Ажырасу неліктен көбейіп кетті: мамандар басты себептерін атады
Қазақстанда отбасылық жауапкершілік мәдениетін талдау үшін ең алдымен некелесу мен ажырасу көрсеткіштеріне назар аудару қажет. Статистикалық мәліметтер соңғы жылдары ажырасу көрсеткішінің төмендеу тенденциясын көрсетеді. Мысалы, 2020 жылы 48 002 жұп, 2021 жылы 48 239 жұп және 2022 жылы 44 519 жұп ажырасқан. Бұл 2020-2022 жылдар арасында ажырасу саны 7,7%-ға азайғанын білдіреді, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.
2023 жылы некелер саны 120,8 мыңға дейін төмендеп, ал ажырасу 40,2 мыңды құрады (яғни 2022 жылмен салыстырғанда 9,6% кем). 2024 жылғы алдын ала деректер бойынша ажырасқандар саны шамамен 40 569 жұпты құраған. 2020-2024 жылдары Қазақстанда некелердің табыссыз аяқталуы біртіндеп азаюда (кестеде көрсетілген).
|
Жыл |
Ажырасқан жұптар саны (белгілі) |
|
2020 жылы |
48 002 |
|
2021 жылы |
48 239 |
|
2022 жылы |
44 519 |
|
2023 жылы |
40 227 |
|
2024 жылы |
40 569 |
Статистикалық деректерге қарағанда, 2023 жылы 1000 некеге орташа есеппен 333 ажырасу келді. Ажырасулардың басым бөлігі (34,9%) некеде 1-4 жыл бірге тұрған отбасыларда тіркелді, ал 5-9 жыл бірге болғандар арасында бұл көрсеткіш 26,7% деңгейінде болды. Бұл дегеніміз ерлі-зайыптылар өмірінің алғашқы жылдарындағы шиеленістерге төтеп беруде қиналатынын растайды.
Аймақтық тұрғыдан қарағанда, ажырасу коэффиценті ауылдарға қарағанда қалаларда жоғары. Мәселен, 2022 жылы ажырасу көрсеткіші ең жоғары Астана қаласында – 1000 адамға 3,24 деңгейінде болса, Түркістан облысында ең төменгі – 0,98 деңгейінде тіркелді. Сол жылы ажырасулардың 74,6%-ы қалаларда, 25,4%-ы ауылдық жерлерде болғаны анықталды. Бұл жайт мегаполистердегі жастардың отбасылық қатынастарына деген көзқарасы дәстүрлі ортадағы жастардың жағдайынан өзгешеленеді.
2023 жылы 120,8 мың неке қиылып, 40,2 мың жұп ажырасқанын статистика деректері көрсетіп тұр. Демек 1000 некеге 333 ажырасудан келеді. Соңғы жылдары ажырасу саны азаюда: егер 2020 жылы әр 1000 адамға 2,5 ажырасу келсе, 2023 жылы бұл көрсеткіш 2,02-ге тең болды. Статистикада ауылдық жерлерде ажырасу деңгейі қалаларға қарағанда әрқашан төмен болып тұрғанына қарамастан, әйелдер мен ерлердің қайта отбасын құру көрсеткіштері біртіндеп артуда: 2023 жылы ерлердің 20,4%-ы, әйелдердің 18,9%-ы ажырасқаннан кейін қайта үйленген.
Дәстүрлі факторлар
Қазақ қоғамында салт-дәстүрлер отбасылық қатынастардың қалыптасуына зор ықпал етеді. Себебі отбасылық мән-мазмұн ежелден-ақ ұрпаққа мирас ретінде беріліп келген. Оңтүстік Қазақстан аймақтарының ғалымдары атап өткендей, дәстүрлі тәрбиеде үлкенге құрмет көрсету, кішіге ізет білдіру, отбасылық жауапкершілік, ата-ананың разылығын алу сияқты құндылықтар маңызды рөл атқарады. Қазақтың дәстүрлі отбасында ажырасу деген болмаған; әйел күйеуінің мінезіне байланысты қандай қиындыққа тап болса да, шаңырақтың тұтастығын сақтау керек деген ұғым үстем болған.
Этнограф Аманжол Қалыштың зерттеуі бойынша, ХХ ғасырдың ортасында ажырасу сирек болған: 1950 жылдары әр жүз отбасының тек біреуі ғана ажырасса, 1990 жылдары жартысына жуығы ажырасқан. Оның сөзінше, бұл көрсеткіштер дәстүрлі қоғамдағы отбасылық кедергілер мен ұжымдық бақылаудың жоғары екенін көрсетеді.
Алайда заман өзгерісі қазақ салт-дәстүріндегі кейбір қағидаларды қайта қарауға итермеледі. Кеңес дәуіріндегі жаппай индустрияландыру мен урбанизациялау, әйелдердің білім алып, еңбекке араласуы отбасындағы иерархиялық рөлдерге өзгерістер енгізді. ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап қыз ұзату, қалыңмал алу сияқты дәстүрлер біртіндеп азайып, отбасына қатынастың жаңаша формалары пайда бола бастады. Қазіргі таңда кей жастар дәстүрді «ескі дүние» санап, оның рөлін төмендетіп қарауы мүмкін. Мысалы, бұрынғының «етың сенікі, сүйегің менікі» ұстанымы артта қалды; қазіргі адам өзін жоғары бағалап, әйел ауырса, бүкіл отбасы зардап шегетіндіктің маңызын түсінеді. Осылайша, ұлттық дәстүр отбасы жауапкершілігінің негізінде жатқанымен, оны қазіргі заманға бейімдеу қажеттілігі туындап отыр.
Психологиялық факторлар
Ажырасуға әсер ететін ең басты себептердің бірі – жеке тұлғалардың психологиялық дайындығы мен қарым-қатынастың сапасы. Сарапшылардың айтуынша, қазіргі жастар арасында отбасылық қақтығыстардың негізгі көздері мыналар болуы мүмкін:
Коммуникация қиындығы: жұбайлар бір-бірінің айтқандарына құлақ аспауы, түсініспеушілік және күйзеліске бейім қарым-қатынас. «Бір-біріне құлақ аспау» – ажырасуға алып келетін алғашқы себептердің бірі деп аталады.
Адалдық мәселесі: екі тараптан да сенімсіздік пен сатқындықтың пайда болуы. Бұл өзара қарым-қатынасқа сызат түсіретіні анық.
Тәуелділіктер: маскүнемдік, құмар ойын, нашақорлық сияқты психикалық және мінез-құлықтық тәуелділік проблемалары. Мұндай дағдарыс отбасылық өмірді тез бұзатын фактор болып табылады.
Эмоциялық қысым: жиі жанжал, қатты дау-жанжал мен ауыр сөздер отбасындағы берекені бұзады. Психологиялық қысым әсерінен жанжал көбінесе шешімсіз күйінде қалады, сондықтан жанжалдар жиі ажырасуымен аяқталуы мүмкін.
Отбасылық дағдарыс: өмірлік мақсаттардың өзгеруі, тұрмысқа ерте шығу, экономикалық қиындықтар мен төзімділіктің төмендеуі салдарынан отбасында жанжал пайда болып, «жаңа байланыс орната алмау» жағдайы туындайды. Шындап келгенде, жаңа заманда эмоционалдық сауатсыздық пен жеке бас мүддесі алдыңғы орынға шығуы – ажырасу себептерінің біріне айналып отыр.
Психологтар сондай-ақ жастардың саналы таңдау жасамауы мен жедел шешім қабылдауы да ажырасуға әкеледі деп есептейді. Жанат Смирнова атап өткендей, кейбір жас ерлі-зайыптылар балалық шақтағы психологиялық жарақаттардың кесірінен шынайы өмір қиындығын мойындамай, тек қана бір-біріне серік қажет деп ойлағандықтан отау құрады. Бұдан бөлек, жастардың қаржылық тұрақсыздығы мен туыстарының араласуы да алғашқы жылдарда жанжалды күшейтіп, ажырасуды жиілететіні байқалған. Десек те кейбір сарапшылар мұндай материалдық қиындықтардың тек қана сыртқы триггер екенін, шынайы себеп күйзеліс пен сенімсіздік екенін көрсетіп отыр деп санайды.
Құқықтық факторлар
Құқықтық орта да ажырасу үрдісіне тікелей ықпал етеді. Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Заңы бойынша ерлі-зайыптылар ажырасуды өзара келісіммен тіркеу органында немесе сот арқылы рәсімдей алады. Егер кәмелет жасына толмаған ортақ бала болса немесе тараптар меншік иесін анықтау бойынша дауласса, ол міндетті түрде сотта шешіледі. Ал нақты заңда белгіленген тыйымдар жоқ болғандықтан, некені бұзу негізі көбіне тараптардың өзара келісуі немесе белгілі бір жағдайлардың туындауымен байланысты.
Соңғы жылдары заңнамада жұбайлары ұзақ уақыт белсенді қатыспай қалса, ажырасу мәселесін шешу жеңілдетілді. Мысалы, 2025 жылдың 16 қыркүйегінен бастап күшіне енген өзгерістерге сәйкес, егер жұбайының бірі үш жылдан астам уақыт бойы халықаралық іздеуде жүргені сот шешімімен расталса, екінші тарап өзінің қатысуынсыз некені бұза алады. Яғни бұрын тек ерікті келісім немесе сот негізінде жүргізілетін процесс енді шетелде жүрген немесе іздеуде жүрген жұбайға қатысты да біржақты негізде жүре алатын болды. Бұл түзету жұбайы елден тысқарыда жүрсе де некені рәсімдеу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Сонымен бірге сот тәжірибесінде ортақ мүлікті бөлу тәртібі де қарастырылды. Жоғарғы соттың түсіндірмесіне сәйкес, енді некеден кейін жұбайлардың бірінің тарапынан жасырын ұсталған мүлік туралы талап қою мерзімі некені бұзу күнінен емес, мүліктің жасырын болғаны анықталған күннен бастап есептеледі. Бұл түзету жұбайлар арасындағы мүліктік даулар туындаған жағдайда уақытша шектеуді түсіріп, әділ сот процесін қамтамасыз етуге бағытталған. Бұған қоса, заң жүзінде некеге шамалы жасқа дейін араласулар (оны сәйкестендіру рәсімі), талап ету мерзімдері және алимент туралы ережелер бар, бірақ олар жалпы ажырасуға дәрменсіз фактор ретінде қаралмайды.
Қорытынды
Қорыта келе, Қазақстандағы 35 жасқа дейінгі жастардың отбасылық жауапкершілік мәдениеті дәстүр мен заман талабы арасындағы күрделі өзара әрекетке негізделеді. Дәстүрлі құндылықтар жастарды отбасына беріктік ұстануға тәрбиелейді; сондықтан ауылдық жерлерде ажырасу деңгейі қалаларға қарағанда төмен болып келеді. Дегенмен әлеуметтік-экономикалық өзгерістер мен психологиялық факторлардың ықпалымен заманауи жастар қарым-қатынасында өз мүддесін қорғайды, эмоциялық бостандығын бағалайды. Сарапшылардың айтуынша, бұл процесс кезінде білім алу мен мансапқа басымдық беру, эмоционалдық сауатсыздық және түсінбеушілік ықпалы артатынын көрсетіп отыр.
Заң тұрғысынан алғанда, некені бұзу рәсімін жеңілдететін жаңашылдықтар енгізілді (мысалы, іздеу жарияланған жұбайға қатысты рәсімдеу), алайда бұл біржақты жағдайлар сирек кездеседі.
Сондықтан отбасылық жауапкершілік мәдениетін нығайту үшін жастардың тәрбиесі мен құқықтық мәдениетін күшейту маңызды. Сарапшылар отбасылық тұрақтылықты арттыру үшін жас жұбайларға ортақ мақсат-мүддесінің болуы қажеттігін атап көрсетеді. Қоғам мен мемлекет тарапынан некенің мәнін түсіндіру, жастардың отбасы құндылықтарын ардақтау мақсатында жүргізілетін бағдарламалар күшін күшейту қажет. Осындай кешенді шаралар жастар арасында жауапкершілікті қалыптастырып, отбасылық институттың беріктігін қамтамасыз етеді.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
