"Достықтан жаулыққа дейін": Иран-Израиль текетіресі неден және қашан басталды?
2026 жылғы 28 ақпан таңертең Израиль мен Америка Құрама Штаттары Иранға қарсы ауқымды әскери операция бастады. Соққылар Ислам Республикасының аумағындағы ондаған нысандарға, соның ішінде астанасы Тегеранға, ядролық орталықтар мен әскери инфрақұрылымдарға бағытталды. Бұған жауап ретінде Иран Израиль аумағы мен Таяу Шығыстағы америкалық базаларға зымырандық шабуылдар жасады. El.kz Таяу Шығыстағы қақтығыстың хронологиясын, алғышарттары мен белгілі салдарларын зерттеп көрді.
Иран мен Израиль арасындағы текетірес — Таяу Шығыстағы ең күрделі және ұзаққа созылған геосаяси қақтығыстардың бірі. Бұл қарама-қайшылықтың тарихы достықтан басталып, бүгінгі таңда "көлеңкелі соғыстан" тікелей әскери қақтығысқа ұласты.
Тарихи трансформация: Достықтан қас жаулыққа дейін
1979 жылға дейін Иран мен Израиль жау болған жоқ. Керісінше, Пехлеви әулеті тұсында Иран Израильді де-факто мойындаған алғашқы мұсылман елдерінің бірі болды.
Екі ел де араб мемлекеттерімен ортақ бәсекелестікке ие болды және АҚШ-пен тығыз байланыс орнатты.
Бұрылыс нүктесі 1979 жылғы Ислам революциясынан кейін болды. Билікке келген аятолла Хомейни Израильді «кіші шайтан» (АҚШ-ты «үлкен шайтан») деп атап, онымен барлық қарым-қатынасты үзді. Содан бері Иранның ресми идеологиясы Израиль мемлекетінің жойылуын көздейді.
Прокси-соғыстар және «Шииттік белдеу»
Иран Израильмен тікелей соғысудың орнына, оның шекарасына жақын аймақтарда "прокси" (сенімді өкілдер) топтарын құру стратегиясын таңдады.
Хезболла (Ливан): Иранның қолдауымен құрылған бұл топ Израильдің солтүстік шекарасындағы басты қауіпке айналды.
ХАМАС және Исламдық жиһад (Палестина): Иран бұл топтарды қару-жарақпен және қаржымен қамтамасыз ете отырып, Израильді іштен әлсіретуге тырысады.
Сирия факторы: Сириядағы азаматтық соғыстан кейін Иран ол жерде өз базаларын орнатты. Израиль бұны "қызыл сызық" деп есептеп, Сириядағы ирандық нысандарға жиі әуе соққыларын жасайды.
Ядролық бағдарлама: Ең басты қауіп
Израиль үшін Иранның ядролық қаруға ие болуы — экзистенциалды қауіп (өмір мен өлім мәселесі).
Израильдің позициясы: Тегеран ядролық бомба жасаса, оны Израильге қарсы қолдануы мүмкін деп қауіптенеді. Сондықтан Израиль Иранның ядролық нысандарына кибершабуылдар (мысалы, Stuxnet) жасап, жетекші физик-ғалымдарын (мысалы, Мохсен Фахризаде) жою операцияларын жүргізді.
Иранның позициясы: Иран бағдарламаның тек бейбіт мақсатта екенін айтады, бірақ уранды байыту деңгейін үнемі көтеріп келеді.
2024-2026: Тікелей қақтығыс кезеңі
Көп жылдар бойы екі ел "көлеңкеде" (кибершабуылдар, теңіздегі диверсиялар, үшінші елдердегі қақтығыстар) соғысып келді. Алайда, соңғы оқиғалар жағдайды түбегейлі өзгертті:
Дамаскідегі соққы (сәуір 2024): Израиль Иранның Дамаскідегі консулдығына соққы беріп, жоғары шенді генералдарды жойды.
Иранның жауабы: Иран тарихта алғаш рет өз территориясынан Израильге жүздеген дрон мен зымыран ұшырды.
Исмаил Хания мен Хасан Насралланың өлімі: Израиль ХАМАС пен Хезболла лидерлерін жойғаннан кейін, Иран 2024 жылдың қазан айында ауқымды зымырандық шабуыл жасады.
2026 жылғы ақпан оқиғалары: АҚШ пен Израильдің Иран ішіндегі стратегиялық нысандарға, соның ішінде жоғарғы басшылықтың резиденциясына соққы беруі қақтығыстың ең жоғарғы нүктесі болды.
Қорытынды және болжам
Израиль мен Иран арасындағы қақтығыс — бұл жай ғана жер дауы емес, бұл идеологиялық, діни және геосаяси үстемдік үшін күрес.
Таяу Шығыстағы қауіпсіздік архитектурасы бұзылды. Ендігі кезекте екі ел де "тежеу" (deterrence) саясатынан гөрі, "жазалау" тактикасына көшкендей.
Израиль мен Батыс үшін мәселенің шешімі — Ирандағы режимнің ауысуы немесе оның әскери әлеуетін толықтай жою.
Бұл текетірес жақын арада тоқтауы екіталай, себебі тараптардың бірінің жеңісі екіншісінің толық жеңілісін немесе жойылуын білдіреді.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
