Букмекерлік жарнамаға салынған тыйым спорттың дамуына бұғау салмады ма?
Қазақстанда құмар ойындардың жарнамасына қатысты заңнамаға күрделі өзгерістер енгізілді. Былтыр қабылданған жаңа заң бойынша букмекерлік кеңселер мен онлайн-казино жарнамасына қатаң шектеу қойылып, бірқатар жағдайларда толық тыйым салынды.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бұл бастаманы қолдап, лудоманияны (құмар ойынға тәуелділікті) «XXI ғасырдағы басты әлеуметтік зұлымдық» деп атады. Заңның басты мақсаты – құмар ойындардың зиянды ықпалын азайту, әсіресе жастарды оған тартатын агрессивті жарнаманы шектеу арқылы қоғамның денсаулығын қорғау. Алайда, бұл өзгерістер спорт индустриясына, әсіресе футбол клубтары мен федерацияларының қаржылануына әсер етпей қоймады
Жаңа заңдағы жарнамаға тыйым салу талаптары туралы не белгілі?
Қазақстанның ойын бизнесі туралы заңнамасына енгізілген түзетулер букмекерлік кеңселер мен тотализаторлардың жарнамасына бұрын-соңды болмаған шектеулер қойды. 2024 жылғы заң өзгерістері бойынша құмар ойын жарнамасына қатысты негізгі талаптар мыналар:
Сыртқы жарнамаға толық тыйым: Көшелерде, ғимараттардың қасбеттерінде, қоршауларда, көлік құралдарында құмар ойын жарнамасын орналастыруға толық тыйым салынды. Яғни, енді қала көшелерінде букмекерлік брендтердің билбордтары мен маңдайшалары мүлдем болмайды. Мысалы, Астана қаласында жаңа ереже күшіне енген соң 290-нан астам сыртқы жарнама құрылымы – билбордтар мен баннерлер демонтаждалған.
Ақпарат құралдарында шектеу: Букмекерлік кеңселер мен казиноларды БАҚ-та жарнамалауға толық тыйым енгізілді. Теледидар мен радио арналары, жалпы тақырыптағы газеттер мен журналдар, интернет-сайттар мен мобильді операторлардың SMS-хабарламалары арқылы құмар ойын жарнамасын таратуға болмайды. Сонымен қатар, танымал блогерлер мен әлеуметтік желі жұлдыздарына да мұндай ойындарды жарнамалауға заң жүзінде тыйым салынды. Бұл талапты бұзған жеке тұлғаларға 200 мың теңге көлемінде айыппұл қарастырылған. Жалпы, заң нормаларын сақтамағаны үшін жарнама беруші де, оны шығарушы мен таратушы да әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Алғаш анықталса жеке тұлғаға 60 айлық есептік көрсеткіш (АЕК) (шамамен 236 мың теңге) айыппұл, ал қайталанса 170 АЕК-ке (шамамен 670 мың теңге) дейін өседі.
Онлайн кеңістік пен шетелдік операторлар: Лицензиясы жоқ шетелдік букмекерлік кеңселер мен онлайн-казино сайттарына Қазақстан аумағында толық тыйым салынды, оларды бұғаттау және қаржылық операцияларын тоқтату шаралары қабылдануда. Былтыр «Кибернадзор» ақпараттық жүйесіне заңсыз құмар ойын және бәс тігу жарнамасын тарататын 10 мыңнан астам веб-сайт енгізіліп, бұғаттауға дайындалған. Бұдан бөлек, елдегі интернет-платформаларда заңсыз құмар ойын жарнамасын анықтау және жою жұмыстары күшейтілді.
Рұқсат етілетін ерекше жағдайлар: Заңдағы шектеулерге қарамастан, белгілі бір ерекшеліктер қарастырылған. Спорт саласына қатысты жарнамаға шағын ғана «терезе» қалдырылды: букмекерлік брендтердің жарнамасы тек спорт ғимараттарының ішінде, спортшылардың жарыс киімдерінде және арнайы спорттық бағыттағы бұқаралық ақпарат құралдарында ғана орналастыруға болады. Мысалы, стадиондар мен спорт ареналарында өтіп жатқан матчтар кезінде букмекерлік компаниялардың баннерлері ілініп тұра алады, сондай-ақ спортқа мамандандырылған телеарналар мен сайттарда құмар ойын жарнамасы берілуі мүмкін. Сонымен бірге халықаралық спорт жарыстарын отандық телеарналар көрсеткенде, трансляция кезінде эфирде көрінетін шетелдік букмекерлік жарнамаларға да рұқсат етіледі (өйткені оларды толық алып тастау техникалық қиын). Бұл ерекшеліктер букмекерлік кеңселердің спорттан тыс ортада жарнамалануын түбегейлі тоқтатып, тек спорттың өз ішіндегі тар шеңберде ғана қалдыру үшін енгізілген компромисс болып саналады.
Жастық шектеу және өзге шаралар: Жарнамаға тыйымнан бөлек, заң құмар ойындарға қатысу шарттарын да қатайтты. Енді букмекерлік кеңселерде ставка жасау жасы 21-ден 25 жасқа көтерілді. Сондай-ақ, сот орындаушыларының борышкерлер тізімінде тұрған 3,5 миллион қазақстандыққа және 280 мыңға жуық мемлекеттік қызметші мен әскерилерге бәс тігуге тыйым салынды. Бұл талаптар ойынқұмарлықтан әлеуметтік қорғау мақсатында енгізіліп отыр. Құмар ойынға салынған тәуелді азаматтардың өзін-өзі шектеуіне мүмкіндік беретін жүйе іске қосылып, тіркелген адам 1 жылдан 10 жылға дейін казино мен букмекерге кіргізілмейді делінген. Тіпті, заңсыз онлайн-казино ұйымдастырғандарға 2 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылды.
Бұл өзгерістер 2024 жылдың 9 қыркүйегінен бастап заңды күшіне еніп, еліміз бойынша құмар ойын жарнамаларын жаппай алып тастау науқаны басталды. Нәтижесінде қалалардағы билбордтар, маңдайшалар, жарнама баннерлері тез арада демонтаждалып, ақпараттық кеңістік «тазартылды» деп бағалануда. Сондай-ақ байланыс операторлары құмар ойын жарнамасы бар SMS жолдауды доғарды, жалпыүлесті телеарналар мен сайттар букмекерлердің жарнамалық контентін тоқтатты. Мемлекет өкілдері бұл шараларды қоғамды, әсіресе жастарды, құмар ойынның жағымсыз ықпалынан қорғау үшін «маңызды жеңіс» деп атады.
Спорт клубтары мен федерацияларының қаржылануына кері әсер етті
Жарнамаға қойылған тыйымның спорт индустриясына, әсіресе оның қаржылану құрылымына елеулі ықпал еткені сөзсіз. Соңғы жылдары Қазақстанда көптеген спорт клубтары мен жарыстары қаржылық демеуші ретінде букмекерлік компанияларға арқа сүйеп келгені құпия емес. Футбол саласында бұл, әсіресе анық байқалды: бірнеше жыл бойы еліміздің Премьер-лигасы Olimpbet букмекерлік компаниясының демеушілігімен аталып, лига атауына сол бренд қосылып келді. Сондай-ақ Olimpbet Қазақстан футбол федерациясының (ҚФФ) ресми әріптесі болды, ұлттық чемпионат пен Кубокты қолдап, клубтарға қаржы құйды. Бұған қоса, бірқатар жеке футбол клубтарының жейделерінде, стадиондарында түрлі букмекерлік кеңселердің логотиптері жарқырап тұрды. Мысалы, 2023 маусымында Премьер-лигадағы 14 команданың 5-еуі формасының кеудесінде бәс тігумен айналысатын компаниялардың атауын жарнамалады деген дерек бар. Яғни, букмекерлер спорттың басты демеушілерінің біріне айналған.
Осындай жағдайда жарнамаға шектеу енгізу – спорт ұйымдары үшін табыс көзінің бір бөлігін жоғалтуымен тең. Толық тыйым енгізілгенде, клубтар мен федерациялар бюджетінде едәуір қаржылық бос кеңістік пайда болды. Мәселен, Испаниядағы тәрізді ереже енгізілсе, онда «бірқатар клубтар қаржылық қысымға ұшырап, демеушілік келісімдерден түсетін 90 миллион еуродай табыстан айырылады» деп алаңдатқан еді мамандар. Мұны испан Ла Лигасының президенті Хавьер Тебас та растаған: «Үкіметтің құмар ойын жарнамасына тыйымы испан футболының табысын шамамен €90 млн кемітеді, клубтардың Еуропа алдындағы бәсекеге қабілеттілігін азайтады» деп мәлімдеген.
Қазақстандық спорт басшылары да осыған ұқсас алаңдаушылық білдірді. Туризм және спорт министрлігінің өкілдері сол тұста «Жарнаманы толық шектеу спортқа соққы болар еді, букмекерлердің қолдауынсыз спортты қаржыландырудың ауыртпалығы мемлекет бюджетін көтереді, ал қазіргі жағдайда бұл мүмкін емес. Сондықтан билік компромиске барып, жарнаманы спорттық салада қалдыруды жөн көрді» деп ашық айтты.
Заңда сақталған спорттағы жарнамаға рұқсат сол компромисстың бір бөлігі еді. Соның нәтижесінде қазіргі таңда клубтар мен спорт федерациялары бұрынғы келісім-шарттарын мерзімі біткенше жалғастыра алады. Мысалы, Olimpbet компаниясы мен ҚФФ арасындағы демеушілік келісім 2025 жылдың соңына дейін күшінде қалатыны хабарланды. Демек, 2024-2025 маусымдарда лига атауы өзгермей, «Olimpbet – Қазақстан чемпионаты» атауы сақталмақ. Алайда жаңа заңның рухына сәйкес, бұл келісім аяқталған соң букмекерлік компаниялармен мұндай атаулық демеушілік жалғаспауы мүмкін. Қазірдің өзінде футбол билігі альтернативті демеушілер іздей бастады. Келесі жылдан бастап ұлттық чемпионатқа жергілікті ірі банктердің бірі спонсор болуы мүмкін деген сыбыс бар. Расында, ҚФФ таяуда Kaspi Bank пен Freedom Bank қаржыландыруымен бірнеше аймақта балалар футбол академияларын ашу жобаларын жариялады, бұл да спортты қаржыландыруда бизнес сектордың басқа салаларға бет бұра бастағанын көрсетеді.
Сонымен бірге, букмекерлік жарнамаға тыйымның спорт медиаға да ықпалы бар. Бұрын көптеген спорттық басылымдар мен телеарналар букмекерлерден қомақты жарнама табысын алып отырған. Орталық Азия Жарнама қауымдастығының дерегінше, жаңа шектеулер енгізілгеннен кейін қазақстандық медиа саланың жарнама табыстары орта есеппен 10 пайыз төмендеді, кейбір радиоарналар кірісінің 50 пайызына дейін, сыртқы жарнама нарығы 15-20 пайызға дейін жоғалтқан. Бірқатар интернет-БАҚ үшін жарнаманың 40-50 пайызы осы құмар ойын операторының есебінен болып, енді олар мүлдем қаржылық қиындыққа ұшырады. Бұл жанама әсер спорт жаңалықтары мен трансляциялар сапасына, журналистер штатына да ықпал етуі ықтимал дейді сарапшылар. Кейбір ақпарат құралдары спорттық трансляциялардың құқықтарын сатып алу шығындарын жабуға қаражат табу қиындап кеткенін айтып отыр.
Жалпы, жаңа заң спорт ұйымдарының қаржы моделіне түзету енгізуді талап етеді. Букмекерлік демеушіліктің қысқаруы салдарынан клубтар балама қаржы көздерін іздеп, демеушілерді әртараптандыруы қажет. Мемлекеттік бюджетке жүгінуге тура келуі мүмкін деген алаң бар, бірақ қазіргі экономикалық жағдайда бұл тұрақты шешім бола алмайды. Сондықтан спорт қоғамдастығы үшін басты міндет – бизнестің басқа салаларымен серіктестікті нығайту, жанкүйерлер базасын коммерцияландырудың жаңа жолдарын қарастыру және шығындарды оңтайландыру болмақ. Осылайша букмекерлердің жарнамалық ақшасына тәуелділікті азайтып, спорттық даму тұрақтылығын сақтауға болады.
Сарапшылар пікірі: жарнамаға тыйымның пайдасы басым ба, зияны басым ба?
Букмекерлік жарнамаға тыйым салу жөніндегі шешім қоғамда қызу талқыға түсті. Спортшылардың арасындағы пікірлер де екіұдай: кейбірі бұл қадамды құптап, бұқараны құмар ойынның арбауынан сақтайтынына үміт артса, енді бірқатары спортқа қаржылай зияны тиетінін алға тартты. Танымал футболшылар ресми мәлімдеме жасамағанымен, кулуарда бірнеше ойыншы жастардың ставкаға әуестенуі жиілегенін, командаластар арасында да құмар ойынға салынғандар кездескенін айтып, жарнамаға тыйымды қолдағаны айтылуда.
Есесіне, сарапшылар мен сала мамандары заңға байланысты ойларын жарыса ортаға салды. Медиа және экономика сарапшысы Айгүл Берікова бұл заң жобасын «шикі және қауіпті» деп атап, депутаттар оның салдарын жете зерттемей асығыс қабылдады дегенді айтты. Оның сөзінше, «Қазақстанда жарнамаға тыйым салу шын мәнінде тек қазақстандық сайттарға әсер етеді, ал ғаламтор кеңістігінде шетелдік компаниялардың жарнамасы онсыз да жүре береді. Бұл жергілікті интернет жобалардың ақшасын құртып, шетелдіктердің табысын арттырады, ал лудомания деңгейі өзгермейді» деген пікірді ұстанады.
Сарапшы дәлел ретінде Латвия, Бельгия сияқты елдерді мысалға келтіреді: Латвия құмар ойын жарнамасына 17 жыл бұрын толық тыйым салғанмен, халықтың 6 пайызы ойынқұмар болып, Еуропадағы ең жоғары көрсеткішке жеткен. Өйткені, нарықтың басым бөлігін бақылаусыз шетелдік операторлар жаулап алған.
Ал Бельгияда жарнамаға тыйым енгізілген соң небәрі жарты жылда елде заңсыз букмекерлік сайттардың саны 4,4 есе өсіп кеткен (500-ден 2214-ке). Бұл деректер тыйымның кері әсері болуы мүмкін екенін көрсетеді деп түйіндеді маман.
Сонымен бірге, құмар ойындарға тәуелділікпен күресуші ұйымдар жаңа заңды оң бағалады. Мәселен, Ұлыбританиядағы The Big Step қозғалысының өкілдері ағылшын Премьер-лигасының клубтары 2026 жылдан бастап жейделерге букмекер жарнамасын қоймау туралы бастамасын «үлкен алға жылжу» деп атады. Ұқсас пікірді қазақстандық кейбір психолог мамандар да айтты. Олар жастар арасында құмар ойынға әуестік белең алып бара жатқанын, жарнаманың азаюы сол проблеманың ушығуын тоқтатуға ықпал етуі мүмкін екендігін жеткізді.
«Отбасын құртатын ойынқұмарлықтан сақтандыру үшін мемлекет осындай қатаң шектеулер қоюға мәжбүр. Бұл әлеуметтік маңызды қадам» деп жазды Мәжіліс төрағасы Ерлан Қошанов өз жазбасында. Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин де жаңа заңның жастар денсаулығын қорғаудағы маңызын атап өтті.
Спорт журналистері мен комментаторлары да өз көзқарастарын білдірді. Отандық спорт арнаның бір комментаторы: «Бұрын матч көріп отырсаң, әр үзілісте онлайн-казино мен бәс тігуге шақыратын жарнама шыға келетін. Енді эфир тазарып қалды. Көрерменді мезі қылатын жарнама азайды» деп қуана пікір білдірді. Дегенмен, ол келесі ойымен бөлісті: «Бірақ бұл арналар үшін оңай емес, өйткені сол жарнамадан келген қаржыға әлемдік чемпионаттарды көрсететін. Енді құқықты алуға қиналуы мүмкін». Шынында, сарапшылар жарнамалық кірістің кемуі спорттық контент сапасына әсер еткенін айтуда.
Жалпы алғанда, спорт қоғамдастығы бұл өзгерістерге түсіністікпен қарауға тырысуда. Бір жағынан, спортшылар мен жаттықтырушылар елдегі құмар ойын мәселесінің ушығуына алаңдайды, сондықтан жарнаманы шектеуді дұрыс қадам деп бағалайды, бұл жас жанкүйерлерді құмар ойынның ықпалынан сақтауы мүмкін. Екінші жағынан, клуб басшылары мен менеджерлері қаржы тапшылығы туындамас үшін мемлекет пен демеушілерден қолдау күтетінін жасырмайды. Олар уақыт өте келе жаңа қаржы көздері табылып, жағдай тұрақтанады деп үміттенеді. Осы өтпелі кезеңде спорт саласы үшін ең бастысы – жұртшылықтың сенімін жоғалтпау және спорттық жарыстардың үздіксіз өтуін қамтамасыз ету.
Еуропа елдеріндегі ахуал қандай?
Букмекерлік компаниялардың спортқа демеушілік жасау тәжірибесі тек Қазақстанда емес, бүкіл әлемде қарама-қайшы пікір туғызған құбылыс. Еуропа елдерінде соңғы жылдары бұл бағытта түрлі саясат қабылданды. Бірқатары құмар ойын жарнамасын қатаң шектесе, енді біразы оған белгілі дәрежеде жол беріп келеді. Қазақстан өз заңын әзірлеу кезінде осы халықаралық тәжірибені де ескергені байқалады.
Айталық, 2019 жылдан бастап Италияда құмар ойындарына қатысты кез келген жарнама мен спорттық демеушілікке толық тыйым салынды. «Қадір-қасиет декреті» деп аталған заң барлық түрдегі құмар ойын жарнамасын, соның ішінде футбол клубтарының демеушілігін де тоқтатты. Нәтижесінде Serie A командалары ірі демеушілерінен айырылып, жүздеген миллион еуро көлемінде қаржылай шығын көрді. Клубтар бюджетіндегі бұл кемшілік өзге табыстармен толтырылмағандықтан, италиялық командалардың басқа еуропалық бәсекелестермен салыстырғанда қаржылық әлеуеті әлсірей бастады. Сонымен бірге, биліктің осы қадамын сынға алғандар да болды. Кей сарапшылар толық тыйым лицензияланған жергілікті операторларға ғана кері әсер етіп, ойыншылардың бақылаусыз, шетелдік қара нарыққа ауып кетуіне ықпал етті деп есептейді. Салдарынан Италияда заңсыз бәс тігулер көбейіп, мемлекет қомақты салықтан қағылғаны айтылды. Қазіргі кезде ел үкіметі бұл тыйымды қайта қарастырып, кем дегенде жарнамаға белгілі бір жеңілдік жасауды ойластыруда.
Испания 2021 жылдан бастап спорттағы құмар ойын демеушілігін айтарлықтай шектеді. Үкіметтің жаңа қаулысы бойынша 2020/21 маусым аяқталғанда La Liga клубтары жарнама келісімдерін бұзу қажет болды. Бұған дейін Испанияның жоғарғы екі дивизионында 42 команданың 30-ы букмекерлермен әріптестік келісімде болса, оның ішінде 7 клубтың жейде демеушісі тікелей бәс тігу компаниялары еді (Валенсия, Севилья, Бетис сияқты танымал командалар). Жаңа заң осының бәріне тыйым салып, тек мамандандырылған спорт арналары мен түнгі уақытта шектеулі жарнамаға ғана мүмкіндік қалдырды. La Liga президенті Хавьер Тебас бұл тыйымды қатты сынға алып, «құмар ойын қызметі заңды болып тұрған елде оны жарнамалауға тыйым салу – қайшы шешім» деп мәлімдеді.
Кейбір клубтар үшін букмекерлік контракт жалпы бюджетінің 15-30 пайызын құраған еді. Сондықтан Испания клубтары үкіметке бұл тыйымды кезең-кезеңмен енгізуді сұрап, кемі бірер жыл мұрсат беруді өтінгені мәлім. Алайда, заң өз күшіне еніп, 2021/22 маусымнан бастап испан командалары жейделерінен Marathonbet, Betway сияқты жазуларды алып тастады. Қысқа мерзімді әсері – демеушілік нарығындағы қарбалас: клубтар шұғыл түрде жаңа әріптестер іздеп, кейбірі бұрынғы келісімдерден аз сомаға келісімдер жасауға мәжбүр болды. Дегенмен сарапшылар болжауынша, бірнеше жыл ішінде нарық қайта бейімделіп, клубтар басқа саладан демеуші тауып, бұл олқылықтың орны толуы мүмкін. Испания тәжірибесі спорттық табыс пен әлеуметтік жауапкершіліктің ара-қатынасын іздеудің үлгісі іспеттес болды.
Құмар ойын бизнесі аса дамыған Ұлыбританияда заңнамалық тыйым әлі толық енгізілмегенімен, қоғамдық қысымның әсерімен Премьер-лига басшылығы ерікті шектеу жолын таңдады. 2023 жылы ағылшын Премьер-лигасы клубтары ортақ келісімге келіп, 2026/27 маусымнан бастап футбол жейделерінің кеуде тұсына букмекерлік компаниялардың логотипін орналастырмауға уағдаласты. Бұл – Ұлыбританияда спорттағы құмар ойын жарнамасын шектеуге бағытталған алғашқы салмақты қадам. Дегенмен, бұл толық тыйым емес, клубтар демеушілердің атауын киімнің жеңінде көрсетуге немесе стадиондағы ақпараттық тақталарда жарнамалауға мүмкіндік сақтап отыр. Яғни, шектеу тек ойыншы формасының ең көрнекі жері – кеуде бөлігіне қатысты. Мұны кейбір жанкүйерлік ұйымдар «жартылай шара» деп сынаса да, көпшілік белсенділер «маңызды бетбұрыс, футбол мен бәс тігу арасындағы берік байланыс үзіле бастады» деп оң бағалады. Расында, 2020 жылы Премьер-лига клубтарының жартысынан көбі (20-дан 10 командасы) басты демеуші ретінде құмар ойын фирмасының атауын киіп шыққан еді. Бұл Ұлыбритания қоғамында үлкен сынға ұшырап, үкімет деңгейінде толық тыйым салу жиі көтерілетін. Енді лига өзін-өзі реттеу жолымен сол сынның бір бөлігін шешуді көздеп отыр.
Ал Шотландия, Италия сияқты елдерде бұл мәселеге заңнамалық деңгейде келді (Шотландия 2026 жылдан бастап құмар ойын жарнамасын спорттан біртіндеп шығаруды жоспарласа, Италия жоғарыда айтқандай, бірден тыйым салды).
Еуропада құмар ойын жарнамасына қатысты бірыңғай саясат жоқ, әр мемлекет өз моделін таңдауда. Германия 2021 жылғы жаңа interstate келісімінде онлайн-казино, покер жарнамасын шектеп, спорттық бәс тігу жарнамасына да уақыттық шектеулер енгізді (теледидарда кешкі 21:00-ден таңғы 6-ға дейін көрсетуге тыйым салды). Дегенмен, Bundesliga клубтары әлі де букмекерлік серіктестермен жұмыс істей береді. Мәселен, Bayern Munich клубының басты әріптестерінің бірі – Tipico компаниясы. Франция мен Нидерланды жауапты жарнама қағидаттарын енгізіп, тым агрессивті, жаңылыстыратын жарнамаларға тыйым салған. Бельгия 2023 жылдан жалпы құмар ойын жарнамасын түгел дерлік тыйғанын жоғарыда айттық – оның кері әсерін белгиялық билік те мойындап отыр (жасырын нарықтың өсуі). Өзбекстан тәрізді кейбір елдер құмар ойын бизнесін мүлдем заңдастырмай, толық тыйым режимінде келеді, бірақ бұл да тиімді шешім болмай тұрғанын өзбек шенеуніктері айтуда – жыл сайын халықтың шетелдік сайттарға шамамен $1 млрд шығындайтыны есептелген.
Еуропа тәжірибесінен түйер негізгі қағида – спорт пен құмар ойын бизнесінің байланысын шектеу үрдісі күшейіп келеді. Бірқатар елдер үшін бұл ең алдымен халықтың денсаулығы мен әлеуметтік тұрақтылығын қорғау тәсілі. Алайда әр ел өз спорт индустриясының қаржылық ахуалын ескеріп, түрлі жолдарын таңдауда: кейбірі бірден қатаң тыйым енгізсе (Италия, Испания), кейбірі жұмсақтау, кезең-кезеңмен шектеп жатыр (Ұлыбритания, Германия). Қазақстан да дәл осы дилеммамен бетпе-бет келіп, түбегейлі тыйымның спортқа зиянын ескеріп, аралас модельді заңдастырды, яғни қоғамның мүддесі үшін жалпы жарнаманы тоқтатып, спорттың тіршілігі үшін тар алаң қалдырды. Бұл шешімнің тиімділігі алдағы жылдары сыналады деуге болады.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
