Digital detox жастарға қаншалықты қажет?
EL.KZ Информационно-познавательный портал
Таңертең көзді ашқан сәттен бастап қол телефонға созылады. Ұйқыдан оянбай жатып хабарламалар, әлеуметтік желілер, жаңалықтарды тексеруге асығамыз.
Кешке дейін экранға үңілумен өтетін күндер. Смартфон байланыс құралы болудан әлдеқашан асып түсті: ол жұмыс, оқу, ойын-сауық, тіпті жалғыздықтың орнын басатын болды. Бірақ экран артындағы өмір ұлғайған сайын, шынайы әлеммен байланыс әлсіреп жатқан жоқ па? Digital detox, яғни технологиядан саналы түрде үзіліс алу Қазақстан жастары үшін сәнді ұғым ба, әлде психологиялық қажеттілік пе?
Ақпараттан шаршау дәуірі
Қазақстанда интернет қолжетімді, тиісінше жастардың басым бөлігі күнделікті онлайн кеңістікте. Әлеуметтік желілер, қысқа видеолар, мессенджерлер – бәрі үздіксіз ақпарат ағынын тудырады. Мәселе интернеттің бар-жоғында емес, оның тоқтаусыздығында. Лента ешқашан бітпейді, жаңалықтар легі тоқтамайды, ал экраннан алыстау қиындай түседі.
Ақпарат көлемінің артуы адамға еркіндік бергенімен, сонымен қатар тұрақты когнитивтік ауырлық әкеледі. Зейін шашыраңқы, бір іске ұзақ тоқталу қиындайды. Көптеген студенттер бірнеше минуттан кейін телефонға алаңдайтынын жасырмайды. Ал бұл құбылыс – тек уақытты «өткізу» емес, ойлау формасының өзгеруі.
Экран алдында ұзақ отыру ұйқы сапасына тікелей әсер етеді, ал әлеуметтік желідегі үздіксіз салыстырулар адамның өзін-өзі бағалауына ықпал етеді. Онлайн кеңістікте әркім өзінің ең жақсы сәтін көрсетеді, ал көрермен сол көріністі шынайы өмірмен салыстырумен әлек. Мұндай психологиялық қысым байқалмай жиналады.
Digital detox нені білдіреді?
Digital detox технологиядан қашу емес. Ол – цифрлық құралдарды саналы түрде шектеу. Бұл идеяның негізінде қарапайым ой жатыр: егер құрал өмірді жеңілдету үшін жасалса, онда ол өмірді толық басқармауы тиіс. Қазіргі жастар үшін толық ажырау мүмкін емес. Оқу платформалары, жұмыс хаттары, банкинг қызметтері – барлығы онлайн форматта. Сондықтан detox ұғымы абсолютті бас тартуды емес, тепе-теңдікті ұсынады.
Digital detox іс жүзінде қалай іске асады?
Digital detox көбіне күрделі шешім емес, күнделікті әдеттерді қайта қараудан басталады. Бұл бірден телефонды өшіріп, бірнеше күн интернетсіз кету емес, ең алдымен экранмен қарым-қатынасты саналы деңгейге шығару. Мысалы, таңертең оянған бойда әлеуметтік желіні тексермеу, кешкі уақытта ұйқыға дейін экранды шектеу немесе бос уақытта автоматты түрде телефонға қол созудың орнына басқа әрекетті таңдау – қарапайым, бірақ әсері бар қадамдар. Кейбір жастар аптаның бір күнін әлеуметтік желісіз өткізуге тырысады, ал енді біреулер хабарламалар дыбысын сөндіріп, тек нақты уақытта ғана гаджеттерді қолданады. Мұндай тәсілдер ақпарат ағынын толық тоқтатпайды, бірақ оның қарқынын баяулатады. Ең бастысы, технологияны рефлекс түрінде емес, таңдау арқылы пайдалану. Уақыт өте келе адам экран алдында өткізетін сағатын азайтқанда, зейіннің тұрақтанғанын, ойдың жинақталғанын және эмоционалдық тыныштықтың артқанын байқай бастайды. Детокс осы сәтте уақытша тәжірибеден күнделікті мәдениетке айналуы мүмкін.
Тренд пе, әлде қажеттілік пе?
Әлемде digital detox қозғалысы демалыс индустриясына дейін жетті: интернетсіз турлар, «off-grid» форматтағы лагерьлер, цифрлық үзіліс бағдарламалары ұсынылады. Бұл құбылыс жай сән емес, цифрлық шаршаудың белгісі.
Қазақстан жастары да осы үрдістен тыс емес. Онлайн кеңістік білім алуға, кәсіп бастауға, шығармашылық дамытуға мүмкіндік береді. Бірақ сол мүмкіндіктердің өзі шексіздікке айналғанда, адамға үзіліс қажет болады.
Мәселе телефонның өзінде емес, оны бақылаусыз қолдануда. Егер күннің көп бөлігі экранға тәуелді өтсе, ал офлайн қарым-қатынас азайса, бұл тепе-теңдіктің бұзылғанын көрсетеді.
Психологиялық тепе-теңдік
Digital detox-тің мәні – психологиялық тұрақтылықты сақтау. Экран уақытын қысқарту кей адамдарға ұйқы режимін қалпына келтіруге, мазасыздықты азайтуға көмектеседі. Ең маңыздысы - зейіннің қалпына келуі. Ұзақ уақыт бойы бөлінген назар қайта жинақтала бастайды.
Жастар үшін бұл әсіресе маңызды, себебі оқу процесі концентрацияны талап етеді. Егер ми үнемі қысқа форматтағы контентке үйренсе, күрделі мәтіндер мен терең ойлауға бейімделу қиындайды. Detox осындай когнитивтік «қайта баптау» рөлін атқара алады.
Жалпы, Digital detox технологияға қарсы қозғалыс емес. Бұл - ақпараттық дәуірдегі өзін-өзі қорғау тәсілі. Қазақстан жастары толықтай онлайн өмірден бас тарта алмайды және оған қажеттілік те жоқ. Бірақ экран уақытын саналы басқару, ақпарат ағынын сүзу және шынайы өмірге уақыт бөлу - бүгінгі цифрлық қоғамда маңызды дағдыға айналып келеді.
Егер смартфон құрал болып қалса - ол пайдалы. Ал егер ол уақыт пен көңіл күйді толық бақылауға алатын жағдайда үзіліс қажет. Digital detox осы шекараны қайта анықтауға мүмкіндік береді.
Автор: Бекарыс Шамшат, AITU университетінің студенті
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
