арқа сүйеп, әлемнің кез келген нүктесінен еркін жұмыс істейтін мамандар тобы. Олар үшін бастысы – офистің мекенжайы емес, сапалы Wi-Fi мен кәсіби бостандық.
Қазақстан да бұл жаһандық өзгерістердің шетінде қалып отырған жоқ. Соңғы жылдары елімізде де фриланс пен қашықтан жұмыс істеу кеңінен таралып, оған әсіресе жастар ерекше қызығушылық танытуда. Бұрынғыдай тек тұрақты жұмыс орнына сену азайып, икемділік, жеке уақыт пен еркіндік құндылықтары бірінші орынға шықты.
Бұл мақалада біз Қазақстандағы еңбек нарығының қазіргі беталысына, жаңа форматтағы жұмыстың сұранысына, жастардың еңбек мәдениетіндегі басымдықтарына кеңінен тоқталамыз.
Қазақстандағы еңбек нарығы
Қазақстанда еңбекке жарамды халықтың басым бөлігі жұмыспен қамтылған. Ресми деректерге сәйкес, 2023 жылдың соңында жұмыссыздық деңгейі 4,7%-ды құраса, 2025 жылдың алғашқы тоқсанында бұл көрсеткіш 4,6%-ға дейін төмендеген. Жастар арасында жұмыссыздық деңгейі жалпы көрсеткіштен төмен – 15 пен 34 жас аралығындағы азаматтар арасындағы жұмыссыздық шамамен 3,1%.
Елдегі жалпы жұмыспен қамтылғандар саны 9,3 миллион адамға жуық. Оның ішінде 23%-ы өзін-өзі жұмыспен қамтығандар ретінде тіркелген.
Алайда көрсеткіштердің оң қарқынына қарамастан, еңбек нарығында шешімін күткен бірқатар құрылымдық мәселелер бар.
Бейресми еңбек – ресми статистикадан тыс қалған салмақ
Ел ішінде еңбек қызметімен айналысатын азаматтардың белгілі бір бөлігі бейресми секторда, яғни салықсыз, әлеуметтік төлемдерсіз еңбек етіп жүр. Бұл құбылыс көбіне сауда, ауыл шаруашылығы және құрылыс салаларында байқалады. Мұндай еңбек түрі ресми статистикада толық қамтылмай, жұмыссыздық деңгейінің төмендеуіне әсер етуі мүмкін. Себебі табысы тұрақсыз болса да, бейресми еңбекпен айналысатындар «жұмыспен қамтылғандар» қатарына қосылады.
Жастар мен мамандардың еңбекке тартылуы – өзекті мәселе
Қазақстанда жұмыссыз немесе оқуда жоқ жастардың үлесі (NEET) шамамен 7%-ға жуықтайды. Бұл – жастардың белгілі бір бөлігі экономикалық белсенділікке қатыспай отырғанын көрсетеді. Сонымен қатар, жоғары білікті мамандардың бір бөлігі шетелде білім алуға немесе жұмыс істеуге ұмтылуда. Бұл үрдіс ұзақмерзімді перспективада кадр тапшылығына және интеллектуалдық ресурстың сыртқа кетуіне алып келуі мүмкін.
Еңбек нарығын цифрландыру: онлайн қызметтер мен платформалар
Соңғы жылдары еңбек нарығын жетілдіру бағытында бірқатар цифрлық шешімдер жүзеге асырылуда. Атап айтқанда:
Enbek.kz – жұмыс іздеушілер мен жұмыс берушілерді байланыстыратын электронды еңбек биржасы;
Skills.enbek.kz – кәсіби дағдыларды онлайн үйретуге арналған платформа;
Business.enbek.kz – кәсіпкерлік бастамаларды қолдау алаңы;
Hr.enbek.kz – еңбек қатынастары мен еңбекақы бойынша ақпараттық қызмет ұсынатын жүйе.
Бұл цифрлық инфрақұрылым еңбек нарығының ашықтығын арттыруға, жұмысқа орналасу процесін жеңілдетуге және еңбек қатынастарын жүйелі түрде реттеуге бағытталған.
Фриланс пен гибридті жұмыс: жаңа дәуірдің еңбек үлгісі ме?
Интернет технологиялары мен COVID-19 пандемиясы еңбек нарығын түбегейлі өзгертті. Фриланс, яғни ұйым штатына тұрмай, келісімшарт негізінде жұмыс істеу – бүгінде әлем бойынша миллиондаған адамның табыс көзіне айналды. Ал гибридті жұмыс – кеңсе мен қашықтан жұмысты үйлестіретін үлгі – көптеген компаниялардың тұрақты тәжірибесіне айналып келеді.
Жаһандық үрдіс қандай?
Халықаралық сараптамалық ұйымдардың мәліметінше, пандемияға дейін, 2020 жылы әлемде қызметкерлердің шамамен 20%-ы ғана қашықтан жұмыс істеген болса, 2023 жылы бұл көрсеткіш 28%-ға дейін өскен. Яғни қазіргі таңда әрбір төртінші қызметкер үйден немесе өзіне ыңғайлы жерден еңбек етіп жүр.
Фриланс пен gig-экономика – ұсақ тапсырыстар мен жобалық жұмысқа негізделген табыс моделі – соңғы жылдары едәуір жандана түсті. Мәселен, халықаралық зерттеулерге сәйкес, 2023 жылы бұл секторда өндірілген жалпы құн 455 миллиард АҚШ долларына жуықтап, 2020 жылмен салыстырғанда 50%-дан астам өскен. АҚШ-та 64 миллионнан астам адам фрилансер ретінде жұмыс істейді – бұл жұмыс күшінің 38%-ы деген сөз. Сарапшылардың пайымдауынша, алдағы онжылдықта әлемдік еңбек нарығында тәуелсіз мамандардың үлесі айтарлықтай артады.
Қазақстандағы ахуал
Қазақстанда да қашықтан және жобалық жұмыс үлесі едәуір артты. ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің деректеріне сәйкес, 2020 жылы пандемия кезінде қашықтан жұмыс істейтіндер саны бірнеше есеге артқан. 2022 жылы American Chamber of Commerce жүргізген зерттеу қорытындысы бойынша, қазақстандық компаниялардың 65%-ы қашықтан жұмыс тәжірибесін енгізсе, 40%-ы алдағы уақытта да бұл форматты жалғастыруға ниетті екенін білдірген. Мұндай үрдіс қаржы және IT салаларында айқын байқалады – бұл секторларда икемді жұмыс режимі қызметкерлерді тартудың маңызды факторы саналады.
Қызметкерлердің ұстанымы да айтарлықтай өзгеріп отыр. KPMG Kazakhstan компаниясының 2023 жылғы зерттеуіне сәйкес, қазақстандық жұмыскерлердің 78%-ы аптаның кемінде бір бөлігінде қашықтан жұмыс істеуді қалайтынын мәлімдеген. Респонденттер бұл форматтың уақытты тиімді басқаруға, жол жүруге кететін шығынды азайтуға және өмір сапасын арттыруға септігін тигізетінін алға тартқан.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
Фриланс пен қашықтан жұмыс үлгілері барған сайын танымал болып келеді. Бұл үлгілердің кең таралуының артында бірқатар артықшылықтар мен кемшіліктер де бар:
Артықшылықтары:
- Жол жүруге кететін уақыт пен шығын азаяды
- Уақытты икемді пайдалану мүмкіндігі
- Географиялық еркіндік: кез келген жерден жұмыс істеу
- Жеке өмір мен жұмыстың тепе-теңдігін сақтау
- Креативтілік пен өзін-өзі дамытуға көбірек мүмкіндік
Кемшіліктері:
- Жұмыс пен демалыс арасындағы шекараның жойылуы
- Әлеуметтік оқшаулану сезімі
- Тұрақсыз табыс және әлеуметтік кепілдіктердің болмауы (фриланста)
- Өзін-өзі басқару мен мотивацияның төмендеуі мүмкін
- Командалық жұмыс пен коммуникацияның әлсіреуі
Қашықтан, фриланс немесе гибрид үлгідегі еңбек – уақытша құбылыс емес, қазіргі жаһандық еңбек нарығының шынайы беталысына айналуда. Қазақстан да бұл өзгерістерден шет қалмай, икемді еңбек моделіне біртіндеп бейімделіп келеді.
Фриланс пен қашықтан жұмыстың артықшылықтары мен кемшіліктері: икемділіктің құны қандай?
Интернеттің жедел дамуы мен пандемиядан кейінгі еңбек дағдыларының өзгеруі фриланс пен қашықтан жұмысты миллиондаған адам үшін күнделікті шындыққа айналдырды. Жұмыс моделінің бұл түрі көптеген мүмкіндіктер ашқанымен, кейбір тәуекелдерді де бірге алып келді. Төменде біз фриланс пен қашықтан жұмыстың басты артықшылықтары мен кемшіліктерін нақты деректер мен жаһандық сараптамалар негізінде талдаймыз.
Артықшылықтары
- Уақыт пен орын икемділігі
Фрилансерлер мен қашықтан жұмыс істейтін мамандар өз жұмыс кестесін өздері реттей алады және қай жерде еңбек ететінін таңдайды. Upwork платформасының зерттеуіне сәйкес, фриланс таңдаудың басты себептері – уақытты өз қалауынша жоспарлау және географиялық еркіндік. Бұл – мамандарға тіпті сапармен жүріп те табыс табуға мүмкіндік береді.
- Жаһандық нарықтағы табыс мүмкіндігі
Фрилансер өз қызметін халықаралық нарыққа ұсына алады. Мысалы, кейбір сараптамалық шолуларда Орталық Азиядағы онлайн фрилансерлердің табысы жергілікті нарықтағы орташа жалақыдан бірнеше есе жоғары екені айтылған. Әсіресе IT, дизайн және копирайтинг салаларында шетелдік тапсырыс берушілермен жұмыс істеу арқылы тұрақты әрі жоғары табыс табу мүмкіндігі артады.
- Тәуелсіздік пен шығармашылық еркіндік
Фрилансерлер кіммен және қандай жобада жұмыс істейтінін өздері таңдайды. Бұл шығармашылық мамандық иелері үшін – дизайнер, журналист, IT-бағдарламашы – өзін-өзі жүзеге асыруға зор мүмкіндік береді. Сонымен қатар кей елдерде кәсіби шығындарды (мысалы, жабдық, курс, лицензия) салықтық жеңілдіктер арқылы жабуға болады.
- Жұмыс беруші үшін шығынды оңтайландыру
Гибридті және қашықтан жұмыс істеу үлгілері компаниялар үшін де тиімді. Кеңсе жалдау мен коммуналдық шығындар қысқарады. Халықаралық есептеулерге сәйкес, бір қызметкерге орта есеппен жылына $10–11 мың үнемдеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар жұмыс беруші фриланс арқылы нақты тапсырмаға маман тарту және келісімшартты икемді аяқтау мүмкіндігіне ие.
Кемшіліктері
- Тұрақсыз табыс пен қаржылық жоспарлаудың қиындығы
Фрилансерлердің табысы ай сайын құбылып отыруы мүмкін. Кейде көп тапсырыс болса, кейде мүлдем болмауы да ықтимал. Бұл құбылыс халықаралық тәжірибеде “feast and famine” (табыс толқыны) деп аталады. Сонымен қатар салық төлеу мен зейнетақы жарнасын аудару – фрилансердің өз жауапкершілігінде.
- Әлеуметтік кепілдіктердің болмауы
Дәстүрлі жұмыспен салыстырғанда фриланс пен келісімшартты жұмысшыларда медициналық сақтандыру, ақылы демалыс, декрет, зейнетақы аударымы секілді әлеуметтік қолдау болмауы мүмкін. Бұл – көптеген елдер үшін шешілмеген мәселе және заңнамалық тұрғыда нақты регламенттеуді қажет етеді.
- Әлеуметтік оқшаулау және жалғыздық
Үйден жұмыс істеу кәсіби тұрғыда тиімді болғанымен, ұжымдық қарым-қатынастың азаюы әлеуметтік және психологиялық оқшаулануға әкелуі мүмкін. Ұжыммен тікелей байланыс, бейресми қарым-қатынас пен командалық рухтың жоқтығы кей мамандар үшін қиындық туғызады.
- Жеке уақыт пен жұмыс шекарасының жойылуы
Қашықтан жұмыс істеу кезінде “үй – кеңсе” түсінігі араласып кетіп, жұмыс уақыты мен жеке өмір арасындағы шекара бұлыңғырланады. Бұл burnout (шаршау, күйзеліс) қаупін арттырады. Сондықтан өзін-өзі басқару, уақытты дұрыс ұйымдастыру – басты дағдыға айналуы тиіс.
Шешім қайда? – Гибридті үлгіге сұраныс артып келеді
Халықаралық сауалнамаларға сүйенсек, бүгінде қызметкерлердің 60%-ы ең тиімді жұмыс үлгісі ретінде гибридті модельді атайды. Бұл – аптаның бірнеше күнін кеңседе, қалғанын үйде өткізуге мүмкіндік беретін жүйе. Бұл үлгі әр тараптың мүддесін үйлестіріп, жоғарыда аталған артықшылықтар мен кемшіліктердің тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі.
Жастар мен жаңа еңбек мәдениеті: икемді жұмысқа сұраныс артып келеді
Миллениалдар мен Gen Z буыны еңбек нарығына жаңа талап пен тың көзқарас әкелуде. Бұл ұрпақ дәстүрлі 9:00–18:00 кеңселік жұмыс кестесін шектеу емес, еркіндік пен мағыналы жұмысты көбірек бағалайды. Мұндай үрдіс тек батыс елдерінде ғана емес, Қазақстан жастары арасында да байқалып отыр.
Жастардың фриланс пен қашықтан жұмысқа қызығушылығы неліктен артып келеді? Олар бұл бағытқа қаншалықты бет бұрып жатыр?
Жаһандық беталыс
Цифрлық дәуірде өскен Gen Z өкілдері үшін интернет арқылы табыс табу – үйреншікті нәрсе. Pew Research дерегіне сүйенсек, АҚШ-та Gen Z буынының 40%-ы кем дегенде бір рет gig-экономика форматында жұмыс істеп көрген немесе тұрақты түрде айналысады. Яғни фриланс, жобалық жұмыс, онлайн қызмет көрсету сияқты икемді үлгілер бұл буын үшін қалыпты еңбек моделі болып келеді.
Әлеуметтік желілер, онлайн білім беру платформалары мен мобильді қосымшалар бұл үрдісті одан әрі жеделдетіп отыр. Жастар бір уақытта бірнеше жобамен айналысып, әлемнің кез келген нүктесінен жұмыс істеуді, саяхат пен кәсіпті ұштастыруды қалыпты тәжірибе ретінде қабылдайды.
Қазақстан Жастар зерттеу орталығының сауалнамасы жастардың басым бөлігі әлі де тұрақты жалақысы бар жұмысты таңдауға бейіл екенін көрсетті. Алайда респонденттердің 9,2%-ы фриланс, ал 9%-ы қашықтан жұмыс істеуге қызығушылық танытқан. Яғни жастардың шамамен әрбір бесіншісі дәстүрлі жұмыстан тыс, икемді форматтарға бет бұруға дайын екенін байқатады.
Жастар неліктен ыңғайлы жұмыс үлгісіне ұмтылады?
- Еркіндікке ұмтылыс
Жас мамандар үшін өз уақытын басқару және қалаған жерінен жұмыс істеу мүмкіндігі – өте маңызды фактор. Бұл еркіндік оларды шабыттандырып, тиімділікті арттырады.
- Жаңа тәжірибе мен өзін-өзі дамыту
Көптеген жас фрилансерлер бірнеше жобамен қатар жұмыс істеп, кәсіби дағдыларын кеңейтуді қалайды. Бұл – оқуға, өсуге, жаңа салаларды игеруге мүмкіндік береді.
- Кеңсе мәдениетінен алыстау
Иерархия, дресс-код, формализм – кей жастар үшін тосын кедергіге айналуы мүмкін. Олар бюрократиядан ада, бейресми және ашық ортада жұмыс істегенді ұнатады.
- Жоғары табыс мүмкіндігі
Қазақстандық нарықта айына 300–500 мың теңге табатын IT маман, мысалы, Upwork немесе Fiverr платформаларында шетелдік тапсырыс берушілермен жұмыс істеп, бірнеше есе көп табысқа қол жеткізе алады. Бұл — нақты ынталандыру факторы.
Тұрақтылық пен таңдау балансы
Әрине, жастардың барлығы фрилансер болуға ұмтылмайды. Көпшілігі үшін әлеуметтік кепілдіктер, тұрақты табыс және мансаптық өсу әлі де маңызды. Алайда еңбекке деген көзқарас өзгере бастағаны анық. Кейбір жастар үшін мемлекеттік қызмет немесе корпорациядағы тұрақты лауазым бұрынғыдай тартымды бола бермейді. Керісінше, жеке стартап, шығармашылық жоба немесе еркін жұмыс – маңызды мақсатқа айналып отыр.
Қазіргі таңда қазақстандық IT-компаниялардың көпшілігі осы өзгерісті ескеріп, қызметкерлеріне қашықтан немесе еркін кестемен жұмыс істеуге мүмкіндік беруде. Мұндай қадамдар жастарды тартуға және ұстауға мүмкіндік береді. Бұл – заманауи еңбек нарығының талабына сай жаңа шынайылық.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
