Бүгінде ажырасу құбылысы жаһандық деңгейде де, Қазақстан қоғамында да өзекті мәселеге айналып отыр. Статистикаға жүгінсек, Қазақстанда неке санына шаққандағы ажырасу үлесі соңғы жылдары айтарлықтай жоғары деңгейде қалып отыр. Мәселен, ресми дерек бойынша былтыр 124 мың жаңа неке тіркелсе, 61 мың неке бұзылған.
Бұл әрбір екінші отбасыға жуық көрсеткіш – аса алаңдатарлық жағдай. «Отбасы неге сақталмайды, жұбайлар неге екіге айырылады?» деген сұрақ қоғамда жиі қойылады. Ажырасудың артында бір емес, бірнеше күрделі факторлар жататыны зерттеулерден байқалады. Төменде біз ажырасуларға түрткі болатын негізгі мәселелерді талдап, бұл құбылыстың түп-төркінін ғылыми деректер мен талдаулар негізінде қарастырып көруге тырыстық.
Ажырасу статистикасы
Қазақстанда жыл сайын шамамен 140 мыңдай неке тіркелсе, соның 50 мыңға жуығы ақырында бұзылып жатады. Ажырасу коэффициенті (1000 адамға шаққандағы көрсеткіш) 2010-жылдардың соңына қарай рекордтық деңгейге жетті. 2019 жылы ол 3.23 болған екен, бұл XXI ғасырдағы ең жоғары көрсеткіш. Соңғы уақытта бұл сан аздап төмендеді – 2017 жылы 1000 тұрғынға 3.03 ажырасу келсе, 2021 жылы 2.54-ке түскен. Дегенмен Қазақстандағы ажырасу деңгейі әлі де салыстырмалы түрде жоғары: БҰҰ-ның 2021 жылғы мәліметі бойынша Қазақстан 1000 адамға 2.5 ажырасу коэффициентімен әлемдегі алғашқы ондыққа кірген.
Аймақтық тұрғыда қала тұрғындары арасында ажырасу ауылға қарағанда жиірек кездеседі. 2021 жылы ажырасудың ең жоғары деңгейі Астана қаласы, сондай-ақ Павлодар, Қарағанды және Солтүстік Қазақстан облыстарында тіркелген.
Неке бұзылуы әсіресе ерлі-зайыптылардың бірге отасқан алғашқы жылдары жиі орын алатыны байқалады. Бұрын ажырасулар көбіне 5–9 жыл бірге тұрған жұптар арасында көп болса, соңғы деректер «қауіпті кезеңнің» ертерек келгенін көрсетеді: 2021 жылғы статистика бойынша ажырасулардың 29.2%-і некенің 1–4 жылы аралығында болған екен. Бұл қазіргі жас жұбайлардың алғашқы қиындықтарға көп шыдай бермейтінін де аңғартады. Жалпы, некеге тұрған адамдар саны кеміп, жұрт азаматтық некеге немесе жалғыз тұруға көп бет бұрған сайын, салыстырмалы түрде ажырасу көрсеткіші де жоғары болып отыр.
Қаржылық тұрақсыздықтың әсері
Материалдық қиындықтар – көптеген жанұядағы жанжалдардың түп себептерінің бірі. Отбасының күнкөрісі нашарлап, несиелер көбейіп, кіріс шығысқа жетпесе, ерлі-зайыптылар арасында кикілжің туындауы заңды құбылыс. Зерттеулер бойынша, қаржы мәселелері жалпы ажырасулардың 20–40%-іне үлес қосады деген бағалар бар.
Яғни әрбір бесінші немесе тіпті үшінші ажырасу материалдық келіспеушіліктерден туындайды деген сөз. Қазақстандық қоғамда әсіресе ер азаматқа артылатын экономикалық жауапкершілік үлкен: дәстүр бойынша күйеу «жанұя асыраушысы» саналады. Осындай көзқарас жағдайында ер адамның жұмыссыз қалуы немесе табысының аз болуы отбасы беріктігіне қатер төндіреді. Социологтардың айтуынша, қазіргі еңбек нарығындағы қиындықтар салдарынан көп ерлер тұрақты жұмыс таба алмай, отбасын толық қамти алмағанда, әйелдері олардың «шаңырақты қамтамасыз ете алмағанын» бетіне басып, кінәлай бастайды.
Шынында да, экономикалық дағдарыстар кезінде немесе жұмыстан айырылу жағдайында отбасы мүшелері күйзеліске ұшырап, түсініспестік көбейеді. Қаржылық тұрақсыздық тек табыстың аздығымен шектелмейді, оған отбасы бюджетін басқарудағы келіспеушіліктер де қосылады. Бір жұбай екіншісінің жөнсіз шығындарына наразы болуы, немесе жасырын қарыздар мен бюджетті бөлісу туралы ұдайы дауласу – мұның бәрі ұзаққа созылса, некені бұзуға дейін апаратын факторлар. Елдегі сарапшылардың айтуынша, әсіресе жас отбасылар қаржылық қиындықтардан қатты қиналады: жаңадан үйленген жұптар өзінің өмір сүру деңгейіне сәйкес келмейтін жауапкершілік алып, күні-түні еңбек етсе де кедейлік шегінен шыға алмай жүр.
Мұндай жағдайда тұрмыстық ауыртпалық отбасы бақытына көлеңке түсіріп, ерлі-зайыптылардың бір-біріне көңілі толмауына әкеледі. Қорыта айтқанда, ақша жетіспеуі, жұмыссыздық және қарызға бату жағдайлары – ажырасулардың жиі кезігетін себептері. Сондықтан экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету – мықты отбасы құрудың маңызды алғышарты екені сөзсіз.
Әлеуметтік-мәдени өзгерістер
Қоғамның өзгеруімен бірге отбасылық өмірге деген көзқарастар да түбегейлі трансформацияға ұшырады. Бұрынғы уақытта некеге тұру өмірлік міндет, ажырасу үлкен айып саналып келсе, қазіргі буын үшін отбасы институты туралы түсінік басқа қырынан қалыптасуда. Зерттеушілердің айтуынша, қазақ қоғамында отбасы әрдайым жоғары құндылық саналса да, жаһандану мен урбанизация әсерінен оның сипаты өзгеріп жатыр.
Жастардың алдындағы мүмкіндіктер көбейді – олар алдымен білім алып, жұмысқа орналасып, экономикалық тәуелсіз болуға ұмтылады. Осы себепті некені кешіктіру, отбасын құруға асықпау үрдісі пайда болды. Сонымен қатар, әлеуметтік нормалардың өзі де бәсеңдеп, некеге тұру немесе оны сақтап қалу бұрынғыдай жалғыз жол емес екенін көпшілік мойындады. Азаматтық неке, бірге тұру, жеке өмір салтын ұстану сияқты балама жолдар Қазақстанда да кеңінен тарала бастады: бір зерттеу көрсеткендей, 2019 жылы сұралғандардың 2.9%-і азаматтық некеде тұрса, 2022 жылы мұндай жауап бергендер 5.8%-ке жеткен.
Яғни ресми некеге тұрмай бірге өмір сүру бұрынғыдай сөкет саналмай, қалыпты құбылысқа айналып келеді. Жалпы, қоғамда үйлену немесе ажырасу шешімдеріне деген көзқарас либералды сипат алып, моральдық тұрғыдағы тыйымдар жұмсарды. Сауалнама деректеріне сүйенсек, респонденттердің 41%-і «моральдық тыйымның азаюын» ажырасулардың көбеюінің себептерінің бірі ретінде атап өткен.
Яғни бұрынғыдай «ажырассам, ел не дейді» деген ұят қысымы қазір айтарлықтай әлсірегені байқалады. Отбасылық өмірге қойылатын жаңа талаптар да пайда болды. Бұрынғы ата-әжелеріміз «отбасы болсын, бала өссін» деп, кейде қиындыққа көніп, некені сақтап қалуға тырысса, қазіргі буын некеден ең алдымен жеке бақыт пен «психологиялық қолайлылық» күтеді. Социологтардың айтуынша, бұрын отбасы көбіне әлеуметтік-экономикалық одақ ретінде құрылса, қазіргі жастар некені өздеріне рухани жағынан жайлы, қолдау мен түсіністік табатын орта ретінде қабылдайды.
Егер жұбайлар бұл қажеттілікті некеден таппаса немесе бастапқыда болған сыйластық пен махаббат сезімі уақыт өте келе жоғалса, ажырасуға бел буады. Қазақ қоғамына тән ерекшелік – отбасы ісіне жақын туыстардың араласуы. Келін мен енені жарастыру, ата-ене мен күйеу, немесе ағайын арасындағы түсініспеушіліктер жас жанұяның шырқын бұзуы мүмкін. Бұл әсіресе дәстүрлі отбасыларда жиі кездеседі. Жүргізілген сауалнамада ажырасқан адамдардың 61%-і ажырасуларына туыстарының (ата-ене, қайын жұрт, т.б.) отбасылық өмірге шамадан тыс араласуы әсер еткенін айтқан. Демек, үлкендердің ықпалы, екі жастың жеке мәселелеріне кейде орынсыз араласуы ерлі-зайыптыларды ажырасуға дейін апаруы ғажап емес. Жалпы, әлеуметтік және мәдени өзгерістер некенің беріктігіне екі түрлі әсер етеді деуге болады: бір жағынан, ажырасуды бұрынғыдай қоғам қатты айыптамайтын болды, әйелдердің жалғыз қалса да өзін асырай алатыны, ер адамдардың да жеке өмірін қайта құра алатыны туралы түсінік орнықты. Екінші жағынан, дәл осы өзгерістер кей жанұяларда дәстүр мен жаңашылдық арасындағы қайшылықтарды тудырады. Мұның барлығы қазіргі ажырасулар статистикасында көрініс тауып отыр.
Гендерлік теңдік және отбасылық рөлдердің ауысуы
Отбасының ішкі динамикасында гендерлік рөлдердің өзгеруі маңызды орын алады. Дәстүрлі патриархал қоғамда ер адам – асыраушы, әйел – үй шаруасына жауапты тәрбиеші ретінде саналған еді. Бүгінгі күні бұл бөлініс айтарлықтай өзгерді: әйелдер де білім алып, мансап қуып, табыс табуда, бірақ сонымен бірге олардың көпшілігі үй жұмысы мен бала бағуда негізгі жауапкершілікті әлі арқалап келеді. Әйелдер екі жақты жүктеме (жұмыстағы қызметі және үйдегі тірлігі) атқарып шаршауы мүмкін, ал мұны күйеулері әрдайым мойындай бермейді. Зерттеуші Т.Резвушкинаның айтуынша, үй шаруасы «көрінбейтін еңбек» саналады – күнделікті, рутиналық тірлікке ешкім ақы төлемейді және көп жағдайда ол еленбейді.
Осылайша, жұмысында өзін дамытумен қатар үйде барлық міндетті арқалаған әйелдер уақыт өте келе мұндай теңсіздікке төзгісі келмей, отбасылық өмірге көңілі толмауы мүмкін.
Ері мен әйелінің рөлдеріне қатысты қоғамда стереотиптер тез өзгере қоймағандықтан, ерлі-зайыптылар арасында түсініспеушілік туындайды. Мысалы, қазақ отбасында әйел әрі қызметкер, әрі ана, әрі үй иесі болуы керек деп күтіледі, ал ер адам тек ақша тауып әкелсе жеткілікті деген түсінік бар. Шындығында, қазіргі экономикалық жағдайда ер адамдарға да оңай емес – бәсеке жоғары, жұмыс орны тұрақсыз. Күйеуі жұмыссыз қалған жағдайда немесе еңбекақысы мардымсыз болғанда, әйелі оны «ер адамның рөлін орындамадың» деп айыптауы мүмкін. Бұл да жанжалға негіз болады. Бір сөзбен, гендерлік теңдіктің қоғамда ілгерілеуі отбасындағы ескі рөлдермен шайқасқа түсуде. Әйелдердің білімді, экономикалық тұрғыда дербес болуы оларға отбасында теңдік талап етуіне жол ашты. Бұрын әйелдер көбіне материалдық тәуелділіктен немесе қоғамдық көзқарастан шыдайтын болса, қазір өз құқығын біледі және қолайсыз некеде қалуға дайын емес. Статистикалар да бұл өзгерісті көрсетеді: мәселен, АҚШ-та жүргізілген зерттеулер бойынша ажырасулардың ~69%-інде бастамашы – әйелдер. Ғалымдар мұның бір себебін кейбір әйелдер үшін дәстүрлі некенің әлі де теңсіздік элементтерін сақтауында деп түсіндіреді. Ерлі-зайыптылар арасындағы еңбек бөлінісі, үйдегі міндеттердің әділ бөлінбеуі, ер адамның әйелімен тең ақылдаспай шешім қабылдауы сияқты жайттар жиылса, әйелдер мұндай қарым-қатынасты тоқтатуды жөн көруде. Зерттеуші М.Розенфельдтің айтуынша, қазіргі неке институты гендерлік теңдік бойынша заман талабына толықтай бейімделіп үлгермеді: көптеген отбасында әйел күйеуінің фамилиясын алу керек деп есептеледі, үйдің негізгі жұмыстарын әйел атқарады деген тосқауылдар сақталған.
Сондықтан да әйелдер өздерін шектейтін некені бұзуға бейім келеді. Бұл тенденция Қазақстанда да бар: ажырасуға арыз берушілердің басым көпшілігі әйелдер екені сот практикасынан байқалады. Қорыта айтқанда, қоғамның гендерлік көзқарастары теңдік бағытына өзгергенімен, күнделікті өмірде күйеу мен әйелдің рөлдері туралы ескі түсініктер сақталуы – отбасы тұрақтылығына сына қағатын факторлардың бірі.
Психологиялық себептер
Көп жағдайда екі адам сотқа ажырасуға арыз бергенде «мінезіміз жараспады» деп көрсететіні белгілі. Бұл өмірлік ұстанымдар мен құндылықтардың үйлеспеуін, өзара түсіністіктің жоқтығын білдіретін кең ұғым. Шынында да, некенің сәтсіздікке ұшырауы көбінесе ерлі-зайыптылар арасындағы психологиялық үйлесімнің болмауынан туындайды. Сауалнама нәтижелері бойынша, ажырасқан адамдардың 45.7%-і жұбайымен өзара түсініспеушілікті (мінездің, көзқарастың жараспауын) ажырасуға жеткілікті себеп деп санайтынын айтқан. Демек, әрбір екінші жұптың ажырасуының түпкі негізінде бір-бірін түсінбеуі, отбасылық өмірде келісімге келе алмауы жатыр деуге болады. Мінез-құлықтың үйлеспеуі түрлі формада көрінуі мүмкін. Кейде екі адамның темпераменті, өмір салты тым алшақ болады – бірі өте ашық-жарқын, екіншісі тұйық; бірі үйге, отбасына жақын, екіншісі қыдырғанды ұнатады деген секілді. Мұндайда бастапқы махаббаттың қызуы басылған соң тұрмыстық ұсақ-түйекке байланысты кикілжіңдер көбейіп, ушыға түседі. Екінші жағынан, ерлі-зайыптылардың арасында тиімді коммуникация орнамауы да үлкен мәселе. Мамандар көптеген жанұяларда проблемаларды ашық талқылап, шешу дағдысы жоқ екенін айтады – реніш іште сақталады да, уақыт өте келе үлкен дауға айналады. Үндемей жүріп жинақталған ашу бір күні жарылып, арты кешірілмес сөздер мен әрекеттерге апарып жатады. Осындай өзара түсіністіктің болмауы, конфликтіге дұрыс төзе алмау – ажырасудың өте кең таралған себебі. Кейде психологтар «интимдік жұбыңыз – айнаңыз» дейді, яғни ерлі-зайыптылар бір-бірінің кемшіліктерін көріп, әсіресе қиын сәттерде соны бетіне басып, сынға алады. Егер екі жақ та ішкі мәдениет және сабыр сақтап, кемшіліктермен бірге өмір сүруді үйренбесе, әрбір дау отбасы негізін шайқалта береді. Екі адам арасындағы махаббат пен сыйластықты сақтаудың ең басты кілті – диалог пен құрмет екені белгілі. Ал «мінезіміз жараспайды» деген сөз көбіне сол диалогтың, өзара түсіністіктің жоқтығын білдіреді. Сондықтан мінез қақтығыстары мен конфликтілер – статистика растап отырғандай – ажырасудың ең көп аталатын себептерінің бірі. Мысалы, ресми мәліметтерде ажырасқан жұптардың жартысына жуығы «бір-бірімізді түсінбедік» деп көрсететіні бекер емес.
Респонденттердің жауаптарында қызғаныш та отбасы шырқын бұзатын фактор ретінде аталады. Қызғаныш шектен шығып, сенімге селкеу түсірсе, ерлі-зайыптылардың арасында үнемі текетірес орын алып, ақыры сезім суып кетуі мүмкін. Бұған қоса, бала тәрбиесіне байланысты келіспеушілік, ене мен келіннің жанжалы, ерлі-зайыптылардың отбасындағы рөлдер жөнінде ортақ шешімге келе алмауы сияқты талай психологиялық себептер әр отбасының ажырасу тарихында ұшырасады. Әр жанұяның өз тарихы бар десек те, ажырасқан жандардың басым бөлігі «мінезіміз жараспады, бір-бірімізді түсінбедік» деп қорытатыны – психологиялық үйлесімнің маңызын көрсетсе керек.
Тұрмыстық зорлық-зомбылық
Отбасындағы зорлық-зомбылық – ажырасудың ең ауыр да әрі бұлтартпас себептерінің бірі. Зорлыққа шыдау – ешбір адамнан талап етілмеуі тиіс, сондықтан мұндай жағдайда ажырасу көп жағдайда жалғыз дұрыс шешім болады. Қазақстандық зерттеуде сауалнамаға қатысушылардың жартысынан көбі (51.1%) жұбайының немесе отбасы мүшелерінің зорлық-зомбылық көрсетуін ажырасуға толық негіз болатын себеп деп санайтынын айтқан.
Өкінішке қарай, тұрмыстық зорлық-зомбылық қоғамымызда кең таралған құбылыс. Сауалнама нәтижелері бойынша, жауап бергендердің 44.2%-і отбасының әйел мүшелері зорлық-зомбылыққа жиі ұшырайтынын, 26.9%-і балалар жапа шегетінін көрсеткен. Бұл үй ішіндегі зорлықтың негізінен нәзік жандар мен жасөспірімдерге бағытталатынын аңғартады. Және де зорлықтың түрлері әртүрлі: ең көп таралғаны – физикалық күш көрсету (ұрып-соғу, денеге зақым келтіру) болса, одан сәл кемі психологиялық зорлық (қорқыту, қорлау) үлесіне тиеді. Мұндай жағдайда отбасының сақталуы былай тұрсын, жәбір көрген жанның өмірі мен денсаулығын қорғау бірінші орында болады. Қазақстанда жыл сайын тұрмыстық зорлық-зомбылық бойынша 100 мыңнан астам шағым тіркеледі екен.
Бұл – жария болған фактілер ғана, қаншама әйелдер мен балалар үйдегі тауқыметін айта алмай жүр. Сол себепті зорлық көрген жанға ажырасу – бостандыққа шығу, өзін және баласын құтқару мүмкіндігі. Көп жағдайда мұндай отбасыларда алкоголизм, жұмыссыздық, мәдениеттің төмендігі сияқты ілеспе проблемалар болады, бірақ қалай болғанда да күш көрсету ештеңемен ақталмайды. Билік органдары тұрмыстық зорлықты қылмыс деп танып, алдын алу шараларын күшейтуге тырысып жатыр, себебі қалыпты отбасында ешкім зорлық-зомбылыққа төзбеуі тиіс. Қоғам да мұны дұрыс деп есептейді: сауалнамада жұрттың 60%-дан астамы жанұядағы зорлық әрекеті үшін қатаң қылмыстық жаза қолдануды қолдайтынын білдірген.
Демек, тұрмыстық зорлық – қазіргі қоғамда мүлдем қабылдауға болмайтын құбылыс, сондықтан ол орын алған отбасылардың шырқы бұзылып, ажырасуға әкелуі заңдылық.
Зиянды әдеттер мен сатқындық
Ерлі-зайыптылардың біреуінің зиянды әдеттерге салынуы немесе бір-біріне сатқындық жасауы да отбасының бұзылуына тікелей себеп болады. Әсіресе алкогольді ішімдікке салыну – қазақ қоғамында кең таралған бақытсыздықтың бірі. Маскүнемдікке немесе есірткіге тәуелділікке ұшыраған адам отбасына қажет көңіл мен қаражатты бөліп жарытпайды, тіпті үйінде агрессия көрсетуі мүмкін. Халықтың 61.7%-і жұбайының алкоголизмге не нашақорлыққа салынуын ажырасуға толық негіз болатын басты себеп деп көрсеткен екен.
Шынында, ішімдіктің кесірінен қаншама отбасының шаңырағы ортасына түскені белгілі. Сол сияқты, лудомания – құмар ойынға тәуелділік те қазіргі заманның үлкен кеселі. Казино, букмекерлік кеңсе, онлайн-құмар ойындарда тапқан табысын шашып, қарызға батқан адамның жанұясы қатты зардап шегеді. Қазақстандық сот саласының өкілдері берген мәліметтерге қарағанда, сотқа түскен ажырасу істерінің ішінде ресми себебі құмар ойын болған жағдайлар аз емес. Дегенмен көп жағдайда лудомания жасырын қалады, ерлі-зайыптылар ажырасу себептерін ашып айтпауы мүмкін. Дегенмен, жалпы сұралғандардың 38.4%-і құмар ойындарды ажырасуға әкелетін негізгі факторлардың бірі деп атаған. Бұның бәрі зиянды әдеттердің отбасылық өмірмен мүлде үйлеспейтінін көрсетеді. Отбасындағы опасыздық – ең ауыр әрі күйзелткіш факторлардың бірі. Сатқындық жасаған жұбай отбасындағы сенімді бір сәтте жояды деуге болады. Статистика бойынша, қазақстандықтардың 45–47%-і жұбайының көзіне шөп салуын (кең мағынасында өзгеге көңіл байланып, некеге опасыздық жасауын) ажырасуға жеткілікті себеп ретінде көреді. Әрине, кейде ерлі-зайыптылар опасыздықтан кейін де бірге қалуға шешім қабылдап жатады, алайда мұндай жағдайда бұрынғы сенім мен сыйластықты қалпына келтіру оңай емес. Көп жағдайда illқатесін түсініп, кешірім сұрағанның өзінде, опасыздық фактісі жұбайлардың көңілінің бір бұрышында қалып қояды. Одан ары қарай күн сайын бірге өмір сүру – біреуі үшін кінә, біреуі үшін күдікпен өтуі ықтимал.
Сондықтан көптеген жұптар сатқындықтан кейін некені сақтап әуре болмай, бейбіт түрде екіге кетуге келіседі. Ажырасу істерінде «опасыздық» ресми себеп ретінде сирек жазылуы мүмкін, бірақ ажырасқан адамдардың жауаптарында жұбайының бөтен адаммен жақын қатынасын кешіре алмағанын айтатындары жиі кездеседі. Қорыта айтқанда, жұбайлардың бір-біріне адал болмауы – отбасының негізін шайқалтатын ең қауіпті нәрселердің бірі.
Бедеулік пен балалы болмау
Көптеген қоғамдарда бала – отбасының басты байлығы, әрі некенің негізгі мәні деп саналады. Қазақ халқында да «балалы үй – базар» деп, ұрпақ сүю өмірдің мәні ретінде бағаланады. Осы тұрғыдан алғанда, ерлі-зайыптылар ұзақ уақыт бойы нәрестелі бола алмаса, оның психологиялық қысымы орасан болады. Әсіресе дәстүрлі ортада бедеу жұптарға сырттан айтылатын сөз де ауыр тиеді. Біреулер мұндай жағдайда екінші рет үйленуге кеңес берсе (көбіне ер адамдарға қатысты), енді бірі «неге ажыраспайды» деп сынап жатады. Сауалнама нәтижесінде қазақстандықтардың 20.6%-і балалы болмауды (ұрпақ сүймеуді) ажырасуға жеткілікті себеп деп санайтынын жеткізген. Яғни әр бесінші адамның түсінігінде отбасында бала болмаса, некені тоқтатуға болады деген ой жатыр.
Шынында, көптеген ерлі-зайыптылар үшін ортақ бала сүю – ең үлкен арман. Егер түрлі медициналық себептермен ол арман орындалмай қалса, кей отбасында өзара реніш пен кінәлау сезімі тууы да ғажап емес. Мәселен, бедеулік мәселесін зерттеген шетелдік ғалымдар балалы бола алмаған жұптарда ажырасу ықтималдығы күрт өсетінін анықтаған. 47 мың адам қатысқан бір зерттеуде (Дания, 2014 ж.) бедеу ем қабылдап, бірақ нәтижесіз қалған жұптар арасында ажырасу көрсеткіші балалы болған жұптармен салыстырғанда үш есеге жоғары екені белгілі болды. Бұл – бедеулік отбасына түсіретін эмоциялық салмақтың қаншалықты үлкен екенін дәлелдейтін дерек. Балалы бола алмау көп жағдайда әйел мен еркектің бір-біріне деген сезіміне сына қағып, сырт көздің сөзінен қысылып, түбінде екі жолдың айырылуына әкеліп жатады. Дегенмен қазіргі медицина дамыған заманда бедеулік – шешуге тырысса болатын мәселе. Экстракорпоралды ұрықтандыру (ЭКО) арқылы талай жанұя сәби сүйіп жатыр, ал сәбилі болу бақыты бұйырмағандардың бала асырап алу мүмкіндігі бар. Сондықтан қоғамда бедеулікке тап болған жанұяларды да қолдап, оларды ажырасуға итермелемей, барынша басқа жолдарын қарастыруға ынталандыру маңызды.
Ал егер екі тараптың бірі үшін ұрпақ сүюдің маңызы бәрінен жоғары болса және ол арманы орындалмайтын болса, кейде өзара келісіммен ажырасу – олардың әрқайсысына жеке бақытын іздеуге мүмкіндік беретін шығар. Бұл өте нәзік тақырып, әр отбасының шешімі әртүрлі болғанымен, бала мәселесі де ажырасудың статистикадағы себептерінің бірі ретінде көрініс табатынын жоққа шығаруға болмайды.
Заңдық, әкімшілік және медиаторлық тетіктер
Ажырасу деңгейіне заңдық рәсімдер мен мемлекет ұстанған саясаттың да әсері бар. Егер некені бұзу процедурасы тым күрделі, ұзақ немесе қымбат болса, кейбір жұптар ажырасудан тартынуы мүмкін. Керісінше, ажырасу рәсімі жеңілдеген сайын, күйзелген жұптар шешімді жылдам жүзеге асырады. Қазақстанда қазіргі қолданыстағы заңнама бойынша ажырасу процесі салыстырмалы түрде оңай: егер ерлі-зайыптылардың ортақ кәмелетке толмаған балалары болмаса және мүліктік дау туындамаса, олар АХАЖ бөлімінде арыз беріп, бір ай күту арқылы некені бұза алады. Мемлекеттік баж салығы да өте аз – небәрі 0.5 АЕК (шамамен 1700 теңге). Ал егер ортақ бала немесе таласатын дүние-мүлік болса, сотқа жүгінуге тура келеді, мұнда да судьялар тараптарды татуластыруға біршама уақыт береді, бірақ түптеп келгенде екі жақ келіскен жағдайда сот ажырасуды бекітеді. Яғни біздің елде ажырасу көп кедергісіз жүзеге асады. Зерттеулерде ажырасқан адамдардың 25.2%-і «ажырасудың оңай рәсімделетінін» де некенің тез бұзылуына ықпал ететін фактор деп атаған. Бұл – құқықтық аспектінің маңызын айғақтайтын дерек. Жуырда елімізде ажырасу санын азайту мақсатында ерекше бір ұсыныс талқыланды: ажырасу үшін мемлекеттік бажды 0.5 АЕК-тен 200 АЕК-ке дейін өсіру (яғни 1700 теңгеден 800 мың теңгеге дейін) ұсынылды. Бастамашылар осылайша «ажырасуды қымбаттатып», ерлі-зайыптыларды татуласуға ынталандырамыз деп сенеді екен. Алайда бұл идея қоғамда үлкен пікірталас туғызды. Көптеген заңгерлер мен мамандар мұндай әкімшілік кедергі отбасын сақтап қала алмайтынын, керісінше қиын жағдайда қалған азаматтардың конституциялық құқығын шектейтінін айтты. Ажырасу алымын өсіру – әсіресе тұрмыстық зорлық-зомбылық көрген әйелдерді «торда қамап қоюмен» тең болмақ, дейді олар. Расында да, ажырасу жолын тым қиындату зорлық көрген, не ауыр психологиялық қысымдағы адамды амалсыз бірге тұруға мәжбүрлеуі мүмкін. Сондықтан бұлай жасанды тосқауыл қойғаннан гөрі, басқа әдістерді қарастырған жөн деп есептеледі. Ажырасу санының өсуіне қарсы көзделген бір шара – міндетті медиация енгізу туралы да ұсыныстар бар. Медиация дегеніміз – жанжалдасушы тараптарды ортақ келісімге әкелу үшін тәуелсіз делдал-медиатор көмегіне жүгіну. Батыс елдерінде ажырасушыларға сотқа дейін отбасылық кеңесші немесе медиатор қызметін пайдалану ұсынылады, бұл кейбір жұптардың мәселесін шешіп, отбасын сақтап қалуға мүмкіндік береді екен. Қазақстанда 2011 жылы «Медиация туралы» заң қабылданып, азаматтық және отбасылық дауларды бейбіт жолмен шешу жүйесі енгізілді.
Қазірдің өзінде соттарда татуластырушы судьялар, арнайы медиация кабинеттері жұмыс істейді. Медиация ерлі-зайыптыларға кәсіби маманның көмегімен өз мәселелерін жан-жақты талқылап, өзара келісімге келуге жағдай жасайды. Статистикаға сәйкес, мұндай әдіс тиімділігін көрсетуде: кей өңірлерде сотқа түскен ажырасу істерінің белгілі бір бөлігі медиация арқылы тоқтатылып, отбасы сақталып қалған. Мысалы, Батыс Қазақстан облысында 2023 жылы қаралған 34 ажырасу ісінің жетеуінде ерлі-зайыптылар медиатор көмегімен татуласып, ажырасудан бас тартқаны хабарланды.
Демек, дағдарыста тұрған отбасыға маман араласса, кей жағдайда мәселелер шешімін тауып, неке бұзылмай қалуы мүмкін. Отбасын сақтап қалудың тағы бір заңдық тетігі – «ойлану мерзімі». Қазір сотта ажырасу ісі қаралғанда судьялар кемі бір ай уақыт беріп, мүмкіндігінше тараптарды татуластыруға тырысады. Кей мамандар осы мерзімді ұзарту немесе заңды түрде ажырасуға өтініш бергеннен кейін белгілі бір уақыт бірге жұмыс істеуін, кеңес алуын міндеттеу қажет деп ұсынады. Алайда оның да біржақты емі жоқ: зорлық-зомбылық не асқынған жанжал жағдайында мерзімнің ұзақтығы ештеңені өзгерте алмауы мүмкін. Сол себепті заңдық тұрғыда ең дұрысы – ажырасу процесін реттеу мен оңтайландыру. Яғни ортақ балалар мен мүліктің тағдырын әділ шешу, алименттің уақытылы төленуін қадағалау, медиацияны барынша пайдалану, – міне, осы жайттар ескерілсе, ажырасудың қоғамға келтірер зиянын азайтуға болады.
Жалған ажырасулар мен әлеуметтік жәрдем мәселесі
Қазақстанда соңғы жылдары ажырасу тақырыбына қатысты өзекті мәселелердің бірі – «жалған ажырасулар» феномені. Бұл – ерлі-зайыптылардың шынында бірге тұра берсе де, әлеуметтік жеңілдіктер алу мақсатында заң жүзінде некесін бұзып тастауы. Әсіресе 2018 жылдан бастап, атаулы әлеуметтік көмек (аз қамтылған отбасыларға берілетін жәрдемақы) енгізілгеннен кейін кейбір азаматтар қағаз жүзінде ажырасу арқылы өзін «жалғызбасты ана» немесе «жалғыз тұратын аз қамтылған адам» ретінде көрсетіп, мемлекеттен көбірек төлем алуға тырысқаны белгілі болды. Ресми мәліметтер бойынша, атаулы әлеуметтік қолдау жүйесі күшіне енген соң елімізде ажырасулар саны күрт өсіпті, бұған сарапшылардың бір бөлігі дәл осындай «жасанды ажырасулар» себеп болды деп пайымдайды. Кей деректерде мұндай әрекеттер мемлекеттен баспана алу кезегіне тұру үшін де жасалатыны айтылған – мысалы, ерлі-зайыптылар келісіп ажырасқан соң, балалары бар «жалғызбасты ана» ретінде әйел жеңілдетілген тұрғын үй бағдарламасына өтініш береді, ал пәтер алынған соң ерімен қайта қосылады деген сияқты схемалар қолданылған. Әрине, этикалық тұрғыдан да, құқықтық тұрғыдан да бұл құптарлық іс емес. Алаяқтық деп бағалауға болатын мұндай әрекеттер шын мұқтаж жандарға бөлінген ресурсты орынсыз пайдалану болып табылады. Бұдан бөлек, жалған ажырасулар жалпы ажырасу статистикасын «жасанды» өсіріп көрсетеді де, мәселенің нақты бейнесін бұрмалайды. Мемлекет осыған орай біраз шара қабылдауға тырысты. Ажырасу бажын 200 АЕК-ке көтеру туралы бастаманың бір дәйегінде осындай жалған ажырасуларды тыю мақсаты айтылды.
Алайда сарапшылар бұл мәселені қаржылық жазалау арқылы шешу қиын екенін ескертеді. Негізінде, әлеуметтік саясат тетіктерін жетілдіріп, жәрдемақы тағайындау критерийлерін дәлелді ету арқылы жалған ажырасулардың алдын алу керек. Мысалы, атаулы көмекті отбасының жалпы табысына қарап емес, нақты мұқтаж мүшелеріне бағыттау, тұрғын үй бөлу кезінде әлеуметтік жағдайды мұқият тексеру сияқты қадамдар жасалуда. Қалай болғанда да, «жалған ажырасу» құбылысының өзі отбасылық саясаттағы кемшіліктердің көрінісі. Әлеуметтік көмек жүйесі адамдарды ажырасуға мәжбүр етпеуі тиіс – керісінше, толық отбасы болып өмір сүрген қолайлы екеніне көз жеткізуі қажет. Бұл бағытта заңнаманы және әлеуметтік жұмысты жетілдіру – алдағы маңызды міндеттердің бірі.
Жоғарыда талданған деректер мен себептер ажырасу құбылысының көп қырлы сипатын көрсетті. Неке берік болуы немесе болмауы – тек жеке екі адамның өзара қатынасына ғана емес, әлеуметтік-экономикалық ортаға, мәдени құндылықтарға және заңнамалық жағдайларға байланысты екені анық көрінеді. Бір отбасының бұзылуы – айналасындағы балалар мен жақын туыстарға да әсер ететін күрделі жағдай. Ендеше ажырасулар санын азайту немесе отбасыларға тұрақтылық беру үшін жан-жақты шаралар қажет.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
