Бүгін – қазақтан шыққан тұңғыш Олимпиада чемпионы Жақсылық Үшкемпіровтің туған күні
Ақмарал Ағзамқызы El.kz тілшісі
Қазақстан спорты тарихында өшпес із қалдырған тұлғалардың бірі – Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров. Ол – қазақтан шыққан тұңғыш Олимпиада чемпионы, грек-рим күресінің даңқты балуаны.
Жақсылық Үшкемпіров 1951 жылы 6 мамырда Жамбыл облысы Дихан ауылында (бұрынғы Чапаев кеңшары) қарапайым отбасында дүниеге келді. Әкесі Әмірәлі ауыл шаруашылығында еңбек етсе, анасы Күнтөре Үшкемпірова үй шаруасын ұстап, балаларына тәрбиелі тәрбие берді.
Болашақ чемпионның балалық шағы ауылдың қара топырағын басып, еңбектің бейнетін көріп өтуімен ерекшеленді. Қажырлы еңбек пен отбасының тәлім-тәрбиесі оның бойына жастайынан табандылық, қарапайымдылық пен еңбекқорлық қасиеттерін сіңірді. Спорт жолындағы қайсарлықтың негізі де осы бала күнгі шыңдалудан бастау алған еді.
Мектепті тәмамдаған соң, ауылдың шымыр қара домалағы Жақсылық спорттың соқпағына кештеу болса да нық қадам басты. Ол 18 жасында, 1969 жылы грек-рим күресімен шұғылдана бастады. Бастапқыда оның спорттағы жолы жеңіл болмады: бойы небәрі 156 см, салмағы 48 кг шамасында ғана болғандықтан кей бапкерлер күмәнмен қараған сәттер де болды. Алайда жігерлі жас өзін бозкілемнің үстінде жылдам танытып, 1971 жылы күрестен спорт шебері нормативін орындады. Жігіттік жалыны мен талантының арқасында 1975 жылы КСРО чемпионатында алғаш рет топ жарып, КСРО-ның спорт шеберлігінен халықаралық дәрежеге қол жеткізді. Сол жылы өткен VI жазғы КСРО халықтары Спартакиадасында да жеңіс тұғырына көтерілді. Осылайша, Үшкемпіров спорттағы өзінің өрлеу дәуірін бастап, күрес тәсілдерін жетілдіріп, еркін күрестің қыр-сырын толық меңгерген білікті балуан ретінде қалыптасты. 1970-жылдардың соңында ол КСРО құрама командасының сапында танылып, 1978-1979 жылдары Кеңес Одағы чемпионаттарының күміс жүлдегері атанды. Бұл жетістіктер Жақсылықтың халықаралық аренаға жолдама алуына мүмкіндік берді. 1980 жылы ол КСРО құрамасының негізгі балуаны ретінде ірі жарыстарға қатысу құқығына ие болды. Дегенмен сол кезеңге дейін халықаралық деңгейде есімі беймәлім спортшының енді жарқ етер сәті туып келе жатқан еді.
1979 жылғы әлем чемпионаты және 1980 жылғы Олимпиада
1979 жыл Жақсылық Үшкемпіров үшін әлемдік дода жолындағы маңызды белес болды. Сол жылы өткен әлем чемпионатына Кеңес Одағы құрамасы 48 кг салмақта басқа балуанды қосқандықтан, Жақсылыққа қатысу бақыты бұйырмады. Дегенмен 1979 жылғы дайындықтары мен ішкі біріншіліктердегі жетістіктері оны 1980 жылғы басты сынға – Мәскеу Олимпиадасына алып келді. 1980 жылдың көктемінде өткен Еуропа чемпионатында күміс медаль олжалаған Үшкемпіров кенеттен бүкіл әлем назарын өзіне аударта бастады.
Ол XXII Жазғы Олимпиада ойындарына ерекше жігермен шығып, 48 кг салмақ дәрежесінде бірінен соң бірін айқын жеңіске жетті. Мәскеу бозкілемінде Жақсылық алғашқы кездесулерінде Румыния мен Польшаның мықты балуандарын ұпай санымен айқын басымдықпен ұтса, шешуші айналымда венгр балуанын тізе бүктірді. Финалдық белдесуде қазақ балуанының қарсыласы болгариялық Павел Христов еді. Тартысты өткен финалда Үшкемпіров бар күш-жігерін салып, әдіс-тәсілдерді қарша боратып, қарсыласын айқын басымдықпен жеңді. Осылайша, тарихи сәт орын алып, Жақсылық Үшкемпіров 1980 жылғы Мәскеу Олимпиадасының чемпионы атанды. Ол Олимпиада алтынын еншілеген тұңғыш қазақ спортшысы болды. Бұл жеңіс қазақ елінің спорт тарихында жаңа дәуірдің бастауы іспетті еді. Олимпиада чемпионы туған жері мен халқына шексіз қуаныш сыйлап, қазақтың абыройын әлемдік спорт төрінде асқақтатты.
Олимпиададағы триумфынан кейін Жақсылық Үшкемпіров жеңісті жолын әрі қарай жалғады. 1981 жылы ол Норвегия астанасы Ослода өткен әлем чемпионатына қатысып, қарсылас шақ келтірмей әлем чемпионы атанды. Осылайша, Жақсылық өз талантының әлемдік деңгейде де теңдессіз екенін дәлелдеді. Ал 1982 жылы әлем кубогында күміс медаль иеленіп, спорттық мансабын жоғары нотада қорытындылады. Спортшылар арасында орта жас саналған 33 жасында, 1984 жылы, Қазақтың қайсар ұлы үлкен спортпен қоштасты. Мәскеуде өткен КСРО кубогы жарысында оған арнайы салтанатты түрде қоштасу рәсімі ұйымдастырылды. Сол жылы елге оралған Олимпиада чемпионы өзі жеңіп алған биіктеріне тәубе дей отырып, жаңа белестерге – бапкерлік пен қоғамдық өмірге қадам басты.
Қазақстан спорты тарихындағы орны
Жақсылық Үшкемпіров – қазақ спортының символына айналған тұлға. Оның Мәскеу төрінде жеңіп алған алтын медалі тұтас бір халықтың намысын ту етіп, жеңіске деген үміт отын жақты. Сол заманнан бері Үшкемпіров есімі қазақ елінің спорттық даңқын әлемге танытқан спортшы ретінде құрметтеледі. Расында да, қазақ спортшылары арасынан Олимпиада шыңын тұңғыш болып бағындыруы – кейінгі толқын үшін даңғыл жол еді. Спорт тарихшылары Жақсылықтың жетістігін егемендікке дейінгі қазақ спортының ең үлкен жеңісі деп бағалайды. Оның жеңісінен шабыт алған көптеген жас балуандар үлкен спортқа келіп, Қазақстаннан талай әлем, Азия чемпиондары, Олимпиада жүлдегерлері шықты. Мәселен, даңқты балуан Дәулет Тұрлыханов, 2000 жылғы Олимпиада чемпионы Бекзат Саттарханов сынды саңлақтар Үшкемпіров салған ізбен жүріп, ел мерейін өсірді деп айтуға болады.
Жақсылықтың Қазақстан спортына сіңірген еңбегі өлшеусіз. Тәуелсіздік жылдары ол ұлттық күрес түрі – қазақ күресінің де дамуына жанашырлық танытып, оны халық мұрасы, ұлттық игілік ретінде насихаттады. Спорттық мансабындағы тәжірибесі мен беделінің арқасында талай ұйымдастырушылық істерге араласып, республикалық деңгейдегі спорт жарыстарының өтуіне атсалысты. Жас спортшыларға үлгі болып, өз өмір жолымен өжеттіктің, табандылықтың қандай болатынын көрсетті. Қазақстан Тәуелсіздік алғаннан кейін ел үкіметі оған жоғары мемлекеттік марапаттар табыстады. Атап айтқанда, Жақсылық Үшкемпіровке 1994 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы атағы берілді. 2017 жылы Президент Жарлығымен оған еліміздің ең жоғарғы атақтарының бірі – «Қазақстанның Еңбек Ері» атағы берілді. Сондай-ақ ол «Құрмет» ордені және басқа да медальдармен марапатталған. Бұл марапаттар оның Қазақстан спорты тарихындағы айрықша орнын айқын танытады. Спорт сүйер қауым үшін Үшкемпіров – әрдайым мақтан тұтар есім, ел рухын көтерген қайсар чемпион.
Қоғамдық қызметі және ауыл шаруашылығын дамытудағы еңбегі
Спорттағы даңқты жолынан кейін Жақсылық Үшкемпіров бар күш-жігерін туған халқына қызмет етуге арнады. 1984-1993 жылдары Алматыдағы республикалық спорт мектеп-интернатын басқарған ол талай жас өренді спортқа баулыды. Алайда оның қоғамдағы қызметі тек спорт саласымен шектеліп қалған жоқ. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында, ел экономикасы өтпелі кезеңді бастан кешірген уақытта, Жақсылық ағамыз ауыл шаруашылығын дамытуға бел шеше кірісті. 1993 жылы Алматы облысы Жамбыл ауданы Мыңбаев ауылында өзі туып-өскен қара жерге қайтар қызметі ретінде жеке шаруа қожалығын құрды. «Жақсылық» аталған бұл шаруа қожалық аз жылда іргелі шаруашылыққа айналып, мал өсіру, егін егу арқылы өңірдің экономикасына елеулі үлес қосты. Бүгінде құрылғанына ширек ғасырдан асқан осы қожалық Алматы облысының ауыл шаруашылығының дамуына септесіп, көптеген ауыл тұрғындарын жұмыспен қамтып отыр. Үшкемпіров өзі де мал шаруашылығымен тікелей айналысып, ел дәулетін еселеудің үлгісін көрсетті.
Ауылдастарын ұйымдастырып, әлеуметтік мәселелерді шешуге көмектескен Жақсылық Әмірәліұлы ел ішінде беделді азамат болып танылды. Ол кәсіпкерлікпен айналыса жүріп, меценаттық қырынан да көрінді – ауылында заманға сай спорт кешенін салып, жастардың спортпен шұғылдануына жағдай жасады. Мыңбаев ауылында чемпионның бастамасымен 200 адамдық балалар спорт мектебі бой көтерді. Сондай-ақ, ауыл балаларына арналған балабақша және интернат үлгісіндегі жатақхана ашып берді. Бұл нысандар ауыл тұрғындары үшін баға жетпес сый болды. Спорт ардагері мұнымен тоқтамай, ауылдағы тұрмысы төмен отбасылар мен жұмыссыз жүрген жастарды қолдау мақсатында шеберлік сабақтарын ұйымдастырып, кәсіптік бағдар беруге ұйытқы болды. 2000 жылдары «Атамекен» кәсіпкерлер палатасының Жамбыл облыстық кеңесіне мүше болып, өңірдің әлеуметтік-экономикалық мәселелерін шешуге белсене атсалысты. Аймақтық мәслихаттың депутаты ретінде халықтың мұң-мұқтажын көтеріп, әлеуметтік және спорттық инфрақұрылымды дамытуға күш жұмсады.
Жақсылық Үшкемпіровтың ауыл шаруашылығы мен қоғамдық қызметтегі табыстары елеусіз қалған жоқ. Ол өзі туып-өскен Жамбыл облысының және ұзақ жылдар тұрған Алматы қаласының Құрметті азаматы атанды. 2019 жылы еліміздің аграрлық секторын дамытуға қосқан үлесі үшін «Ауыл шаруашылығы саласының үздігі» марапатына ие болды. Қай салада жүрсе де ел үшін еңбек етуді өзіне парыз санаған Жақсылық Әмірәліұлы осылайша спорттан тыс өмірде де үлкен құрметке бөленді. Оның өмір жолы спортшының аренадан кеткен соң да қоғамға пайдасын тигізе алатынын көрсеткен жарқын мысал болды.
Шәкірттері және бапкерлік қызметі
Спортшының бағындырған биігі бір бөлек те, артынан ерген өскелең ұрпаққа берер тәлімі бір бөлек. Жақсылық Үшкемпіров үлкен спорттан қол үзген соң, талай жыл бапкерлік және ұйымдастырушылық қызметте болып, бірнеше буын жас спортшыларды тәрбиелеп өсірді. 1984 жылдан бастап Алматыдағы Республикалық кәсіподақтар спорт мектебінің директоры ретінде жұмыс істей жүріп, өзі секілді чемпиондарды дайындауды мақсат тұтты. Шәкірттерінің арасында кейін Азия чемпионаттарында, Кеңес Одағы біріншіліктерінде топ жарған палуандар шықты. Ол жастарды күрес әліппесін үйретіп қана қоймай, үлкен жарыстардың психологиялық жүгін көтеруге дайындады. Өзінің өмірлік тәжірибесімен бөлісіп, жеңіс пен жеңілістің қадірін түсіндірді. Бапкерлік еңбегі бағаланып, Жақсылық Үшкемпіровке Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген жаттықтырушысы атағы берілді. Тәуелсіздік жылдары да ол Қазақстанның ұлттық құрама командасына ақылшы болып, бапкерлер кеңесінде қызмет атқарды. Бүгінгі көптеген танымал балуандар ұстаз ретінде Жақсылық атаның тәлімін алғандарын айтып жүреді.
Жастарды қолдау мақсатында чемпион өз атындағы турнирлерді ұйымдастыру дәстүрін енгізді. 1984 жылдан бастап республикамызда Жақсылық Үшкемпіровтің жүлдесіне арналған жасөспірімдер турнирі өткізіле бастады. Бұл турнир жыл сайын жалғасын тауып, 2001 жылдан бастап халықаралық деңгейге көтерілді. Елдің әр түкпірінен келген жас балуандар осы жарыста бақ сынап, үлкен спортқа жолдама алатын болды. Атақты балуанның қолынан марапат алу – жас спортшылар үшін үлкен мәртебе еді. Жақсылық Үшкемпіровтің шәкірттері арасында Олимпиада және әлем чемпионаттарына қатысқан, еліміздің намысын қорғаған талай азамат бар. Мысалы, Олимпиада жүлдегері, боксшы Ермахан Ыбырайымов, әлем чемпионы Дәулет Тұрлыханов тәрізді спорт саңлақтары Жақсылық ағадан жастарды қолдау, жігерлендіру туралы көп тәлім алғандарын деректі фильмдерде айтады. Чемпионның ұстаздық рухы мен спортқа деген адалдығы оның шәкірттеріне әрдайым үлгі болып қала бермек.
Жақсылық Үшкемпіровты замандастары қарапайым, еңбексүйгіш әрі ұлтжанды адам ретінде сипаттайды. Толағай табыстарға жетсе де, кеуде керіп мақтану, асып-тасу дегенді білмеген. Керісінше, әр жеңісін халқына арнап, әр алған сыйлығын ел игілігіне жұмсауға тырысатын кең пейілді жан болған. Өзінен кейінгі інілеріне, жас спортшыларға әрдайым ақылын айтып, демеу болып жүретін ағалық мінезі үшін ел арасында ерекше құрметке ие еді. Оның адамгершілігі мен үлкенге құрмет, кішіге ізет қасиеттері көпке үлгі-тұтыларлық деңгейде болғаны талай естеліктерде айтылады. Мәселен, әріптестері оның бірқалыпты мінезін, қандай жағдай болмасын сабырлық сақтай білетін ұстамдылығын ерекше атап өтеді. Жақсылық атамыз қашанда адамгершіліктің ақ туын жоғары ұстап, байлық пен атаққа мастанбаудың өнегесін көрсетті деп еске алады көзкөргендер. Расында да, Олимпиада чемпионы атанып, даңққа бөленгеннен кейін де ол туған ауылына оралып, халықтың ортасында қарапайым өмір сүрді.
Чемпионның күрестегі стилі де оның мінезіне ұқсас еді – көзсіз батырлық пен табандылық. Жақсылық Үшкемпіров әдісқой, өте техникалы балуан болмаса да, ерекше қайсарлығымен, тынымсыз темппен белдесуімен ерекшеленді. Ол өзін «мендегі басты қару – шаршамау, соңына дейін шыдау еді, күресте бұқа тәрізді талмай алға ұмтылатынмын» деп қарапайым түрде бағалаған екен. Шаршы кілемде қарсыластары әлсірей бастағанда, Үшкемпіровтің тынысы енді ашылып, үстемдігін арттыра түсетін дейді мамандар. Мұндай жанкештілік пен жеңіске деген құлшыныс оның бойына біткен табиғи қасиет болса керек. Сондықтан да қатарластары оның «темір қол» деп атап кеткенін де естелік қылып айтады – өзі қысқа бойлы, төмен салмақта болғанымен, қолының күштілігі сонша, ұстағанын оңай жібере салмайтын қайраттылық танытқан.
2020 жылдың жазында қазақ спорты орны толмас қазаға ұшырады – 2 тамыз күні Жақсылық Үшкемпіров 69 жасында ауыр науқастан (пневмония) дүниеден озды. Пандемия жағдайындағы шектеулерге қарамастан, бүкіл ел спортының жанкүйерлері сүйікті палуанымен қимастықпен қоштасты. Ел Президентінен бастап қарапайым халыққа дейін қайғырып, әлеуметтік желілерде марқұм туралы жүрекжарды жазбалар арнады. Жақсылық атаның отансүйгіштігі, елге деген сүйіспеншілігі, қарапайым еңбек адамына тән кішіпейілділігі әр қазақтың жүрегінде мәңгі сақталады деп жазды жұртшылық. Спорт журналисі Несіп Жүнісбаев: «Жақсылық – халқына жақсылық жасап өткен нар тұлға» деп баға берсе, олимпиадашы бауыры Данияр Елеусінов: «Ол кісі бізді чемпион болуға шабыттандырды» деп еске алды. Шын мәнінде, Жақсылық Үшкемпіровтың жарқын бейнесі қазақ спортының символы ретінде ұрпақтан ұрпаққа үлгі болып қала бермек.
Халық сүйіспеншілігіне бөленген Үшкемпіровке арнап тәуелсіздік жылдары бірқатар мәдени-спорттық құрмет көрсетілді. 2005 жылы «Қазпочта» мекемесі шығарған «Олимпиада чемпиондары» атты пошталық маркалар сериясында Жақсылық Үшкемпіровтің бейнесі алтын медаль иегері ретінде орын алды (жоғарғы сол жақ бұрыштағы маркада). Бұл маркада оның жас кезіндегі портреті және Мәскеу Олимпиадасының алтын медалі бейнеленген, яғни ол тәуелсіз Қазақстанның филателия тарихында да өз есімін қалдырды. 2019 жылы даңқты чемпионның өмір жолына арналған «Жақсылық» атты көркем фильм түсірілді. Режиссер Бақыт Қайырбеков түсірген бұл спорттық драма Өскемен, Талдықорған, Алматы және Минск қалаларында түсірілді. Фильмнің премьерасы Алматыда өтіп, көрерменнің ыстық ықыласына бөленді, ал басты кейіпкер – Жақсылық Үшкемпіровтің өзі арнайы көрсетілімге қатысып, толқығанын жеткізді. Сондай-ақ 2015 жылы режиссер Тоқтар Қарсақбаев түсірген «Жеңіске деген жігер» атты деректі фильм жарыққа шықты. Бұл туындыда Үшкемпіровтің спорттағы жолы туралы архивтік бейнежазбалар мен замандастарының естеліктері қамтылған. Фильмде атақты актер Асанәлі Әшімов, әнші Роза Рымбаева, чемпионның ізбасарлары Ермахан Ыбырайымов пен Дәулет Тұрлыханов сынды танымал тұлғалар естелік айтып, Жақсылықтың адами қасиеттері мен жеңіске деген қажырын сөз етеді. Мұның барлығы – чемпионның ел жадында мәңгі сақталуы үшін жасалған мәдени қазыналар.
Еліміздің түрлі өңірлерінде Жақсылық Үшкемпіровтің есімі мәңгілікке құрметтелуде. 2020 жылы Астана қаласында жаңадан ашылған заманауи Жекпе-жек сарайына Жақсылық Үшкемпіровтің есімі берілді. Зәулім спорт кешенінің дәл кіреберіс алаңына чемпионның еңселі қола мүсіні орнатылды. Мұнан бөлек, Жақсылық Үшкемпіровтің туған өлкесі Жамбыл облысы да даңқты ұлын дәріптеуде. Тараз қаласындағы үлкен спорт сарайына оның есімі беріліп, «Жақсылық Үшкемпіров атындағы Тараз-Арена» спорт кешені халық игілігіне қызмет етіп тұр. Сондай-ақ, Алматы облысы Жамбыл ауданындағы өзі негізін қалаған балалар спорт мектебі де ресми түрде оның атымен аталады.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
