1986 жылғы Чернобыль апаты бүкіл әлемге «радиация» сөзін қас-қағым сәтте-ақ үрейдің символына айналдырды. Көзге көрінбейтін, иіссіз, түссіз сәуле қарапайым адамның санасында ең қауіпті жаудың біріне баланды. Тікелей зардап шеккендер саны салыстырмалы түрде аз болғанымен, сол кездегі ақпараттың тапшылығы, кең тараған қауесеттер мен белгісіздік миллиондаған адамның бойына шектен тыс қорқыныш ұялатты.

Апаттан кейінгі бірнеше айда Еуропада шамамен бір миллион жүктілік жасанды түрде тоқтатылған, оған болашақ сәбидің денсаулығына ықтимал радиациялық қауіп төнеді деген қорқыныш әсер еткен. Бұл – медицинадан гөрі үрейге негізделген шешімдердің айқын көрінісі. 2005 жылы БҰҰ да осыны ресми растады: Чернобыльдің ең ауыр салмағы сәулеленудің өзінде емес, қоғамды жайлаған қорқыныш пен радиофобияның терең психологиялық жарасында жатқанын атап өтті.

Уақыт өте келе бұл үрей тек адамның мінез-құлқына ғана емес, нарықтың құрылымына да ықпал етті. Қорқыныштың да сатылатын кезеңі бар: «қорқыныш — табыс көзі» деген түсінік жаңа өнімдер мен қызметтердің дүниеге келуіне түрткі болды. Радиациядан қорғану идеясы бүгінде медицина мен сауықтыру индустриясынан бастап телекоммуникация мен туризмге, азық-түлік қауіпсіздігі, құрылыс материалдары мен тұрмыстық техника нарығына дейін жайылып, тұтас коммерциялық экожүйеге айналды.

Чернобыль апаты және радиофобия

1986 жылғы 26 сәуірде орын алған Чернобыль АЭС апаты – тарихтағы ең ірі ядролық техногендік апат. Кеңес Одағы басшылығы бастапқыда жарылыстың ауқымын жасыруға тырысқанымен, радиациялық бұлт шекара талғамай Еуропаның көп бөлігін шарпыды. Бұл оқиға халық арасында бұрын-соңды болмаған үрей туғызды. Көптеген адамдар радиацияны «көзге көрінбейтін өлім» деп қабылдап, оның әсері жүз мыңдаған адамның өмірін жалмайды деп қорықты. Шын мәнінде, ғылыми зерттеулер Чернобыль салдарынан қатты зардап шеккен аймақ тұрғындарының денсаулығында ұзақ мерзімді елеулі ауытқулар жоқ екенін көрсетті, ал расталған ең үлкен медициналық әсер – балалар арасындағы қалқанша безінің обырының өсуі (онда да дер кезінде емделген соң өлім-жітімі өте төмен) болған. Дегенмен, апаттың психологиялық және әлеуметтік зардаптары әлдеқайда ауыр болып шықты: радиациядан қатты қорыққан халық арасында депрессия, үрей бұзылыстары, алкогольге салыну сияқты мәселелер кең тарады. Радиофобия – радиацияның өзінен емес, оның аты мен алып-қашпа әңгімелерінен үрейлену – Чернобыльден кейінгі кеңістікте созылмалы дертке айналды.

Чернобыль апаты адамдарды радиациядан қорғану үшін түрлі амалдар іздеуге итермеледі. Кеңес азаматтары арасында “йод ішсең, сәуле өтпейді” деген сенім тарады; йодты ерітінді ішу, йод жағып алу секілді әрекеттер көп кездескен. Поляк үкіметі балаларға профилактикалық мақсатта йод таблеткаларын таратты. Сонымен бірге, халық арасында қызыл шарап пен тіпті арақтың радиация әсерін «бейтараптайды» деген қауесет кең жайылды. Дәрігерлер мен ғалымдар алкогольдің сәуледен қорғамайтынын ескертсе де, үрей билеген жұрт кейде ғылыми кеңесті тыңдамады. Бір қызығы, радиофобияның өзі денсаулыққа қауіп төндіретін факторға айналды: швед ғалымдарының есебі бойынша, Чернобыльден кейін Швецияда түсік жасатулар саны күрт өсіп кеткен, бірақ кейінінен олардың қажетсіз болғаны анықталды – яғни сәулелену деңгейі шекті нормадан аспаған жерлерде де тек қорқыныштың кесірінен адамдар сәбиінен бас тартқан.

Осындай иррационал үрей ақпарат кеңістігінде де оңай олжаға айналды. Апаттан кейінгі жылдары Батыстың талай басылымы «радиациядан қырылған жүз мыңдар» жайлы дабыралы материалдар жариялап, ғылыми негізі жоқ болжамдарды қоғамдық пікірге тықпалады. Бұл ақпараттық дүрбелең радиофобияны күшейтіп, Чернобыльды халық санасында шексіз қасіретке айналған алапат ретінде бекітті.

Халықтың үрейі күшейген шақта ақпарат құралдары мен кино әлемі де үнсіз қалмады — олар қорқыныштың өзін оқиғаға, оқиғаны табысқа айналдырды. 2019 жылы жарық көрген әйгілі HBO сериалының өзі Чернобыль аймағына қызығушылықты күрт арттырып, туристік ағымды 30–40 пайызға көбейтті. Турфирмалар сериалдың танымалдығын пайдаланып, арнайы «атмосфералық» маршруттар жасап шықты. Яғни бастапқыда қауіптің алдын алу үшін айтылған аңыздар мен радиация төңірегіндегі мифтер уақыт өте келе түрлі коммерциялық салалардың қолындағы құралға айналды.

Енді радиофобия феномені медицина, телекоммуникация, туризм, тағам өнеркәсібі, құрылыс пен тұрмыстық техникада қандай жаңа тауарлар мен қызметтерге жол ашқанын нақты мысалдар арқылы талдап көрейік.

Медицина: Йод таблеткалары мен «радиациядан тазартатын» қоспалар

Чернобыль апаты радиациядан қорғану үшін дәрі-дәрмекке деген сұранысты күрт өсірді. Ең бірінші кезекте халық арасында йод препаратына сұраныс артты – қалқанша безді радиоактивті йод изотоптарынан қорғау үшін қолданылатын калий йодиді сол уақыттан бастап әр ядролық дағдарыста «үрейге қарсы дәрмек» ретінде қабылдана бастады. 2011 жылы Жапонияда болған Фукусима-1 АЭС апаты кезінде бұл үрдіс анық байқалды: апаттың өзінен мыңдаған шақырым алыста орналасқан АҚШ пен Канада тұрғындары жаппай йод таблеткаларын сатып ала бастады. Сол кездегі есеп бойынша, АҚШ-та кейбір компаниялар әр 30 секунд сайын бір жаңа тапсырыс алып отырған. Nukepills.com сайты Фукусима жаңалықтары тараған алғашқы тәулікте 18 сағаттың ішінде 3 800 тапсырыс қабылдап үлгергенін хабарлады. Дәріханалар мен интернет-дүкендердегі йод препараты тез таусылып, кейбір алыпсатарлар бағаны көтеріп сатуға тырысты. Ғалымдар мен дәрігерлер Тынық мұхитының ар жағындағы тұрғындарға Фукусимадан тараған радиация жетпейтінін, йод ішудің қажеті жоқтығын айтып түсіндіргенімен, радиофобияға бой алдырған жұртты тоқтату оңай болмады. Мамандардың айтуынша, бұл жағдайды БАҚ-тағы дабыра күшейтіп жіберген – адамдар «сәуле деген өте қауіпті» деген жалпылама түсінікпен шешім қабылдады. АҚШ Энергетика хатшысы мен Калифорния қоғамдық денсаулық сақтау департаменті де йод дәрілерін негізсіз қабылдамауға шақырды, себебі оның жанама әсерлері бар және радиациядан қорғайтын аудиториясы тек апат ошағына жақын адамдар екенін ескертті.

Осындай радиофобия толқыны 2022 жылы да байқалды: Ресей мен Украина арасындағы соғыс кезінде ядролық қару қолданылуы мүмкін деген үрей Еуропа мемлекеттерінде йод таблеткаларын жаппай сатып алуға әкелді. Мәселен, 2022 жылғы наурызда Бельгияда бір күнде 30 мың қорап йод таблеткасы таратылды, көптеген дәріханаларда қор таусылды. Болгария дәріханаларында 6 күн ішінде бір жылдық қор таусылғаны тіркелді. Бұл деректер халықтың радиация қаупі жайлы алаңдаушылығы қаншалықты күшті екенін және сол қорқынышты өз пайдасына жаратуға дайын бизнес өкілдерінің әрдайым табылатынын көрсетеді.

Радиофобия медицина саласында төтенше жағдайлар кезінде ғана емес, күнделікті өмірде де коммерциялық мүмкіндіктер тудырды. Адамдар рентгендік тексерулер мен КТ (компьютерлік томография) scans сәулелендіреді деп қауіптеніп, кейде қажетті диагностикалық процедуралардан бас тартады – мұндайда оларға балама «сәулесіз тексеру» қызметтері ұсынылуы мүмкін. Мысалы, кейбір жеке клиникалар МРТ (магнитті-резонансты томография) сияқты әдістерді жарнамалап, оны «радиациясыз қауіпсіз диагностика» деп ұсынады, ал дәстүрлі рентгеннен қорыққан жұрт бұған қосымша ақша төлеуге дайын. Дәрігерлер ионизациялық сәулеленудің медициналық дозаcы өте төмен және пайдасы зиянынан асатынын айтса да, көп адамдар «артық сәуле алмауға» тырысады. Сұраныс бар жерде бизнес те бар: кейбір компаниялар пациенттерге арналған арнайы қорғаныш құралдарын сата бастады (мысалы, стоматологиядағы рентген кезінде киетін алжапқыштарды үй жағдайында қолдануға арналған түрлері), немесе «организмді сәуледен тазартатын» дәрумендер мен биологиялық қоспалар ұсынады.

Осындай қоспалардың бірі – спирулина балдырынан жасалған биоқоспалар. Чернобыль апатынан кейін бұл қоспаға ерекше назар аударылды: кейбір балама медицина өкілдері спирулина балалардың ағзасынан радионуклидтерді шығарады деп мәлімдеді. Тіпті «Чернобыль балаларында спирулина қолдану зәрдегі радиация деңгейін 50% төмендетті» деген секілді деректер көптеген ББҚ өндірушілерінің жарнамасында келтірілді. Дегенмен, ғылыми ортада мұндай әдістерге күмән бар, әрі адам ағзасында радиация жинақталып қалмайтынын (иондаушы сәуле көзінен алыстаған соң организмге түскен радиацияның тоқтайтынын) түсіндіреді. Бірақ бұл түсініктемелер радиофобия меңдеген тұтынушылардың қымбат «детокс» қоспаларын сатып алуына кедергі болған жоқ. Сол сияқты, Интернетте «сәулені шығаруға көмектесетін» түрлі шөп қайнатпалары, антиоксиданттық дәрумендер курсы, бадырақ (ламинария) қосылған таблеткалар кеңінен сатылады. Мұның көбінің тиімділігі дәлелденбесе де, радиациядан қорыққан адамдар оларды алуға бейіл. Осылайша медицина мен фармацевтика саласында радиофобия белгілі бір дәрілер мен қоспалар саудасын жүргізетін ірі нарыққа айналды деуге болады.

Телекоммуникация: Ұялы байланыс, 5G және «электромагниттік қорғаныс» индустриясы

Чернобыльдің дүмпуі басылғандай көрінгенімен, әлем көп ұзамай жаңа үрей толқынына тап болды — бұл жолы ұялы телефондар мен байланыс антенналарынан тарайтын электромагниттік өріс. Ионизациялық емес сәуле түріне жататынына қарамастан, «ұялы телефонның радиациясы» туралы алаңдаушылық 1990-жылдардан бері қоғамдық пікірдің өзегіне айналды.

Сол жылдары бірқатар зерттеулер мобильді телефонды ұзақ уақыт қолдану ми ісігінің даму қаупін арттыруы мүмкін деген болжамдар ұсынды. 2011 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының радиожиілікті сәуле тарататын құрылғыларды «қатер тудыруы мүмкін канцерогендер» қатарына (2B санаты) енгізуі бұл үрейді тіпті күшейтті. Осы шешім қоғамды селт еткізді: ғылыми қауымдастықтың бір бөлігі мұндай жіктеудің сақтық шарасы ғана екенін түсіндірсе, қарапайым халық оны нақты қауіп ретінде қабылдады.

Нәтижесінде радиофобияның жаңа таралымы пайда болды. Адамдар телефонды басына жақын ұстамауға тырысты, құлаққаппен сөйлесуді әдетке айналдырды, арнайы «қорғаныс жапсырмаларын» сатып ала бастады, ал кейбіреулер тіпті мобильді байланыстан толық бас тартты. Яғни Чернобыльден басталған үрейдің көлеңкесі технология дәуіріне де жетіп, жаңа бейне, жаңа мазмұн тауып берді.

Алайда қазіргі қоғамда смартфонсыз өмірді елестету қиын, сондықтан қорқынышты сейілтудің коммерциялық амалдары пайда болды. Бүгінде ұялы телефоннан, Wi-Fi роутерінен, ноутбуктен шығатын электромагниттік өрісті бәсеңдетуді уәде ететін жүздеген тауар нарықта бар. «Антирадиациялық жапсырмалар», арнайы қорғаныш қаптар мен футлярлар, толқын сіңіргіш маятниктер мен пирамидалар – осының бәрі интернет-дүкендерде емін-еркін сатылады. Мысалы, телефонның артына жапсыратын шағын жапсырмаға «зиянды сәулені 99% блоктайды» деген жарнама жасап, оны мыңдаған дана сататын кәсіпкерлер бар. Алайда ғылыми сараптамалар мұндай өнімдердің пайдасы тұрмақ, кейде зияны болуы мүмкін екенін ескертеді.

АҚШ-тың Пенсильвания университетінің биоинженері Кеннет Фостер көп «қорғаныш» құрылғылардың тиімділігін тұтынушы тексере алмайтынын, негізінде олар ақша босқа шығындауға ғана соқтыратынын айтады. АҚШ Федералдық сауда комиссиясы (FTC) де ұялы телефон радиациясынан қорғаймыз дейтін тауарлардың көбінде алаяқтық барын ескертіп, ресми хабарлама таратты. Тіпті кей жағдайда телефон антеннасын жартылай жабатын қаптар гаджеттің қуатын арттыруына әкеліп, сәуле шығаруын керісінше көбейтіп жіберетіні анықталған. Демек, радиофобияға еріп, осындай тауар алған адамдар шын мәнінде пайдадан гөрі зиян көруі мүмкін.

Соған қарамастан, электромагниттік өрістен қорғайтын өнімдер индустриясы қарыштап өсуде. Әсіресе, 2020-жылдары 5G байланысының тарауына байланысты бұл үрей жаңа деңгейге шықты. 5G технологиясы жөніндегі негізсіз қауесеттер (оның ішінде «5G толқындары коронавирус тудырады» деген теорияға дейін) халықтың бір бөлігін қатты шошытты. Кей мемлекеттерде белсенді топтар 5G антенналарын өртеп, наразылық акцияларына шықты. Осындай дүрбелең кезінде кейбір кәсіпкерлер бой көрсетті – олар қарапайым заттарды «5G-ден қорғайтын құрылғы» деп қымбатқа сата бастады. Мысалы, Ұлыбританияда әдеттегі 128 МБ флешкаға «кванттық голографиялық катализатор технологиясы» жапсырмасын жапқан алаяқтар оны $350 бағамен «анти-5G USB» ретінде жарнамалап сатты. 5GBioShield деп аталған бұл қымбат флешканың шын мәнінде ешқандай қорғаныш қасиеті жоқ екені, оның жай ғана Қытайда жасалған арзан USB екенін тәуелсіз сарапшылар ашып көрсетті. Соған қарамастан, кей адамдар оны сатып алып жатты – тіпті Англияның Гластонбери қаласында жергілікті кеңес жанынан құрылған 5G туралы комитет мүшесі осы құрылғыны мақұлдап, өзі қолданатынын айтқан. Яғни, радиофобия кейде мемлекеттік деңгейдегі шешімдерге де ықпал етіп, дәйексіз қорқынышты қолдап отырған шенеуніктер де табылуда.

Радиофобия туғызған тағы бір қызық құбылыс – электромагниттік өрістен «қорғайтын» сәндік бұйымдардың шығуы. Соңғы жылдары «теріс ионды кулон», «кванттық маятник» деген аттармен сатылатын алқалар, білезіктер пайда болды. Өндірушілер бұл әшекейлерге вулкандық тастар мен минералдар орнатып, олар смартфон мен Wi-Fi сәулесін нейтрализациялайды-мыс деп жарнамалайды. Шын мәнінде, Нидерландтың ядролық қауіпсіздік агенттігі 2021 жылы осындай он түрлі «анти-5G» алқа-білезікті тексеріп, олардың өздері радиоактивті сәуле шығаратынын анықтады!. Құрамындағы кей минералдар табиғи уран, торий элементтерінің іздерін қамтып, олардан бөлінген альфа-бета сәулелері киім мен теріге жинақталып отырған. Голландия билігі сол өнімдерді сатуға тыйым салып, тұрғындарды ондай алқаларды тағуды дереу тоқтатуға шақырды.

Дегенмен, тұтынушылардың бір бөлігі ғылыми дәлелдерге қарамастан, «электромагниттік сәуленің зияны» жайлы алаңдаушылығын доғармағандықтан, бұл нарық кеңеюде. Мәселен, жүкті әйелдерге арналған радиациядан қорғайтын арнайы киімдер өндірісі Қытайда және бүкіл әлемде үлкен бизнеске айналды. Болашақ аналар компьютер, телефон сәулесінен іште жатқан нәрестені сақтауға тырысып, күміс жіппен тоқылған фартук, жейде секілді киімдерді пайдаланады. Зерттеу мәліметтеріне сүйенсек, жүкті әйелдерге арналған антирадиациялық костюмдер нарығының көлемі 2021 жылы әлем бойынша 516 миллион долларды құрап, 2025 жылы 632 миллион долларға жетеді деп болжанып отыр. Демек, халық арасында электромагниттік өріс әсерінен келер қауіпке сенім бар болған сайын, одан «қорғайтын» тауар ұсынушы бизнес те гүлдене береді.

Әрине, ғылыми ұйымдар бұл мәселеде халыққа түсіндіру жұмыстарын жүргізуде. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) ұялы байланыс құрылғыларынан бөлінетін сәуленің шекті деңгейі денсаулыққа кері әсерін тигізбейтіні жөнінде бірнеше рет мәлімдеген. Ұйымның дерегінше, 5G желісінің сигналдарының физикалық қасиеттері бұрынғы 3G/4G толқындарынан түбегейлі айырмашылығы жоқ, сондықтан одан ерекше қауіп төнеді деуге негіз жоқ. Алайда радиофобия рационалды дәлелдерге әрдайым мойынсұна қоймайды – адамдар кейде сезімге беріледі, ал сезімді бизнестің пайдаланып кететіні белгілі. Электромагниттік толқыннан «қорқып», оны «емдейтін» тауарларға ақша жұмсау – қазіргі технологиялық дәуірдің жаңа шындығы. Радиофобияның бұл аспектісі телекоммуникация саласындағы жалған сенімдерді нығайтып қана қоймай, тұтынушыларды қажетсіз шығынға батырып отыр.

Чернобыльдегі туризм

Радиация қорқынышы кейде адамдарды қауіпті жерлерден қашуға мәжбүр етсе, кейде керісінше сол қорқынышты жерлерді өз көзімен көруге қызығушылық оятады. Осы парадокс радиофобияны туризм саласында табыс көзіне айналдырды. Апаттан кейін жабық аймаққа айналған Чернобыль көп жыл өткен соң «туризм» нысанына айналды – қорқыныш пен үрей тудырған мекен енді туристерді өзіне тартатын брендке ұқсады.

1990-жылдары бірен-саран зерттеушілер мен журналистер ғана бара алған Чернобыль аймағына 2000-жылдар ортасында арнайы турлар ұйымдастырыла бастады. Украина билігі Чернобыль аймағына туристік сапарларға ресми рұқсат беріп, арнайы аккредитациясы бар гидтер қызметін жолға қойды. Туристер 30 шақырымдық жабық аймақты автобуспен аралап, Припять қаласының қаңырап қалған көшелерін, жарылған 4-энергоблокты сыртынан көруге мүмкіндік алады. Мұндай турларды көбіне экстремалды сезім іздеушілер мен тарихқа қызығатындар таңдайды. Соңғы жылдары Чернобыльге қызығушылық кәдімгідей артты: апаттың 30 жылдығына орай және әсіресе 2019 жылғы HBO сериалынан соң шетелдік туризм күрт өсті. Чернобыльға тур ұйымдастыратын украиндық компаниялар сұраныстың 30-40%-ға артқанын, бір турға орташа есеппен 100 доллар төленетінін хабарлады. Осылайша, кезінде атауы зұлматпен байланысты аймақ бүгінде жылына ондаған мың турист қабылдайтын табысты бағытқа айналды.

Радиофобия туризмінің ерекшелігі – адамдар бір жағынан радиациядан қорқып тұрса да, сол қорқыныштың ордасына барып, оны «өз көзімен көруге» құштар. Турфирмалар бұл психологияны да кіріс көзіне айналдырған. Мысалы, Чернобыль туры барысында келушілерге жеке дозиметр (Гейгер есептегіші) жалға беріледі – туристер күні бойы қолындағы құрылғымен айналаның радиациялық деңгейін өлшеп, әлсін-әлсін тексеріп жүреді. Киевтік гид Елена Лупеханың айтуынша, бір күндік Гейгер құрылғысын жалға алу шамамен 8 АҚШ долларын құрайды, және оны жалдаушылар өте көп. Яғни, турист өз қорқынышын басу үшін немесе керісінше қоздыру үшін құрал пайдаланады, ал тур ұйымдастырушылар соның өзінен табыс табуда. Сондай-ақ, аймаққа кірер алдында және шығар кезде туристер арнайы бақылау бекеттерінде радиациялық қауіпсіздік тексерісінен өтеді – киім мен денеде жабысқан шаң-тозаңда радиация қалдықтары бар-жоғын анықтайтын сканерден өтеді. Бұл процедура бір жағынан қауіпсіздікті қамтамасыз етсе, екінші жағынан туристерге қосымша «экстримдік тәжірибе» сыйлайды. Көбіне келушілер үшін бұл да қызық – қорқынышты фильмнің кейіпкері тәрізді сезініп, дозиметрия рамкасынан өтудің әсері ерекше.

Чернобыль туризмінен жергілікті экономика да пайда көріп отыр: Киевте және аймақ маңында сувенирлік дүкендер ашылып, «радиация» тақырыбында футболкалар, белгішелер, газтұмылдырық (противогаз) сияқты естелік заттар сатылады. Припять қаласындағы бұрынғы кафетерий жөнделіп, қазір туристерге тамақ беретін асханаға айналған. Куәгерлердің айтуынша, онда ұсынылатын тағамдар да радиофобиясы бар қонақтарды ескеріп, тек Украинаның таза аймақтарынан әкелінген өнімдерден жасалады. Кейбір турпакеттерде тіпті «Чернобыль тағамынан дәм тату» деген атымен арнайы мәзір де болған – шын мәнінде, бұл украин асханасы (борщ, вареник, т.б.), бірақ маркетинг тұрғысынан туристерді тарту үшін осылай аталады. Осылайша, радиациядан қорқу сезімінің өзі туризмде маркетинг құралы қызметін атқарады: турист бір сәтке өзін қатер аймағында сезініп, аз дозада «қорқынышын» бастан өткергісі келеді, ал бизнес оған қауіпсіз жолмен сол эмоцияны «сатады».

Әрине, мұндай турлардың қауіпсіздігі қатаң бақыланады. Гидтер үнемі дозиметриялық бақылауда болады, әр турдың аймақта болу уақыты шектеулі. Украинаның туризм министрлігі аккредитациялаған компаниялар ғана бұл сапарларды жасай алады және гидтері мойынға тағып жүретін дозиметрлері белгілі бір мөлшерден асып кетсе, оларды міндетті түрде демалысқа жібереді. Яғни, туристердің денсаулығына нақты қауіп тым аз. Соған қарамастан, көпшілік Чернобыльге баруды ерлік пен қауіп-қатермен байланыстыруды жөн көреді – бұл да туризм индустриясын өркендетіп отырған психологиялық фактор.

Чернобыльден бөлек, әлемде радиофобияға негізделген басқа да туризм бағыттары бар. Мысалы, Жапонияда 2011 жылғы Фукусима апаты аймағына да турлар ұйымдастырылды (алайда үкімет шектеулері мұнда қатаңдау). Қазақстандағы Семей полигоны аумағына да отандық және шетелдік туристерді апару жобалары айтылып жүр – Кеңес дәуірінде ядролық қару сыналған ол жер жұрттың қызығушылығын тудыратыны анық. «Атом туризмі» деп атала басталған бұл құбылыс – адамдардың ядролық тарихқа деген қызығушылығы мен қорқынышының араласуынан туған ерекше нарық. Мұндай сапарлар білім беру, тарихи таным жағынан пайдалы десек те, онда да басты қозғаушы күш – адамның көңіл түкпіріндегі радиацияға деген қорқыныш пен оны жеңуге деген талпыныс. Ал бизнес осы талпынысты қанағаттандыру үшін қызмет ұсынады.

Тағам өнеркәсібі: «Радиациясыз» азық-түлік

Чернобыль апатынан кейінгі радиофобия толқыны күнделікті тұрмыста ең алдымен азық-түлік қауіпсіздігі мәселесін қозғады. 1986 жылы сәуір-мамыр айларында Еуропада миллиондаған адам жергілікті сүт, көкөніс, жеміс-жидектерді тұтынуға қорқып қалды. Кей елдер кеңестік өңірлерден әкелінетін азық-түлікке тыйым салды, нарықта «радиация жоқ» деген белгісі бар өнімдер пайда болды. Бұл әсіресе Балтық жағалауы, Украина, Беларусьтен шалғай елдерде қызық көрініс берген: мысалы, Италияда Чернобыльден кейін бір жыл өткенде де кейбір базарларда «біздің саңырауқұлақта радиация жоқ» деген жарнамалар болған екен. Әрине, Еуропаның көп бөлігінде жауған радиоактивті жауын-шашын алғашқы апталарда кей азық-түлікте изотоптар мөлшерін көтерді, бірақ уақыт өте жағдай түзелді. Дегенмен, радиофобия ұзақ сақталды – адамдар жылдар бойы белгілі бір өңірдің өнімдеріне сақтықпен қарап, кей тұтынушылар тек арнайы тексерістен өткен «таза» азық-түлік сатып алуға дайын болды. Мұны байқаған кей компаниялар сертификаттау және маркетинг арқылы тұтынушыларды тартуға тырысты.

Мысалы, 1990-жылдарда Швеция, Германия секілді елдерде «органикалық таза» деген ұғыммен қатар «радиациялық бақылаудан өткен» деген белгі де жарнамаланды. Кейбір фермерлер өз өнімдерінің радиоактивті цезий, стронций изотоптарына тексерілгенін құжатпен көрсетіп, сол арқылы жоғары бағада өткізді. Яғни, радиофобия «таза азық-түлік» трендін күшейтуге өз үлесін қосты деуге болады. Қазір органикалық өнімдер негізінен пестицидсіз тазалықты білдірсе де, тұтынушылардың санасында оны қауіпсіздіктің барлық түрімен байланыстырады, оның ішінде радиация да бар. Чернобыльден соң Еуропада «сәулеленген азық-түлік» түсінігіне үрке қарайтындар артты. Шын мәнінде, азық-түлікті сәулемен өңдеу (облучение) – оны радиоактивті етпейді, керісінше микробтардан тазарту үшін қолданылатын қауіпсіз технология. Бірақ радиофобия әсерінен көптеген елдерде халық сәулеленген (ультракүлгін немесе гамма-сәулемен залалсыздандырылған) өнімдерді сатып алғысы келмеді. Көп ұзамай кей мемлекеттерде оны маркерлеу талап етілді, тіпті органик стандарттарында сәулеленген өнімдерге тыйым салынды. Бұл да радиофобияның жанама әсері – ғылыми қауымдастық қауіпсіз деген технологияға тұтынушылардың сенбеуі бизнеске әсер етті, нәтижесінде компаниялар да тұтынушы айтқан талапқа көнуге мәжбүр болды.

Тағам саласындағы радиофобияның айқын көрінісі – ядролық апаттардан кейінгі паникалық сатып алулар. Біз жоғарыда Фукусима апаты кезінде Америкада йод таблеткалары қалай сатылғанын айттық. Сол оқиға Қытайда өзгеше түрде өрбіді: 2011 жылы Қытай тұрғындары радиациядан қорғанамыз деп жаппай йодталған ас тұзын сатып ала бастады. Өйткені ел ішінде «йод тапшылығы болатын көрінеді, Жапонияның радиациясы бізге жетсе, тұздағы йод қорғайды» деген қауесет тарады. Нәтижесінде, Қытайдың көптеген провинцияларында қысқа уақыт ішінде дүкен сөрелеріндегі тұз толық сатылып кетіп, кей жерлерде бағасы да аспандады. Әрине, бұл әрекеттің еш ғылыми негізі жоқ еді (адам радиацияға ұшыраған жағдайда қажеті – арнайы калий йодиді, ал ас тұзындағы йод мөлшері мардымсыз, әрі радиация қаупі Қытайға төніп тұрмаған). Дегенмен, радиофобия қисынсыз қадамдарға да апарады, ал мұны кей пысықайлар пайдаланып үлгереді – тұзды қоймасында ұстап, дүрліккенде қымбатқа қайта сату сияқты мысалдар орын алды.

Радиациядан қорқу азық-түлік экспортына да әсер ететін факторға айналды. Чернобыль апатының кейінгі жылдарда Беларусь пен Украина өнімдерін Еуропа сатып алуды күрт азайтты, бұл сол елдердің экономикасына соққы болды. Ал 2011 жылғы Фукусима оқиғасынан соң бірнеше ел жапон теңіз өнімдеріне, шайына шектеу қойды. 2023 жылы Жапония үкіметі Фукусиманың суын мұхитқа төгетін кезде Қытай мен Оңтүстік Корея тарапынан үлкен ақпараттық қарсылық көрді – қытайлықтар жапон теңіз өнімдерінен жаппай бас тартып, ел ішінде де теңіз балығы мен тұзға сұраныс артты (импорт тоқтайды деген қорқынышпен). Бұл оқиғалардың саяси астары да бар, бірақ түп-төркінінде халық арасындағы радиофобия көңіл-күйі жатқаны анық. Жапон үкіметі өз өнімдерінің қауіпсіздігін көрсетіп бақса да, кей нарықтарды қайта жаулап алуы ұзақ уақыт алмақ.

Тағам өнеркәсібіндегі радиофобия кейде маркетингтік айла-тәсілдерге де жол ашады. Мысалы, «радиациядан қорғайды» деп позицияланған тағамдық қоспаларды жоғарыда атап өттік. Сондай-ақ, радиацияға қарсы әсері бар деп кей тағамдар ерекше сұранысқа ие болды: қара жүзім, қызыл шарап (ондағы резвератрол антиоксиданты үшін) немесе балдырлар. Ғалымдар шын мәнінде кейбір антиоксиданттардың радиацияның жасушаларға әсерін аздап бәсеңдететінін зертханалық деңгейде анықтаған. Алайда бұл әсер сәуле дозасы аз болғанда ғана мардымды, сондықтан күнделікті өмірде оның маңызы шамалы. Дегенмен, БАҚ беттерінде әр кезде шыққан «Қызыл шарап сәуледен қорғайды», «Спирулина радиацияға қарсы көмекші» деген мақалалар қарапайым халық санасына қатты әсер етеді. Нәтижесінде, кейбірі радиация қаупі төнсе, сол өнімдерді алуға тырысады немесе алдын ала пайдаланады. Бұл да – радиофобияның коммерциялық жанама әсерлерінің бірі.

Құрылыс: Радон және «сәуледен қорғайтын» материалдар

Радиация қорқынышы құрылыста және жылжымайтын мүлік нарығында да өз ізін қалдырды. Адамдар баспанасының қауіпсіз болғанын қалайды, сондықтан үйдегі радиациялық фон ұғымы пайда болды. Негізінде, кез келген ғимаратта табиғи радиациялық фон бар – құрылыс материалдарындағы уран, торийдің болмашы үлесі, ғарыштан келетін сәуле, жер қыртысынан бөлінетін радон газы соған үлес қосады. Қалыпты жағдайда бұл заттың адам денсаулығына зияны жоқ. Алайда радиофобия әсерімен кей адамдар үйіндегі сол көрінбейтін сәуледен де қауіптене бастады.

Ең алдымен, XX ғасыр соңында көпшіліктің назары радон газына ауды. Радон – уранның ыдырауынан пайда болатын радиоактивті газ, ол жер астынан шығып, ғимараттардың жертөлелеріне жиналуы мүмкін. Шын мәнінде, радонның жоғары концентрациясы өкпе қатерлі ісігінің пайда болу қауіп факторларының бірі болып есептеледі (шылымнан кейінгі екінші орын). Сондықтан радоннан қорғану – орынды сақтық. Дегенмен, бұқаралық ақпарат құралдары бұл тақырыпты жиі көтерген сайын қарапайым тұрғындардың үрейі өсіп, тіпті радон төмен жерлерде де өз бетінше шара қолдануға кіріскендер болды. АҚШ пен Еуропада радонға қарсы қызмет көрсететін, өлшеу құралын сататын және ғимараттарға желдету жүйесін орнатып беретін компаниялар көбейді. Мәселен, радоннан қорғау жүйелерінің жаһандық нарығы 2023 жылы шамамен 600 миллион АҚШ долларына жетіп, 2030 жылдарға қарай екі еселенуі мүмкін деген болжам бар. Бұл салада арнайы маманданған фирмалар үйлерде радон деңгейін өлшеп, егер ол белгіленген нормадан сәл асса, қымбат желдеткіштер, еден астына тас төсеу, бетон саңылауларын бітеу сияқты қызметтерді ұсынып, қарқынды табыс табуда. Әрине, радоннан қорғау белгілі деңгейде қажетті де іс, бірақ кейде радиофобия салдарынан толығымен қауіпсіз аймақтардағы тұрғындар да артық ақша шығындап, үйін қайта жабдықтап жатады.

Сонымен қатар, құрылыс материалдарының радиоэкологиялық тазалығы деген ұғым пайда болды. Көптеген елдерде құрылысқа пайдаланатын цемент, кірпіш, гранит секілді материалдарда табиғи радионуклидтердің құрамы стандартпен шектеледі. Чернобыль апатынан кейін бұл талаптар қатайып, жаңа үйлер салуда «экологиялық таза материал» ұраны маркетингке енді. Мысалы, граниттің табиғи радиациялық фоны баршаға мәлім – ол аз мөлшерде уран-торий элементтерін қамтуы мүмкін. Кейбір радиофобиясы күшті адамдар үйіне гранит жақпауға тырысады немесе граниттің «радиациясы өлшенген қауіпсіз түрін» іздейді. Сол сұранысты өтеу үшін кей тас өндіруші компаниялар өнімдерінің радиациялық мөлшерін тексертіп, сертификатпен сата бастады. Түрлі жарнама материалдарында «біздің кірпіште радиация жоқ» дегендей сөздер де кездесті. Шын мәнінде, нөлдік радиациялық фон болмайды, тек өте төмен мөлшерлер бар, бірақ маркетингтік тұрғыда «нөлге тең қауіп» деген түсінік сатылымға оң әсер етеді.

Құрылыс саласындағы радиофобия әсіресе күнделікті тұрмыстық техникамен байланыста өрбиді, оны келесі бөлімде қарастырамыз. Дегенмен, мұнда айта кетерлігі – жылжымайтын мүлік бағасына да радиофобия әсер етеді. Мысалы, кейбір елдерде үйдің жанында высоковольтты электр желілері немесе ұялы байланыс мұнарасы болса, сатып алушылар бағаны түсіреді – себебі олар электромагниттік сәуледен қауіптенеді. Бұл құбылыс АҚШ-та да, Еуропада да байқалған және сот талқылауларына дейін барған жағдайлар болды. Яғни, радиофобия тек тауар мен қызметте ғана емес, мүлік нарығында да құнға әсер ететін фактор ретінде көрініс табуда.

Тұрмыстық техника: Микротолқынды пештен ноутбукке дейінгі қорқыныш

Радиация жайлы қорқыныштың ең қарапайым деңгейі – күнделікті тұрмыстық техникаларға қатысты үрей. Микротолқынды пеш алғаш нарыққа шыққан 20-ғасыр ортасынан бері талай қауесет пен қорқынышқа себеп болды. Көпшілік микротолқынды пеш тағамды «сәулелендіреді», одан шыққан толқындар жақын адамға зиян тигізеді деп санады. Тіпті бүгінге дейін кей отбасыларда «микротолқынды пеш жұмыс істегенде бөлмеден шығып кету керек» немесе «оның әйнегінен қарама» деген ескертулер айтылады. Бұл – радиофобияның тағы бір түрі, ғылыми негізі мардымсыз болса да, халық арасында берік орныққан наным. Нәтижесінде, өндірушілер тұтынушылар сенімін арттыру үшін микротолқынды пештерге қорғаныш торларын орнатып, радиацияны сыртқа шығармайтын көп қабатты әйнек қолданатын болды. Шын мәнінде, мұндай пештердің СВЧ (жоғары жиілікті өріс) толқындары корпусы жабық болғанда сыртқа өте аз шығады, ол да қатаң стандартпен реттеледі. Дегенмен, «сәулесіз пеш» деген ұранмен кей фирмалар қосымша маркетинг жүргізді. Мысалы, бірқатар брендтерде «бала құлыпы» (балалар жақындаса автоматты өшетін) функциясы енгізілді – бұл қауіпсіздік үшін жасалғанымен, жарнамада көбіне «сәуледен баланы қорғайды» деп ұсынылды.

Дәл осылай, өткен ғасырдың 90-жылдары компьютер мониторы алдында көп отыратын жандар экраннан шығатын электромагниттік өрістен қауіптенді. Ескі ЭЛТ (Электронды-сәулелік түтікше) мониторлар жұмыс барысында аз мөлшерде рентген сәулесін де шығаратын. Осыған байланысты Швецияның TCO стандарты енгізіліп, мониторлардан бөлінетін электромагниттік өріс деңгейі қатаң қадағаланды. Кеңсе техникасын жарнамалауда «Low Radiation» (төмен радиация) сертификаттары пайда болды. Бұл да – радиофобияның техника өндірісін қауіпсіздеу қылуға итермелегенінің бір мысалы. Кейін плоский экранды ЖК (LCD) мониторлар келгенде бұл мәселе ұмытылды, себебі оларда зиянды сәуле шығару факторы жоқтың қасы болатын. Дегенмен, электромагниттік өріс қазіргі барлық электр құрылғыларында бар, сондықтан радиофобиясы бар адамдар тұрмыстық техникаға да сақтықпен қарайды.

Тұрмыстық техникаға қатысты тағы бір радиофобия көрінісі – ұялы телефонды көп қолданғаннан болатын «сәуле» әсері. Бұны телекоммуникация тарауында айттық, бірақ ол жеке гаджет ретінде де тұрмысымыздың ажырамас бөлшегі. Қазіргі адамдар смартфонды күні-түні жанынан тастамайтынын ескерсек, кейбірі онымен ұзақ сөйлесуден қорқады. Соңғы жылдары осыған байланысты «әуе түтікті құлақаспап» (air-tube headset) деген тауар шықты – ол кәдімгі құлаққапқа қарағанда құлақ маңына мүлде метал сым апармай, дыбысты пластик түтікше арқылы береді. Өндірушілері мұны «телефонның зиянды сәулесін құлақтан алыс ұстайды» деп жарнамалайды. Ғалымдар телефоннан шығатын негізгі энергия телефонның өзінан тарайтынын, ал сымды құлақаспап ол энергияны шын мәнінде азайтатынын айтса да, маркетологтар одан әрі қауіпсіз түрін ұсынғанда тұтынушылар тауып отыр. Дәл осы сияқты, ұйықтарда телефонды далдаға қойып жату үшін арнайы қаптар сатылады, ноутбукті тізеге қойып жұмыс істегенде сәулесін бөгейтін төсеніштер бар – осылардың бәрі радиофобия өнімдерінің спектрін кеңейтуде.

Бизнес және ғылыми шындық

Жоғарыдағы мысалдар «радиофобия» құбылысының бүгінгі қоғамда қаншалықты көпқырлы екенін айқын көрсетеді. Чернобыль апатынан кейін орныққан радиациядан қорқу сезімі уақыт өте келе мүлде байланысы жоқ технологияларға да ауысып, жаңа формаларға ие болды (мысалы, 5G туралы үрей). Көзге көрінбейтін, түсіндіруі қиын қауіп алдында алаңдаушылықтың пайда болуы – психологиялық тұрғыдан түсінікті реакция.

Ал нарықтың өз заңы бар: тұрақты сұраныс бар жерде, тіпті ол қорқынышқа негізделсе де, міндетті түрде ұсыныс пайда болады. Соның нәтижесінде радиофобияны «басқаруға», «әлсіретуге» немесе «қорғаныс» ұсынуға бағытталған толыққанды тауарлар мен қызметтер индустриясы қалыптасты.

Әрине, радиацияның қауіптілігін мүлде жоққа шығаруға болмайды – ірі апаттардың салдары бар, иондаушы сәулелену денсаулыққа зиян келтіретіні ғылыми факт. Бірақ сол қауіптің өзін дұрыс түсінбеу – орынсыз қорқынышқа әкеледі, ал орынсыз қорқыныш – бизнес үшін мүмкіндік. Ғылыми деректер көп жағдайда радиофобияны теріске шығарса да, халық арасында сенімсіздік пен алаңдау бар болғандықтан, «үрей бизнесі» жойылар емес. Мысалы, проф. Герри Томас айтқандай, «радиация қорқынышты емес, адамдардың сол радиацияны қабылдау үрейі қорқынышты» нәрсе. Бұл қорқыныштан айырылу үшін білім мен ашық ақпарат қажет. Өкінішке қарай, кейде бұқаралық ақпарат құралдары сенсация қуып, үрейді күшейтеді, не әлеуметтік желілерде жалған ақпарат жылдам тарайды. Соның нәтижесінде, радиофобия ұзақ мерзімді нарықтық құбылыс ретінде сақталып отыр: медицинада йод таблеткасы мен «детокс» қоспалары, телекомда анти-EMF жабдықтары, туризмде қара турлар, азық-түлікте «таза өнім» тренді, құрылыста экрандау технологиялары, тұрмыста арнайы аксессуарлар – мұның бәрі радиациядан қорқатын тұтынушы қалтасын қаққаннан күн көретін бизнестің буындары.

Дегенмен, радиофобияның позитивті жанама әсерлері де барын атап өту керек: мысалы, радиациялық қауіпсіздікке көңіл бөлудің арқасында медицинада сәуле дозасын азайтатын жаңа технологиялар шықты, құрылыс стандарттары жетілді, халықтың табиғи радон сияқты көздерге көңіл бөлуі артты. Яғни, белгілі бір дәрежеде қорқыныш прогресті ынталандырған тұстары да бар. Бірақ шектен шыққан, ғылымнан алшақ қорқыныш әрдайым жақсылық әкелмейді – керісінше, жалған ем-домға, қажетсіз затқа ақша жұмсау, денсаулыққа зиян тию (мысалы, радиоактивті алқа таққандар) секілді келеңсіздікке ұрындырады. Сондықтан мамандар радиофобияның өзінен қорғану керек дейді: сабырлы зерде, дәлелді ақпарат пен сын көзқарас қажет.

Қорытындылай айтқанда, «Чернобыльден 5G-ге дейін» созылған радиация қорқынышы бір ғана әлеуметтік феномен емес — тұтас буындардың психологиясына, технологияның бағытына және нарықтың құрылымына әсер еткен күрделі құбылыс. Ол қалайша пайда көзіне айналды?

Біріншіден, үрейдің өзі тауарға айналды: апат орнын аралататын турлар, мистикалық реңктегі фильмдер мен ойындар, «қауіп аймағы» концепциясына құрылған контент индустриясы қорқынышты қызығушылыққа ұластырды.

Екіншіден, сол үрейді «басу» мақсатында жасалған өнімдер мен қызметтер нарығы пайда болды — йод таблеткасынан бастап, ғылыми негізі жоқ квант кулондарына дейін. Сұраныс бар жерде ұсыныс табылады, ал қорқыныш сұранысты ең тез туындатады.

Үшіншіден, радиофобия қоғамдық санаға терең сіңіп, кей технологиялардың дамуын тежеді: бір елдерде АЭС салу жылдар бойы халық қарсылығына тап болды, басқа өңірлерде байланыс мұнараларын орнатуға жергілікті тұрғындар үзілді-кесілді қарсы шықты. Бірақ дәл осы үрей басқа нарықтарды — баламалы энергетика, «табиғи» және органикалық өнімдер секторын — керісінше, күшті серпінмен алға жетеледі.

Бұл құбылыстың шындығы қарапайым емес. Дегенмен анық нәрсе бар: қоғамның радиация туралы сауаты артқан сайын, радиофобиядан пайда тапқысы келетіндердің мүмкіндігі азая береді. Сондықтан жалған қауіптен «қорғайтын» өнімдерге ақша жұмсамас бұрын ресми дереккөздерді қарап, ғылыми сарапшылар пікіріне сүйенген дұрыс.

«Радиациядан гөрі радиофобияның бизнеске айналуы қауіпті» деген сөздің астары да осында — үрейдің емес, ақылдың жетегінде жүрейік.

Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға

Оқи отырыңыз

Спорт

Бір отбасынан шығып, 2026 жылғы Олимпиадада чемпион атанған спортшылар

Спорт

Ақ Олимпиада: Қазақстанның шынайы мүмкіндігі қандай?

Спорт

11,8 млрд теңге, «Арсенал» қақпасына салынған тарихи голдар: «Қайрат» Чемпиондар лигасындағы жорығын аяқтады

27 Қаңтар, 09:09 Құранды білетін қазақ жастарының Қара сөздерді оқымағанын естіп таңғалдым – чехиялық ІТ маманы

11 Қараша 2025, 18:13 «Шедевр»: Игорь Крутой тағы бір қазақстандық өнерпазға арнап ән жазды

6 Қараша 2025, 17:09 Күздің соңғы премьералары: қарашада қандай фильмдерге баруға болады