«Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар» дейді халқымыз. Яғни, қара күш бірді жеңсе, білім мен кітап мыңды еңсеретіні ежелден мәлім. Расында, «Күш – білімде». Ал сол білімнің қайнар көзі – кітап екені талассыз. Кітап – ең адал досың, сырласың, ақылшың. Оқырман адам өмірлік сабақ алып, таным көкжиегін кеңейтеді. Ендеше, бүгінгі жастардың кітап оқу мәдениеті қандай күйде? Заман өзгергенімен, кітаптың құнды орны сақталды ма, әлде жастар басқаға басымдық бере ме? Төменде осы сұрақтар төңірегінде елдегі қазіргі ахуалға талдау жасап көрелік.
Жастар кітап оқи ма?
Бүгінгі аға буынның жиі айтатын өкініші – «қазіргі жастар кітап оқымайды». Шынында, бұрын жазғы демалыста жарыса кітап оқып, жаңа оқу жылы басталғанда соңғы оқыған кітаптары жайлы әңгіме-дүкен құратын жастар аз емес еді. Ал қазіргі буын бос уақытын көбіне смартфон мен интернетке жұмсайтыны жасырын емес. Заман ағымы өзгеріп, ақпараттың негізгі көзі ғаламторға ауысты. Кітаптың орнын жаулап алған сан алуан гаджеттер мен әлеуметтік желілер жастардың ой-санасын билеп алғаны туралы дабыл қағушылар көп. Мысалы, бір сауалнамада респонденттердің 90%-ы жастардың аз кітап оқуын басты себеп – интернет пен әлеуметтік желіге тәуелділік деп көрсеткен. Шынында да, бүгінгі жас күніне бірнеше сағатын экран алдында өткізетіні белгілі.
Сонымен бірге, материалдық факторлар да әсер етуде. Бұрын әр ауылда кітап дүкендері мен кітапханалар мол болса, қазір кейбір аудан орталығында кітап дүкенін табу қиын. Сарапшылардың дерегінше, қазіргі таңда әр төртінші қазақстандық мүлдем кітап оқымайды, ал көпшілігі жылына 1-2 кітаппен ғана шектеледі екен. Яғни жастар түгіл жалпы қоғамда оқырман белсенділігі төмендеген. ЮНЕСКО статистикасы бойынша Қазақстан кітап қорының көлемі жағынан әлемде 41-орында тұр, бұл да кітап инфрақұрылымының әлі жеткіліксіз екенін аңғартады. Бір жағынан, кітапқа қызығушылық азайған сияқты көрінгенімен, екінші жағынан, жаңа заманның талаптарына сай оқудың басқа форматтары пайда болды – электронды кітаптар, аудиокітаптар, интернеттегі контент. Демек, «жастар мүлде оқымайды» деген тұжырымға біржақты қарап, мәселенің тереңіне үңілу қажет.
Дүниежүзілік үрдіске көз салсақ, дамыған елдерде кітап оқу әлі де жоғары бағаланады. Мысалы, технологиялық тұрғыда озық Жапония, АҚШ, Еуропа елдерінде жыл сайын кітапқа сұраныс артатыны байқалады. Әлемде халық кітапты ең көп оқитын елдер – Үндістан мен Қытай. Бұл мемлекеттерде мектеп жасынан балаға кітапты жақсы көру тәрбиесі беріледі: саябақта, қоғамдық көлікте, жағажайда, түскі үзілісте – қай жерде болсын қолынан кітап тастамайтын оқырманды жиі көресіз. Ал өзімізде бұл мәдениет кенжелеп тұрғаны ащы да болса шындық.
Дегенмен, елімізде жастар кітаптан мүлде қол үзді деуге болмайды. Жастар арасындағы кітап оқу белсенділігіне қатысты кейбір оң үрдістер де бар. Мәселен, ХХ ғасыр соңында кітапханаларға келушілер саны күрт азайып, 1999 жылы республика кітапханаларының оқырмандары небәрі 2,6 миллион болған екен. Ал соңғы жылдары бұл көрсеткіш қайта өсіп, 2021 жылы кітапхана оқырмандары 6 миллионнан асты. Бұл – тәуелсіздік жылдарындағы рекордтық деңгей. Оның 34,6%-ы (2,1 миллиондай адам) кітапханалардың онлайн-ресурстарын пайдаланғаны да қазіргі жастардың цифрлық мүмкіндіктерді игере отырып, оқуға бет бұра бастағанын көрсетеді. Яғни, қолында смартфоны бар жас кітапты қағаз күйінде оқымаса да, электронды нұсқада, интернет арқылы тауып оқуы мүмкін. 2021 жылдың алғашқы ширегінде жүргізілген статистикаға сүйенсек, Қазақстандағы жасөспірімдер мен жастардың 36%-ы (шамамен 2,8 млн адам) кітап оқитыны анықталған. Әсіресе, көркем әдебиет жанры кең сұраныста екен. Қызығы, сол оқырман жастардың шетел прозасын оқу көрсеткіші отандық туындыларды оқу көрсеткішінен жоғары болып шыққан. Бұл дерек бір жағынан, жастар бар, оқырман бар екенін білдірсе, екінші жағынан, олардың шетел әдебиетіне көбірек ден қоятынын аңғартады.
Жастардың сүйікті кітаптары мен жанрлары
Жастар не оқығанды жақсы көреді? Зерттеулерге зер салсақ, қазіргі оқырман талғамы бұрынғымен салыстырғанда өзгергені байқалады. Бұрын жалпы әдеби классика мен ұлт авторларының шығармалары көп оқылса, қазір детектив, мелодрама, фэнтези тәрізді жеңіл жанрлар алдыңғы қатарда келеді. Мысалы, сауалнама нәтижелері жастар арасында ең танымал жанрлар – тарихи романдар (26,4%), детективтер (26,3%), фантастика мен фэнтези (25,4%), махаббат тақырыбындағы романдар (22,3%) екенін көрсетті. Сондай-ақ мотивация, бизнес, байлық сыры жөніндегі әдебиеттерге сұраныс артқанын айтушылар бар. Бұл қазіргі жастардың бір бөлігі өзін өзі дамыту, жылдам жетістікке жету тақырыптарына қызығатынын байқатады. Яғни хобби, қаржылық сауаттылық, жеке даму жайлы кітаптар да жастардың қолынан табылады.
Ал нақты авторлар мен шығармаларға келсек, қазақ жастарының арасында әдеби классикалар әлі де өз биігінде. Бір шағын сауалнамада респондент жастар ең сүйікті ақын-жазушылары ретінде Мұқағали Мақатаев, Абай Құнанбайұлы, Мұхтар Әуезов, Сәкен Жүнісов, Ғабит Мүсірепов, Мұхтар Мағауин, Қалихан Ысқақ, Мұхтар Шаханов есімдерін атаған. Яғни мектеп бағдарламасында оқытылатын және қазақ әдебиетінің алтын қорына енген классик жазушылар жастар санасында орныққан. Сол сияқты олардың соңғы оқыған кітаптары қатарында «Махаббат, қызық мол жылдар» (Ә. Нұршайықов), «Абай жолы» (М. Әуезов), «Балалық шаққа саяхат» (С. Мұқанов), «Ақбілек» (Ж. Аймауытов), «Қамар сұлу» (С. Торайғыров) сынды көпшілікке белгілі шығармалар аталған. Бұл тізімнен байқарымыз – тәуелсіздікке дейінгі қазақ әдебиетінің жауһарлары қазіргі буынға да жетіп жатыр, әрі жастардың белгілі бөлігі классикаларды оқуды құнды санайды.
Сонымен бірге, әлемдік танымал әдебиеттер де жастардың назарында. Мысалы, фэнтези жанрының шоқтығы саналатын «Гарри Поттер» сериясы қазақ жастары арасында да танымал болып, бірнеше миллион тиражбен әлемге таралған бұл туындыны қызыға оқығандар аз емес. Ғасырлар бойы оқырманын тауып келе жатқан Уильям Шекспир трагедиялары немесе А.С. Пушкин мен Л.Н. Толстой сынды алыптардың шығармалары да жастар қолынан түспейді. Қазіргі жастардың бір бөлігі орыс, ағылшын тілдерін жетік білетіндіктен, шетел әдебиетін түпнұсқадан немесе аударма арқылы оқуға мүмкіндігі бар. Осы орайда Пауло Коэльоның «Алхимигі», Антуан де Сент-Экзюперидің «Кішкентай ханзадасы», Дейл Карнегидің мотивациялық еңбектері, Роберт Кийосакидің «Бай әке, кедей әке» сияқты әлемдік бестселлерлер жастар арасында кең тараған. Яғни жанрлық қызығушылықтары әртүрлі болғанымен, бүгінде қазақ жастарының әдеби талғамы ұлттық мұра мен әлем әдебиетін қатар қамтып отыр деуге болады.
Сонымен қатар, соңғы кезде комикс, графикалық новелла жанры да назар аударуда. 2023 жылы Қызылордада жергілікті жас автордың «Cyber City хикаялары» атты комикс кітабы жарық көріп, оқырмандарды қуантқаны осының бір мысалы. Marvel секілді шетелдік комикстердің фильмдері ғана емес, кітаптары да сұранысқа ие екенін көріп отырмыз. Демек, бейнелі, қызыққа толы формадағы әдеби өнімдер де жастарды кітапқа тарта алады.
Кітап оқу мәдениетін арттыру үшін не істейміз?
Жастардың кітап оқуға құлшынысын көбейту – қоғам алдындағы маңызды міндеттің бірі. Бұл бағытта бірнеше жүйелі қадамдар қажет. Біріншіден, кітапқа қолжетімділікті арттыру керек. Елде соңғы отыз жылда кітапхана саны екі есеге жуық қысқарғанымен, қазіргі кітапханаларды заман талабына сай жаңғырту жүріп жатыр. Көптеген кітапханаларда коворкинг-орталықтар, цифрлы каталогтар, интернетке қосылу мүмкіндіктері пайда болуда. Дегенмен, республикамыздағы кітапханалардың тек 56,7%-ы ғана интернетке қосылған, компьютерлер саны да аз. Ауыл-аймақтарда кітапханалар желісін сақтап, оларды орталықтандырылған кітап үйі ғана емес, жастар бас қосатын мәдени орталыққа айналдыру керек. Мысалы, Ресейде заң бойынша 500 тұрғынға бір кітапхана ашылуы тиіс деген норма бар екен – бізге де сол үлгіні қарастыруға болар еді.
Екіншіден, оқуды насихаттайтын шараларды көбейту маңызды. Соңғы жылдары елімізде бірқатар жақсы бастамалар қолға алынған. Соның бірі – «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасы. Бұл жоба аясында әлемдегі ең үздік университет оқулықтары қазақ тіліне аударылып, студент жастарға ұсынылды. Мұндай аударма жобалары жастардың әлемдік деңгейдегі білім алуына жол ашып, кітапқа қызығушылығын оятады. Сонымен бірге, бүкіл елді кітап оқуға жұмылдыратын «Бір ел – бір кітап» республикалық акциясы да дәстүрге айналды. 2007 жылдан бері жалғасып келе жатқан бұл жоба жыл сайын бір ұлттық әдеби туындыны бүкіл халық болып оқуға шақырады. Мысалы, 2022 жылы осы акция аясында Ахмет Байтұрсынұлының өлеңдер жинағы ел болып оқылды. Акцияның мақсаты – жастарды үздік қазақ шығармаларымен таныстыру, оқу мәдениетін ілгерілету. Бұған қоса, кітап фестивальдері, жәрмеңкелер, авторлармен кездесулер сияқты шаралар да жиі өтуде. Мәселен, биыл республикалық «KitapTime-2025» кітап фестивалі өткізіліп, мыңдаған оқырманды кітап әлеміне тартты. Осындай игі шаралар кітап оқуды трендке айналдыруға септігін тигізеді.
Үшіншіден, мектеп пен отбасыдағы тәрбие. Оқырман ұрпақты тәрбиелеу ең алдымен үйден басталады. Баланың кітапқа құмарлығын арттыру үшін ата-ана өзі үлгі көрсетіп, бірге кітап оқуды әдетке айналдырғаны жөн. Мектептерде әдебиетті сүйіп оқуға баулитын әдістер керек. Бүгінде кейбір белсенді ұстаздар оқушыларға кітап оқытып, пікірталас ұйымдастырып жүр. Осындай кітап талқылау клубтары, оқу байқаулары әр білім ордасында жолға қойылса, жастар арасында кітаби орта қалыптасады.
Төртіншіден, заманауи әдебиет жасау мәселесі. Жоғарыда айтқанымыздай, жастардың көбі шетелдік фантастика, детективтерге әуес болып тұр. Неге десеңіз, ол шығармалар қазіргі заман жастарына түсінікті, тартымды тілде жазылған. Ал өзіміздің жаңа буын жазушылардың ішінен жастарды еліктірген туындылар аз. Қазақтың көркем әдебиетінде өткен ғасырда Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсіреповтер айтатынды айтып кетті, бірақ кейінгі толқын әдебиетке жаңа леп әкелуге енжар тәрізді. Жастар «қызығып оқитын тың дүние жазылмай жүргені» қынжылтады. Бұл олқылықтың орнын толтыру үшін қазіргі қоғам тынысын көрсететін, жанрлық тұрғыда соны шығармалар керек. Бүгінгі қазақ қаламгерлері фантастика, ғылыми фантастика, триллер, жасөспірімдерге арналған әдебиет сияқты бағыттарда көбірек қалам тербесе – жастардың қызығушылығын қайтара алар еді. Мысалы, қазақ фольклорындағы Таусоғар, Желаяқ секілді кейіпкерлерді негізге алып, қазіргі стильдегі комикс, романдар жазылса, экранға телмірген балалардың кітапқа құмарлығы артуы мүмкін. Өйткені әлемде баланы кітапқа баулудың ең жақсы жолы – өзіне ұнайтын, қызықты мазмұн ұсыну. Бұл тұрғыда жас жазушыларға қолдау көрсетіп, сапалы кітап шығаруға жағдай жасау – мәдениет саясатындағы өзекті мәселе.
Жалпы, «кітап оқу – ұлт болашағына инвестиция» деуге болады. Оқырманы көп қоғам – мәдениеті жоғары, саналы қоғам. Америкалық ақын Иосиф Бродскийдің «Егер бір адам кітап оқымаса – ол оның жеке қасіреті, ал миллиондаған адам кітап оқымаса – тұтас бір ұлттың қасіреті» деген сөзі көп нәрсені аңғартады. Бүгінде бірқатар елдерде кітап оқуды қолдау мемлекеттік саясат деңгейіне көтерілгенБізде де Қазақстан Президентінің тапсырмасымен «Оқитын ұлт» жобасы іске асып, ұлттық бағдарлама қабылданды. Бұл бастама аясында балалар мен отбасы оқуы, жалпы қоғамдағы оқу мәдениетін дамытуға көңіл бөлінуде. Яғни мемлекеттік қолдау да бар – ең бастысы, әрқайсымыз жеке оқу мәдениетімізді қалыптастыруымыз қажет.
Қазақ әдебиетінің асыл қазыналары
Кітап оқу мәдениеті туралы айтқанда, жастардың өз ана тіліндегі әдебиетті білуі өте маңызды. Қазақ әдебиеті – халқымыздың рухани жұмағы, тіл байлығының қоймасы. Әрбір қазақ жасы оқуы тиіс деген таңдаулы шығармаларды атап өтсек:
- Абай Құнанбайұлының қара сөздері мен өлеңдері. Абайдың ой-толғаулары қазақтың өмір философиясы іспетті. «Артық білім кітапта, ерінбей оқып көруге» деп өзі өсиет қалдырған Абай мұрасы әрбір жас үшін бағыт-бағдар.
- Мұхтар Әуезов – «Абай жолы» эпопеясы. Қазақтың тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін және Абай дәуірінің болмысын жан-жақты суреттеген бұл төрт томдық роман әлем әдебиетінің жауһары саналады. Оқырманға мол тағылым берері сөзсіз.
- Мағжан Жұмабаев пен Мұқағали Мақатаевтың поэзиясы. Мағжанның мөлдір лирикасы мен Мұқағалидың мұңшыл да шынайы өлеңдері жастар жүрегіне жақын. Олардың махаббат, өмір, туған жер туралы жырлары әр кезеңде де құндылығын жоғалтпайды.
- Ілияс Есенберлин – «Көшпенділер» трилогиясы. Қазақ тарихын көркем тілмен кестелеген бұл тарихи романдар топтамасы жастарға өткенін танытып, отансүйгіштік рух дарытады. Есенберлиннің эпикалық баяны әр қазаққа түсінікті әрі қызықты.
- Ғабит Мүсірепов – «Ұлпан» повесі. Қыз тағдыры арқылы ұлт болмысын ашқан Мүсірепов шығармасы тіл көркемдігімен де, идеялық мазмұнымен де оқуға тұрарлық.
- (Тағы да көптеген классиктерді атауға болар еді: Бейімбет Майлиннің әңгімелері, Шерхан Мұртазаның «Қызыл жебесі», Оралхан Бөкейдің туындылары – бұлардың бәрі қазақ әдебиетінің алтын қоры)
Жоғарыдағы шығармалар арқылы жастар өз халқының тарихын, мәдениетін тереңірек түсініп, тіл байлығын меңгереді. Қазақтың жүз жыл бұрынғы романдары мен поэзиясы бүгінгі күнге дейін өзектілігін жойған жоқ, өйткені адамгершілік, махаббат, парыз сияқты мәңгілік құндылықтарды паш етеді. Жастар үшін өз әдебиетін оқу – туған тілін құрметтеп, ұлттық болмысты сақтау деген сөз.
Әлем әдебиетінің үздік туындылары
Әрине, көкірек көзі ашық оқырман әлем әдебиетінің озық туындыларымен де таныс болуы керек. Әлемдік әдеби мұра – бүкіл адамзатқа ортақ қазына, онда өмір сырын терең ұқтырған небір ғажайып шығармалар бар:
- Уильям Шекспирдің трагедиялары – «Гамлет», «Ромео мен Джульетта», «Отелло» сынды туындылары арқылы Шекспир адам болмысының қалтарыстарын көрсетті. «Кітап маған тақтан да қымбат» деген Шекспир сөзі кітаптың мәнін айқын аңғартса керек.
- Лев Толстой – «Соғыс және бейбітшілік», Фёдор Достоевский – «Қылмыс пен жаза» – орыс әдебиетінің бұл алыптары жазған романдар адам психологиясының энциклопедиясы іспеттес. Жастарға бұл шығармалар терең ой салып, өмірді зерделеуге үйретеді.
- Антуан де Сент-Экзюпери – «Кішкентай ханзада». Қарапайым ертегі-қиял формасында өмірдің ең маңызды сұрақтарын қозғаған бұл повесть әр жастағы оқырманға ой салады. «Мәңгілік бала бейне» атанған кішкентай ханзаданың даналығы жастарға ерекше әсер ететіні сөзсіз.
- Пауло Коэльо – «Алхимик». Өзін іздеу, арман мен мақсат жолындағы рухани саяхат жайлы баяндайтын бұл роман соңғы онжылдықтардың ең ықпалды бестселлеріне айналды. Жастарды жігерлендіріп, өмірдің мәнін пайымдауға шақыратын шығарма.
- Дж.К. Роулиң – «Гарри Поттер» сериясы. Жасөспірім ғана емес, ересек те қызығып оқыған фэнтези-эпопея оқуға деген ғаламдық қызығушылықты жаңғыртты. Қалың кітаптарды оқуды қайта сәнге айналдырған бұл серия экраннан көргеннен гөрі кітап түрінде оқығанда мол әсер береді.
Әлем әдебиетінің тізімін жалғастыра беруге болады – Даниэль Дефоның «Робинзоны», Марк Твеннің «Том Сойері», Эрнест Хемингуэйдің «Шал мен теңізі», Джордж Оруэллдің «1984»-і және тағысын тағы. Әр шығарманың айтары бар. Ең бастысы, түрлі халықтың үздік туындыларын оқу арқылы жас оқырман жалпыадамзаттық құндылықтарды бойына сіңіреді, өзге мәдениеттерді таниды, дүниетанымы кеңейеді.
Түйіндей айтқанда, кітап оқу мәдениеті – ұлттың өркениеттік көрсеткіші. Жастар кітапты сүйіп оқыса, қоғамның интеллектуалдық деңгейі өседі. Қазіргі таңда сан алуан ақпарат көздері болғанымен, кітаптың орны бөлек. Ғаламтор, теледидар, әлеуметтік желі үстірт мәлімет берсе, кітап қана терең білімнің негізін қалайды. Сондықтан әлемнің көптеген еліндегідей, бізде де кітап оқуды қолдау жалғасуы керек.
Жастарға айтарымыз: уақыт табыңыз, күніне бірнеше бет болса да кітап оқуды әдетке айналдырыңыз. Кітап оқу – тек білім алып қою емес, бұл рухани азық, жан дүниеңді байыту. Кітап оқыған адамның тілі бай, ойлау қабілеті терең, көзқарасы кемел болады. Өз ортаңызда кітап оқығаныңыз үшін ұялмаңыз, керісінше оны трендке айналдырыңыз. Бірте-бірте жақын достарыңызбен бірге кітап талқылап, әсер бөлісу де қызықты үрдіске айналуы мүмкін.
Атақты ойшылдар айтқандай, «Кітап оқудан тыйылсақ, ой ойлаудан тыйылар едік». Ендеше, телефонға телмірген заманның өзінде де кітапқа орын табайық. Кітап – адамзат жасаған ұлы ғажайыптардың бірі, оны оқудан қалған қоғам өз болашағынан қалады. Ал кітапты серік еткен жас – ертеңгі күні белгілі бір белесті бағындырар білімді, парасатты азамат болмақ. Өзіміз үшін, ұрпақ болашағы үшін кітап оқуға басымдық берейік!
Әдебиет пен білім жолында жасалған әр қадам – жарқын болашаққа жасалған қадам. Кітаппен достасқан жастар көп болса, еліміздің ертеңі де нұрлы боларына сенім мол. Ендеше, сіз бүгін қандай кітап оқыдыңыз, қадірлі оқырман?
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
