Ғаламдық деректер бойынша деменциямен (соның ішінде Альцгеймермен) ауыратындар саны қарқынды өсуде. WHO-ның 2025 жылғы мәліметі бойынша, 2021 жылы әлемде шамамен 57 миллион адам деменциямен ауырған. Бұл деменцияның шамамен 60-70%-ын Альцгеймер ауруы құрайды. Әр жылы шамамен 10 миллион жаңа жағдай тіркеліп, ауруға шалдыққандар саны 2030 жылы 78 миллионға, 2050 жылы 139 миллионға дейін артады деген болжам бар, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.
Халықаралық тәжірибе мен статистика
- Әлемде әр 3 секунд сайын бір адамға деменция диагнозы қойылады, оның көпшілігі қартаюдың әсерінен өседі.
- Жоғары табысты елдерде 2015 жылдан 2050 жылға дейін деменциямен ауытқушылардың саны 116%-ға өседі деп күтілуде. Орташа және төмен табысты елдерде бұл көрсеткіш 264%-ға дейін жетеді.
- Ал Қазақстанда ресми есеп бойынша 2025 жылы шамамен 2 мың адамға Альцгеймер ауруы диагнозы қойылған. Бірақ деменциямен ауратындардың нақты саны әлдеқайда көп болуы мүмкін, кейбір бағалаулар бойынша жүздеген мың адам аурудың жеңіл түрін бастан өткеруі ықтимал. Өйткені көптеген дәрігерлер когнитивтік бұзылысты анықтауда және деменция диагнозын қоюда қиындық көреді, сондықтан тек ауыр жағдайлар ғана тіркеледі.
- Халықаралық клиникалық тәжірибе көрсеткендей, науқастардың басым бөлігі диагноз қойылғанға дейін бірнеше жыл бойы дәрігер қарауында болмай жатады, бұл күтімнің кешенді болмауына әкеледі. Сондықтан әлемде ауруды ертерек анықтауға және пациенттерді тіркеу мен қолдауды күшейтуге басымдық берілуде.
Алдын алу жолдары мен ұсыныстар
Толық ем болмағандықтан, Альцгеймер ауруын алдын алу шаралары аса маңызды. Ғылыми зерттеулерге сәйкес, мынадай өмір салты факторлары ми денсаулығын сақтауға көмектеседі:
- Салауатты тамақтану: Жеміс-жидектерге, көкөністерге, бұршақ тұқымдас пен тұтас дәнді дақылдарға бай теңдестірілген диета миға қоректік заттар мен антиоксиданттар жеткізеді. Жерорта теңізі диетасы секілді жемістікке бай мәзір жүрек-қан тамырлары жүйесін қолдай отырып, нейроқорғанысты күшейтеді.
- Физикалық белсенділік: Тұрақты қозғалыс (жаяу жүру, жүзу, дене шынықтыру жаттығулары) қан айналымын жақсартып, мидағы жасушалардың оттегі мен қоректенуі деңгейін жоғарылатады. Аптасына кемінде 150 минут қарқынды жаттығу деменция қаупін едәуір төмендететіні дәлелденген.
- Ақыл-ойды жаттықтыру: Кітап оқу, кроссворд шешу, музыкалық аспапта ойнау, жаңа хобби үйрену сияқты әрекеттер жаңа нейрондық байланыстардың түзілуіне ықпал етеді. Білімді үздіксіз тереңдету мен логикалық ойлау ми қызметін белсенді ұстап, аурудың дамуын баяулатуы мүмкін.
- Әлеуметтік байланыс: Отбасы мен достармен жиі қарым-қатынас жасау, қоғамдық іс-шараларға қатысу когнитивтік жаттығудан кейінгі күйзелісті азайтып, эмоциялық жағдайды жақсартады. Әр түрлі әлеуметтік ортада болу есте сақтау мен көңіл бөлуді қолдайтын фактор болып табылады.
- Қауіпті факторларды жою: Темекі шегуді доғару мен алкогольді тұтынуды шектеу маңызды. Жоғары қан қысымы, қандағы қант пен холестеринді бақылауда ұстау арқылы жүрек-қан тамырлары ауруларынан туындайтын нейрокөрсеткіштерден қорғануға болады. Сондай-ақ ұйқының жеткілікті болуы мен тұрақты демалу мидың қалпына келу процесін күшейтеді.
Жалпы, миды белсенді ұстау және денсаулықты қалыпқа келтіру Альцгеймер ауруы қаупін азайтуға ықпал етеді. Қартаюмен қатар келетін қауіпті факторларды азайту арқылы және салауатты өмір салтын ұстана отырып, когнитивтік функцияны ұзақ уақыт сақтауға болады.
Ғылымдағы прогресс
Жақында ғана британ ғалымдары қан талдауы Альцгеймер ауруын диагностикалауды анағұрлым қолжетімді, арзан, ерте кезеңде және дәл жасауға мүмкіндік беретінін алға тартып, мәлімдеме жасады.
Қазіргі таңда тарихта алғаш рет қарапайым қан талдауы қымбат әрі күрделі процедураларды алмастыра ала ма дегенді анықтауға бағытталған ірі зерттеу басталды. Әлем бойынша миллиондаған адамнан анықталған Альцгеймер диагнозын жеңілдетудің жолы іздестірілуде.
Сынақтарды Лондон университеттік колледжінің (Ұлыбритания) ғалымдары жүргізіп жатыр. Ел бойынша жад бұзылыстарын емдейтін клиникалар зерттеуге қатысатын науқастарды қабылдап жатыр.
Зерттеуде қан құрамындағы p-tau217 ақуызының деңгейін өлшеу арқылы «Альцгеймер ауруын ерте әрі сенімді анықтауға бола ма?» деген мәселе тексеріледі. Егер әдіс сәтті болса, онда бұл дәрігерлер мен пациенттердің емдеуге қатысты шешім қабылдауын жеделдетер еді.
Бүгінде диагнозды растау үшін әдетте ми сканері немесе бел омыртқасынан сұйықтық алу (люмбальды пункция) қолданылады. Бұл әдістер өте қымбат әрі қолжетімділігі төмен. Alzheimer's Research UK дерегінше, қазіргі уақытта осындай «алтын стандарттағы» тестілеуден 2% ғана өтіп жүр.
Деменцияны диагностикалауда революциялық қадам
Ондаған жылдық зерттеулерден кейін бізде Альцгеймерге арналған қан талдауы пайда болды. Ол мықты ғылыми деректерге сүйенеді және ПЭТ-сканер мен люмбальді пункция сияқты «алтын стандарттағы» тестілермен салыстыруға болатын мәлімет береді, есесіне қолжетімді әрі арзан, – дейді профессор, Alzheimer's Research UK бас дәрігері және сынақ жетекшілерінің бірі Джонатан Шотт.
Зерттеуге Ұлыбританияның 20 ұлттық денсаулық сақтау орталығынан 1100 адам қатысады. Қатысушылардың жартысы қан талдауының нәтижесін үш айда, ал қалғаны бір жылдан кейін алады. Кейін ғалымдар ертерек нәтижеге қол жеткізу диагноз қоюды жылдамдата ма, емдеу шешімдеріне әсер ете ме және пациенттердің өмір сапасын жақсарта ма дегенді анықтайды.
Бұл зерттеу Blood Biomarker Challenge бағдарламасының бөлігі. Жобаны Альцгеймер ауруымен күрес қоғамы, Alzheimer’s Research UK ұйымы және People’s Postcode Lottery лотереясы қаржыландырып отыр.
Егер сынақ сәтті өтсе, қан талдауы Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметінде (NHS) деменцияны анықтау мен емдеу хаттамаларының стандартты бөлігіне айналуы мүмкін.
Alzheimer's Disease International мәліметінше, жыл сайын әлемде 10 миллионнан астам жаңа деменция жағдайы тіркеледі – бұл әрбір 3,2 секунд сайын бір жаңа оқиға дегенді білдіреді.
2020 жылы деменцияға шалдыққан адамдар саны 55 миллионнан асқан. Бұл көрсеткіш әр 20 жыл сайын екі есеге жуық артып, 2030 жылы 78 миллионға, ал 2050 жылы 139 миллионға жетеді деп болжануда.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
