Дегенмен кейінгі зерттеулер және түркілер арасындағы “Қ.” этнонимі бұл тайпаның моңғолдармен байланыстылығын теріске шығарады. Қ-тар 12 – 13 ғ-ларда көршілес моңғол тайпаларымен тығыз байланыста болды. Мыс., Шыңғысханның шешесі Қ. тайпасынан болатын және мұрагерлері (Жошы, Шағатай, Үгедей, Толы) үлкен әйелі Бөртеден туған балалар еді. Бөрте де Қ. қызы. Қ. тайпаларының қалыптасуында моңғол-Қ. элементтері елеулі болды, бірақ олардың негізгі бөлігі түркі рулары еді. Қ-тар Дешті Қыпшақтың сол қанаты есебінде Темір әулетіне қарсы күресте Әбілхайыр ханды қолдады. Осындай саяси тартыстар салдарынан Шайбани әулетімен бірге Мауереннахр хандығының негізін салып, кейінірек қарақалпақ халқының құрамына енді. Жәнібек пен Керей бастаған топ көшпелі өзбек мемлекеті құрамынан ауа көшкенде Қ-тардың бір бөлігі олармен бірге Бат. Моғолстанға келіп орнықты. Ш.Уәлихановтың жазуынша, Қ. тайпасы 19 ғ-дың басында Қаратау, Талас, Ташкент, Бұхара, Қоқан маңына тұрақтаған. Сөйтіп Қ-тар Қазақстан мен Орта Азия жеріндегі түркі тілдес тайпалармен араласып, қазақ, өзбек, қарақалпақ, ноғай, башқұрт халықтарының құрамына еніп, сіңісіп кетті. М.Тынышбаевтың еңбектеріне қарағанда, Қ-тардың Қазан төңкерісіне дейінгі жалпы саны 310 мың адам болған. Олардың 100 мыңы Бұхара маңында, 90 мыңы Түркістан у-нде, 30 мыңы Перовск (Ақмешіт) у-нде тұрған. Түркі халықтарының тарихында Қ-тардың үлкен қызмет атқарғанын Қ. тайпасынан шыққан Алпамыс батыр туралы эпостың түрлі нұсқаларының болуы дәлелдейді. Бұлар – қазақтар мен қарақалпақтардың “Алпамыс”, өзбектердің “Алпамыш”, башқұрттардың “Алпамыш пен Барсын Хылду” эпостары, татарлардың батырлық ертегісі “Алпамша”, алтайлықтардың “Алып-Манаш”, қырғыздардың “Манас” эпосы. Таңбасы – П – “босаға таңба”, ұраны – “Алатау”, “Мүкәмал” болып келеді.

Әдеб.: Аристов Н., Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей, СПб., 1897; Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В., Қазақ шежіресі хақында, А., 2000; Қинаятұлы З., Моңғол үстіртін мекен еткен соңғы түркі тайпалары: XІ – XІІ ғ., Астана, 2001.

Е. Тұрғынбаев