Жұмыс істемесеңіз, оқу ақысын қайтарасыз: грант иегерлеріне қатысты заң талабы

Қазақстанда жыл сайын мыңдаған талапкер мемлекеттік білім грантын жеңіп алып, жоғары оқу орындарында тегін білім алады. Бұл – жастарға берілетін үлкен мүмкіндік әрі мемлекет тарапынан жасалған қомақты инвестиция. Алайда грант иегерлерінің бәрі бірдей диплом алған соң қалаған жеріне кетіп, өз еркімен жұмыс таңдай алмайды. Өйткені мемлекеттік грантпен білім алған түлектер заң бойынша белгілі бір мерзім мамандығы бойынша еңбек етуге міндетті.

Бұл талаптың мәні неде, кімдерге қатысты және оны орындамаған жағдайда қандай жауапкершілік қарастырылған? Осы сұрақтарға тоқталайық.

Грант – тегін білім ғана емес, жауапкершілік те

Мемлекеттік білім беру гранты – студенттің оқу ақысын мемлекет өз мойнына алатын әлеуметтік қолдау тетігі. Бірақ оның басты мақсаты – ел экономикасына қажетті білікті мамандарды даярлау.

Сондықтан заңнамада грантпен білім алған азаматтардың белгілі бір уақыт мамандығы бойынша жұмыс істеуі міндеттелген. Бұл, әсіресе, мұғалімдер, дәрігерлер, инженерлер және мемлекет сұраныс білдірген басқа да салалар үшін маңызды.

Жұмыс өтеу мерзімі қашан басталады?

Қолданыстағы қағидаға сәйкес, түлектің міндетті жұмыс өтеу кезеңі оқуын аяқтайтын жылдың 1 қыркүйегінен басталады.

Яғни диплом алғаннан кейін жас маман заңда белгіленген мерзімде еңбек қызметіне кірісуі тиіс.

Міндетті жұмыс өтеу қанша жыл?

Көп жағдайда грант иегерлері:

• 3 жыл;
• кейбір жағдайларда 2 жыл;
• немесе грантта нақты қанша уақыт оқығанына байланысты пропорционалды мерзім жұмыс істейді.

Мысалы, студент ақылы бөлімнен мемлекеттік грантқа ауысса немесе оқудан шығып, кейін қайта қабылданса, міндетті еңбек ету мерзімі өзгеруі мүмкін.

Бұл талап не үшін енгізілген?

Сарапшылардың пікірінше, мұндай жүйе бірнеше маңызды міндетті шешеді.

Біріншіден, мемлекет білімге бөлген миллиардтаған теңгенің қайтарымын қамтамасыз етеді.

Екіншіден, өңірлердегі кадр тапшылығын азайтуға ықпал етеді. Әсіресе ауыл мектептері мен ауруханаларында маман жетіспеушілігі әлі де өзекті мәселе болып отыр.

Үшіншіден, жас мамандардың еңбек тәжірибесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Көптеген түлек оқу бітірген соң алғашқы жұмыс орнын дәл осы міндетті өтеу кезеңінде табады.

Кімдер жұмыс өтеуден босатылады?

Заң барлық түлекке бірдей талап қоймайды. Кейбір азаматтар міндетті еңбек өтеуден босатылуы мүмкін.

Олардың қатарында:

• І және ІІ топтағы мүгедектігі бар азаматтар;
• мемлекеттік тапсырыспен резидентура, магистратура немесе докторантураға қайта түскендер;
• жүкті әйелдер;
• медициналық көрсетілімдері бар адамдар;
• үш жасқа дейінгі баланы жалғыз тәрбиелеп отырған ата-аналар бар.

Бұл санаттарға заң жеңілдік қарастырған.

Жұмыс істемесе не болады?

Егер түлек міндетті еңбек өтеуден бас тартса немесе заң талаптарын орындамаса, мемлекет оның оқуына жұмсаған қаражатты кері өндіріп алуға құқылы.

Қайтарылатын сома түлектің қанша уақыт жұмыс істегеніне байланысты есептеледі. Яғни міндетті мерзімнің бір бөлігін өтеген азамат толық соманы емес, қалған кезеңге сәйкес қаражатты ғана өтеуі мүмкін.

Бұдан бөлек, егер мәселе сотқа жетсе, «Қаржы орталығы» АҚ талап арыз беріп, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне сәйкес тұрақсыздық айыбын өндіріп алуды да сұрай алады.

Жас мамандар нені ескеруі керек?

Көптеген талапкер грантты жеңіп алған кезде оның заңдық міндеттемелеріне мән бере бермейді. Алайда диплом алар алдында жұмыс өтеу мәселесі әр түлек үшін маңызды құқықтық сұраққа айналады.

Сондықтан мемлекеттік грантқа түсуді жоспарлаған талапкерлер оқу аяқталғаннан кейін белгілі бір уақыт мамандығы бойынша еңбек ету қажеттігін алдын ала ескергені жөн. Егер заңда көрсетілген жеңілдік санаттарының біріне жатпаса, бұл міндетті орындау – гранттың негізгі шарттарының бірі.

Мемлекет үшін бұл – бюджет қаржысының тиімділігін қамтамасыз етудің жолы болса, қоғам үшін – білімді мамандарды еңбек нарығына тартатын маңызды механизм. Ал жастар үшін бұл талап кейде шектеу болып көрінгенімен, көп жағдайда алғашқы кәсіби тәжірибе жинап, еңбек жолын бастауға мүмкіндік береді.