Аятжан Ахметжанұлы: Қоғамда білікті, сауатты мұғалімнің абыройы бұрынғыдан жоғарырақ
Қазақстанның білім жүйесіндегі ахуал, мұғалім мәртебесі, жекеменшік мектептердің жағдайы мен қазақ тілінің болашағы – қоғамда әрқашан өзекті. «Qazbilim» ұлттық лицейінің негізін қалаушы, білім саласының сарапшысы Аятжан Ахметжанұлы El.kz интернет порталының тілшісіне берген сұхбатында осы мәселелерге қатысты ойымен бөлісті.
Ол білім саласындағы реформа қажеттілігін, өз өміріндегі тәуекелдер мен жеңістерді, сондай-ақ қандастардың елге оралуындағы кедергілер мен аманат арқалаудың ауыртпалығы туралы ашық айтты.
El.kz: Қазақстандағы қазіргі білім жүйесіне көңіліңіз тола ма? Қандай кемшіліктер бар?
Аятжан Ахметжанұлы: Жалпы кез келген саналы, кәсіби адам көзқарасымен қараған кезде, біздің білім жүйесіне көңіл толуы мүмкін емес. Кемшіліктер өте көп. Білім сапасы, тәрбие жүйесі, бағдарлама, оқулық – қай тұстан қарасаң да, ондаған олқылық табылады. Сондықтан жүйелі өзгеріс, бір байыпты реформа қажет...
Әрине, жақсы дүниелер де бар. Мысалы, жаңа мектептердің салынуы, келешек мектептердің бой көтеруі, білім саласының инфрақұрылым жағынан жақсаруы, қаржының бөлініп жатқаны қуантады. Сондай-ақ, білім саласына білікті мамандардың келуі, мұғалімдікке кәсіби деңгейі жоғары жастардың баруы да көңіл көншітетін құбылыс.
Дегенмен, біз бұл жетістіктерді әлемдік деңгеймен салыстырғанда тым төмен және тым баяу деп бағалауымыз керек. Себебі, әлемдік білім жүйесі қазір басқа бағытқа кетіп барады. Ал біз сол өзгерістерге ілесе алмай, көбіне тек қолданушы деңгейінде қалып отырмыз. Технологияда да, өнімде де біз тұтынушымыз, бірақ өндіруші емеспіз.
Сондықтан елдің білім жүйесі жасампаздық деңгейге көтерілуі тиіс. Өкінішке қарай, әзірге ондай үдерісті байқап отырған жоқпыз.
El.kz: Мұғалім мәртебесі туралы заң қабылданды. Бірақ шынайы өмірде ұстаздардың жағдайы қаншалықты өзгерді деп ойлайсыз?
Аятжан Ахметжанұлы: Салыстырмалы түрде айтсақ, 2015-2016 жылдарға дейінгі кезеңмен қарағанда мұғалімдердің жағдайы айтарлықтай өзгерді. Қазір бәсекелестік нарық қалыптасты, білікті мұғалімдерге сұраныс артты. Сауатты, кәсіби ұстаздың құқығын ешкім тартып ала алмайтын деңгейге жеттік. Бұл – оң өзгеріс.
Дегенмен, заңның қабылдануы бір бөлек те, оның орындалуы бір бөлек. Кейде заңның орындалуы әлсіз, әр өңірде әрқалай жүзеге асып жатады. Сондықтан мұғалім мәртебесі еліміздің барлық аймағында бірдей емес деп айтар едім.
Бірақ бір нәрсе анық, қазір қоғамда білікті, сауатты мұғалімнің абыройы да, мәртебесі де бұрынғыдан әлдеқайда жоғары.
El.kz: Биыл Qazbilim ұлттық лицейіне қатысты түрлі қысымдар туралы айтылды. Мұғалімдердің айлығы төленбеді деген әңгімелер де тарады. Бұл жағдайдың шындығы неде?
Аятжан Ахметжанұлы: Шыны керек, мұғалімдердің айлығының кешігуі сияқты әңгімелер – белгілі бір нәтижелердің салдары. Бұл жай ғана оқиға емес, оның артында түрлі жағдайлар тұр.
2023 пен 2025 жылдар аралығында болған кейбір қысымдар туралы қазір ашық айтуым қиын. Себебі, менің артымда үлкен ұжым, он бір жылдық тарихы бар жоба тұр. Ақын Евгений Евтушенконың әдемі сөзі бар ғой: «Жердің күнде айналатынын Галилейден басқа да талай адам білді. Бірақ олардың бала-шағасы бар еді» деген. Сол сияқты шын мәнінде, кейбір жайттарда көп нәрсені ашық айтуға болады. Егер ол тек менің жеке басыма қатысты болса, бар шындықты айту қиын емес. Бірақ бұл жерде сөз жеке тағдырым туралы емес, үлкен ұжым, үш жүзден астам қызметкер, қаншама үміт күткен оқушы мен ата-ананың жағдайы туралы болып тұр. Сол себепті, кейбір шындықтарды дәл қазір ашық айта алмаймын.
El.kz: Жекеменшік білім беру мекемелерінің жұмысына мемлекет тарапынан бақылау қалай жүріп жатыр? Кейде әділетсіз талаптар қойылып жатқан жоқ па?
Аятжан Ахметжанұлы: Жекеменшік мектептердің жұмысына қатысты мемлекеттік бақылау әр өңірде әртүрлі жүріп жатыр. Әділетті ме, әділетсіз бе деген талаптар көбіне тексерудің мақсатына байланысты қойылады. Менің ойымша, бәріне бірдей талап болуы тиіс. Жекеменшік болсын, мемлекеттік болсын барлығы бір стандартқа, заң аясындағы ортақ талаптарға бағынуы қажет. Өкінішке қарай, қазір бұл жерде ала-құлалық көп.
Себебі, кезінде жекеменшік білім беру ұйымдарына: «Мектеп ашыңдар, инвестиция салыңдар, мемлекет қолдайды» деген бастамалар болды. 2017 мен 2023 жылдар аралығында білім саласына бизнес пен жеке инвестицияларды тарту жобасы қарқынды жүрді. Көп адам сеніп, қаржы салды. Бірақ 2023 жылдың қараша айынан бастап қаржыландырудың тұрақсыздығы, жекеменшік мектептерге деген көзқарастың өзгеруі талай адамды тіпті банкроттыққа дейін алып келді.
Сондықтан әділетсіздіктің ең үлкені – мемлекет өз міндеттемелерін уақытында орындамауы деп айтар едім. Ал қалған мәселелерді уақыттың төрешілігіне қалдыруға тура келеді.
El.kz: Өз өміріңіздегі ең үлкен тәуекел мен ең үлкен жеңіс қандай болды?
Аятжан Ахметжанұлы: Менің өмірімнің өзі – тұтас тәуекелдер тізбегі. Ең үлкен тәуекелдің бірі – Қазақстанға келуім. Өйткені ол кезде бұл елде бірде-бір адамды танымайтын едім. Жиырма жасымда бар тәуекелді мойныма алып, отанға оралдым.
Негізі бизнестің де екінші аты – тәуекел. «Qazbilim» ұлттық мектеп жасаймын деп ашқан кезде, білім саласында үлкен жоба жасау, мемлекеттік мектепте директор бола тұра жүйеге сыни көзқарас білдіру – мұның бәрі де тәуекел еді. Сондықтан олардың қайсысы ең үлкен, қайсысы ең кіші деп бөліп айту қиын.
Ал ең үлкен жеңісім деп айтарым – міне, ешкімді танымай келген жас жігіттің жиырма жылдан кейін ғылым докторы дәрежесіне жетуі, білім саласында өзіндік қолтаңбасы бар компания қалыптастыруы. Бұл – менің өмір жолымдағы ең үлкен жетістік.
El.kz: Өмір жолыңызда «қайтадан бастауға тура келсе де, осы істі істер едім» дейтін сәт бар ма?
Аятжан Ахметжанұлы: Егер өмірімді қайта бастауға тура келсе, дәл осы өмірді қайта сүрер едім деп айта аламын. Әрине, кейбір істерді жасамай-ақ қоюға болатын еді, кей сапарларға шықпай-ақ қоюға да болар еді. Бірақ ең бастысы – ұстаздық жолымды, ұлттық мектеп қалыптастыру арманымды, Қазақстанға оралуымды, ғылым жолындағы сапарымды еш өзгеріссіз қайта бастар едім. Бұл жолда еш өкінбес едім.
El.kz: Фейсбукте жазған постыңыздан оқыдым. Автобуста түнеген алғашқы күніңізден лицей директорлығына дейінгі жолыңыз – үлкен сабақ. Осы жолдағы ең үлкен ұстаз – өмірдің өзі ме, әлде адамдар ма?
Аятжан Ахметжанұлы: Мен үшін ең үлкен ұстаз – өмірдің өзі. Өйткені адамдарды да, түрлі тағдырды да бізге өмірдің өзі жолықтырады.
Автобуста да түнедім, кафенің бұрышында да қондым, талай қиындықты бастан өткердім. Жақсы адамдарды да кездестірдім, жаман адамдарды да көрдім. Алданған кездерім болды, танымайтын жандардың жақсылығын да, мейірімін де сезіндім, дұшпандығын да көрдім. Сенген адамдарымның сатқындығына да куә болдым.
Сондықтан ең үлкен сабақ беретін – адамдар емес, өмірдің өзі. Өмірдің мектебі мені осы күнге жеткізді.
El.kz: «Артымдағы туғандарым аманат» депсіз. Аманатты арқалап жүрудің ең қиын тұсы қайсы?
Аятжан Ахметжанұлы: Иә, артымдағы туғандарым – аманат. Өйткені Қытайда қытайланып бара жатқан ағайын көп. Бір әулеттің көшін бастап жүру оңай емес. Біз ұлттың білім саласында көш бастасақ деген арманмен ұлттық мектептер ашып жүрміз. Сол кезде талай жұрт бізге аманат етеді. Ал қытайланып бара жатқан туыстардың аманаты – одан да ауыр. Оларды Қазақстанға әкелу, жаңа ортаға бейімдеу, бала-шағасына қамқор болу – бәрі үлкен жауапкершілік.
Аманат арқалаудың ең қиыны – сен бар ынтаңмен көмектескенде, тәуекелге барғаныңда, өмірдің ыстық-суығын бірге көтергенде, кейбір адамдардың сенің жақсылығыңды жамандық деп қабылдауы.
Мысалы, биыл үш ұлттық мектебім жабылып қалды. Бұл – мен үшін ауыр соққы. Жабылған мектептерде балаларын оқытып жүрген ата-аналардың ренішін түсінемін. Бірақ мен құдай да емеспін, артымда үлкен қолдаушы топ та жоқ. Сондықтан жеңіліске ұшырадық. Жеңілген кезде, сенген адамдардың сенен теріс айналуы – ең ауыр сәт.
Туыстарға көмектесуде де солай, егер олар ертең бір қиындыққа ұшырап, соның үшін сені кінәласа, аманаттың ең ауыр тұсы дәл осы.
El.kz: Туыстарыңызды әкеліп, оқытып, азамат қылып жүргеніңіз – өзгеге үлгі. Бұл істен алған ең үлкен қуанышыңыз қандай?
Аятжан Ахметжанұлы: Қарындасымды әкеліп, оқытып, ұзаттым. Інімді әкелдім, ол қазір үлкен маман болды, Назарбаев университетін бітірді. Тағы бір қарындасым қазір Еуразия ұлттық университетінде оқып жүр. Басқа қарындастарым мектепте оқып жатыр. Бәрі – ағаларымның балалары.
Бұл жолдағы ең үлкен қуаныш – олардың ата-анасының балаларының жетістігіне қуанған сәтін көру. Мысалы, інімді оқытып, үлкен азамат қылған соң ағамның: «Балам жақсы адам болды, рақмет» деген бір ауыз сөзі – барлық еңбегің мен жолдағы ауыр жүгіңді ұмыттырып жібереді.
Анам өмірден он жыл бұрын өтті. Бірақ інілерім мен қарындастарымның университетке түсуі, оқу бітіріп, жетістікке жетуі – әкемнің, ағаларымның қуанышына себеп болды. Сол сәтте өзім көрген барлық қиындықтарым бірден ұмытылып кетеді.
Тағы бір үлкен қуаныш – арғы бетте жүрген туыстарымыздың қытайланып кетуінен алаңдасақ та, олардың біреуі болса да қазақ болып, осы елде білім алып, еңбекке араласуы. Бұл – мен үшін ең үлкен бақыт.
El.kz: Сіз әрдайым тіл мәселесін көтеріп келесіз. Қазақстандағы қазақ тіліне деген көзқарасты қалай бағалайсыз?
Аятжан Ахметжанұлы: Мен тіл мәселесін неге көтеремін? Себебі Қытайда қытай болып кетпеу үшін, қазақ болып өмір сүру үшін Отаныма оралдым. Енді келіп, дүбәра болғым келмейді, орыс немесе ағылшын болып кеткім келмейді. Шүлдірлеген ұрпақты көру – жанымды ауыртады.
Тәуелсіз ел ретінде ұлттың тілі, ділі, мәдениеті, тәрбиесі, руханияты мен дәстүрі кемшін түссе, жүрек ауырмай қоймайды. Сондықтан мен тіліміз үшін, мәдениетіміз үшін, ұлттық құндылықтарымыз үшін барымды салып келемін.
Қазір қазақ тіліне деген көзқарастың жақсы жақтары да бар. Қолдайтын қауым бар, қазақ тілді орта өсіп келеді. Қазақ тілінде жанкештілердің еңбегімен жақсы дүниелер жасалып жатыр. Бұған қуанасың. Бірақ өкінішке қарай, соңғы жеті-сегіз жылда орыс тілінің қайтадан қарқын алып бара жатқаны, өсіп келе жатқан жаңа ұрпақтың орыс тіліне қатты бет бұруы жанға батады.
Негізі тіл мәселесін шешу – заң мен саяси ерік-жігерге байланысты.
El.kz: 2006 жылы арман арқалап елге келген екенсіз. Сол кездегі алғашқы әсеріңіз, алғашқы қиындықтарыңыз есіңізде ме?
Аятжан Ахметжанұлы: Алғашқы әсер дегенде, ол мүлде бөлек. Өйткені мен Қытайдың үлкен қалаларын көріп өскен адаммын. Сол себепті Алматыға келгенде, Қазақстанның бұрынғы астанасы ретінде, ірі мегаполис ретінде елестеткем. Бірақ 2006 жылы алғаш келген сәтімде автобус барахолкаға тоқтады. Жарты күн автобустың ішінде түнеп, ертесі базарға шыққанда, өзімді бір далаға келгендей күйде сезіндім.
Жағдайды ауырлатқаны – мені күтіп алатын ешкім жоқ еді. Жағалап жүріп жұмыс іздеп, ақыры бір кафеден орын тауып, сонда жұмыс істедім. Бұған дейін ешқашан ауыр жұмыс істемеген, үйдің ерке кенжесі болған мен үшін бұл үлкен сынақ болды. Жазуы да, тілі де, ділі де басқа ортада үш ай бойы кафеде жұмыс істеу – менің өмірімдегі үлкен тарих.
Бұл кезеңнің бәрі есімде. Айтатын дүнием де көп. Болашақта осы туралы арнайы кітап жазсам деймін.
El.kz: Қандастардың елге оралуында қандай басты кедергілер бар?
Аятжан Ахметжанұлы: Қандастардың елге оралуына бірнеше үлкен кедергі бар. Ең алдымен – екі елдің саясатының айырмашылығы. Кейінгі жылдары виза ашу, құжат рәсімдеу сияқты бюрократиялық кедергілер көптеп кездесіп жүр. Екіншіден, тілдік кедергілер бар.
Үшіншіден, ақпараттық кедергі бар. Қытайдағы ағайынға Қазақстан туралы көбіне жағымсыз ақпарат қана жетеді. Жақсы жаңалықтар мен табысты оқиғалар ол жаққа толық тарай бермейді. Соның салдарынан Қазақстанды тек қиындық пен кедейліктің мекені сияқты қылып көрсететін көзқарас қалыптасады. Бұл да елге көшуге кедергі келтіреді.
El.kz: Сіз талай туысыңызды Қазақстанға көшіріп алдыңыз. Бұл – үлкен жауапкершілік. Сіздіңше, қандастарды елге көшіру ісінде мемлекет пен қоғам не істеуі тиіс?
Аятжан Ахметжанұлы: Қандастарды елге көшіруде мемлекет ең әуелі құжат мәселесін жеңілдетуі керек. Визаны уақытында беру, ықтиярхат пен азаматтық алуды созбалаңға салмау – ең маңыздысы. Сондай-ақ елге келген балаларды мектепке кедергісіз қабылдап, олардың жаңа ортаға тез бейімделуіне жағдай жасау қажет.
Ал қоғам тарапынан ең бастысы – жылы қабақ танытып, шет қақпай көрсетпеу. Өкінішке қарай, әлі күнге дейін бізді «қытай» дейтін қауым көп. Бяғыда айтыста Оразаәлі Досбосыновтың айтқан сөзі бар: «Оралман деген сөз орынды ғой қытай, моңғол дегенге қарағанда» деп.
Расында да, ең маңыздысы – бауырға тарту, бөтенсінбеу. Әрине, қоғамда да, билікте де қандастарға жанашырлықпен қарап, қолдан келгенше қолдау көрсетіп жүрген адамдар бар. Сондықтан елге келген ағайынды бөтенсітпей, өзекке емес, өрге тарту – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті деп ойлаймын.
Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Оқи отырыңыз 
