Қазіргі технологиялық ортада зейін жеке дағды ғана емес, жүйелі түрде тұтынылатын ресурсқа айналды. Әлеуметтік желілер, видеоплатформалар мен ойын қосымшалары балалардың шектеулі зейінін барынша ұзақ ұстауға бағытталған. Себебі пайдаланушы экранда неғұрлым көп отырса, соғұрлым ол платформа үшін құнды.
Бұл процесс көбіне байқалмай жүреді: бала видео көріп отырып, қатарынан хабарлама жазады, жаңалықтар таспасын шолып, басқа қосымшаға ауысады. Мұндай «көпміндеттілік» миға салмақ түсіріп, ұзақ мерзімде зейін қою қабілетін әлсіретеді.
Алгоритмдер мен тұйық шеңбер
Балалардың әрбір әрекеті – қанша секунд видео көрді, нені басып өтті, қай дыбысқа назар аударды – бәрі тіркеледі. Осы деректер негізінде алгоритмдер балаға соған ұқсас контентті қайта-қайта ұсынып, қызығушылықтың тұйық шеңберін қалыптастырады.
Нәтижесінде зейін жеке қабілет болудан қалып, өлшенетін әрі саудаланатын дерекке айналады.
Статистика нені көрсетеді?
Америка педиатрия академиясының дерегіне сүйенсек, 8–16 жас аралығындағы балалардың 74%-ы күніне кемінде 4 сағат экран алдында отырады. Бірақ маңыздысы – уақыттың өзі емес, сол уақыттағы зейіннің бөлінуі: балалардың 61%-ы контент тұтыну кезінде бір мезетте бірнеше қосымшаны қолданады.
Ал ЮНЕСКО мәліметінше, балалардың небәрі 18%-ы ғана цифрлық контенттің манипуляциялық сипатын ажырата алатын сауаттылыққа ие.
Неліктен балалар осал?
Баланың миы әлі толық қалыптаспаған. Әсіресе 10–17 жас аралығында зейінді басқаруға жауапты префронтальды қыртыс әлсіз келеді. Ал «лайк», хабарлама, қысқа видеолар допамин жүйесін тез қоздырып, тәуелділікке жақын мінез қалыптастырады.
Сондықтан балалар алгоритмдік контентке ересектерге қарағанда әлдеқайда тез беріліп кетеді.
Зейін – экономикалық ресурс
Гарвард университетінің дерегіне сәйкес, цифрлық жарнама нарығы 2025 жылы 875 млрд долларға жетеді. Бұл экономиканың негізінде – экран алдында ұзақ отырған пайдаланушылардың, соның ішінде балалардың зейіні тұр.
Яғни балалардың зейіні енді тек танымдық қабілет емес, экономикалық құндылыққа айналды.
Не істеу керек?
Мамандар шешім тек экран уақытын қысқартуда емес екенін айтады. Ең маңыздысы – цифрлық зейін сауаттылығын қалыптастыру. Балалар алгоритмдердің қалай жұмыс істейтінін, контенттің қалай әсер ететінін түсінуі тиіс.
Отбасылар үшін де қарапайым қадамдар маңызды: ас ішкенде телефон қолданбау, аптасына бір «экрансыз күн» белгілеу, цифрлық тыныштық аймақтарын құру.
Балалардың зейіні миллиардтаған долларлық экономиканың нысанасына айналып отыр. Бұған қарсы тұру – тыйым салу емес, саналы үйрету мен ортақ жауапкершілік. Бүгінгі шағын қадамдар ертеңгі зейінді ұрпақты қалыптастырады.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
