Жұмабек Тәшенов 1915 жылы 20 наурызда Ақмола облысы Вишнев (қазіргі Целиноград) ауданындағы Танагүл ауылында дүниеге келген. Ол Ақмола теміржол техникумын және КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін тәмамдаған, экономика ғылымдарының кандидаты атанған.
Жұмабек Ахметұлы – XX ғасырдың орта тұсында елдің тағдырлы кезеңінде мемлекеттік басқару жүйесінде жауапты қызметтер атқарып, республиканың аумақтық тұтастығын қорғауда ерекше ерлік көрсеткен санаулы қайраткерлердің бірі. Оның есімі Қазақстан тарихында мәңгілікке жазылды.
Мемлекет қайраткерінің өмірі мен қызметіне арналған бірқатар кітаптар жарық көрді. Еліміздің Астана, Алматы, Шымкент, Петропавл, Көкшетау қалаларында және бірқатар аудан орталықтарында көшелерге оның есімі берілген. Ол көзі тірісінде-ақ халықтың құрметіне бөленіп, елдің сүйікті тұлғасына айналды.
Адамзат тарихы ұлы тұлғалардың өмір жолы күреске, сынаққа, кейде тіпті қуғын-сүргінге толы болғанын көрсетеді. Кеңес заманында, әсіресе қазақ халқы үшін, тергеусіз тұтқындау, жазықсыз қамау, қуғындау жиі кездескені тарихтан белгілі. Мұндай жағдайлар тіпті "Хрущев жылымығы" кезінде де жалғасқан. Орталықтың саясатына қарсы шыққан азаматтарды қызметінен шеттету – кең таралған тәжірибелердің бірі еді.
Осындай қиын-қыстау кезеңде Жұмабек Тәшенов өзінің ержүректігімен, терең ойлау қабілетімен, саяси көрегендігімен ерекшеленіп, республиканың мүддесін қорғауда ештеңеден тайынбады. Ол – ұлттық тұтастық пен егемендіктің сақталуына бар күшін арнаған, ел мүддесі жолында басын бәйгеге тіккен тұлға.
Аңызға айналған қайраткердің есімі бүгінгі таңда да халқымыздың жадында сақталып, елдің шынайы қаһарманы ретінде ұлықталып келеді. Жұмабек Тәшенов – халқымыздың ардақты ұлы, ел тарихындағы өшпес із қалдырған ұлы тұлға.
70 жыл бұрын, 1952 жылдың қаңтар айында, Ақтөбе облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы қызметіне жап-жас Жұмабек Тәшенов сайланды. Осылайша, бүгінде қазақ халқының елеулі бөлігі соғыстан кейінгі кезеңдегі республикадағы ең көрнекті мемлекет қайраткерлерінің бірі деп санайтын тұлғаның қарқынды саяси мансабы басталды. Рас, бұл тұлға туралы тараған аңыздар мен мифтерге негізделген пікірлердің қайсысы шындыққа жанасады, қайсысы қиялға құрылғанын ажырату оңай емес.
Ақтөбеге басшылыққа келіп, араға небәрі үш жыл салып, 40 жасқа енді ғана толған Тәшенов Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы атанды. Бұл – ресми түрде республикадағы бірінші (президент немесе мемлекет басшысы секілді), ал шын мәнінде үшінші лауазымды қызмет болатын. Тағы бес жылдан кейін ол Қазақстандағы екінші тұлға – Министрлер Кеңесінің төрағасы, яғни Үкімет басшысы болып тағайындалды. Осы уақытта, 1960 жылдың қаңтарында, Дінмұхамед Қонаев Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды.
Олардың арасында жасырын бәсекелестік болды ма? Иә, әбден мүмкін. Жастау (төрт жас кіші) әрі амбициясы зор Тәшенов Қонаевтың орнын басуды армандаған болуы да ықтимал. Ал Қонаевтың оны қарсылас ретінде көрмеуі мүмкін емес. Бір жылдан кейін Тәшенов қуғынға ұшырап, облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары ретінде Шымкентке жіберілді. Арада бірнеше жыл өткенде Қонаевтың да лауазымы төмендеді. Ол Тәшенов секілді күрт құлдырамағанымен, бұл жағдай оған да ауыр тигені анық. Алайда екі жылдан соң оның жұлдызы қайта жанды: 1964 жылғы қазандағы партияішілік төңкеріс нәтижесінде Никита Хрущев тақтан тайдырылып, оның орнына Қонаевқа қолдау көрсеткен Леонид Брежнев келді. Сөйтіп, Қонаев Орталық Комитеттің бірінші хатшысы қызметіне қайта тағайындалып, жиырма жылдан астам уақыт бойы республика басшысы болып тұрды.
Қазір неге кеңес дәуіріндегі осы екі қайраткерді салыстыруда Қонаевтың еңбегі екінші орынға ысырылып, Тәшеновті "батыр" ретінде бағалау басымдық алып бара жатыр? Қонаевтың мұрагерлері мен жанкүйерлеріне Жұмабек Ахметұлын тұғырға шығарып, Дінмұхамед Ахметұлын төмендетуге тырысатындарға жиі қарсылық білдіруге тура келеді. Бұл құбылысты бірнеше себеппен түсіндіруге болады.
Біріншіден, қазақ қоғамында кеңестік кезеңге, соның ішінде Қонаев басшылық еткен жылдарға теріс көзқарастағылардың қатары артып келеді. Екіншіден, біздің қоғамдық санамызда "режим құрбандарына" деген жанашырлық сезімі әлі де басым. Көптеген адам Тәшеновті дәл сондай құрбан ретінде қабылдайды. Үшіншіден, Тәшенов өз кезеңіндегі партиялық-шаруашылық элитаның көпшілігінен ана тілімізде еркін сөйлейтіндігімен, оны күнделікті өмірде белсенді қолдануымен, халықтық дәстүрлерді терең білумен ерекшеленді. Басқаша айтқанда, ол – "таза қазақ" болды. Ал Қонаев, көптің пікірінше, "шала қазақтар" қатарына жатқызылды.
Тәшеновті батыр ретінде тануға, тіпті идеалдандыруға толық негіз бар шығар. Ол – ерекше тұлға, шын мәніндегі патриот болуы әбден мүмкін. Дегенмен, оны көптеген басылымдарда, деректі фильмдер мен кітаптарда қателеспейтін мінсіз тұлға ретінде бейнелеу шындыққа сәйкес келе бермейді. Әсіресе, кеңестік кезеңде өмір сүріп, сол уақыттың тәртібі мен дәстүрін жақсы білетіндер үшін мұндай біржақты сипаттамалар шынайы емес көрінеді. Оның үстіне, көптеген бағалаулар нақты деректерге емес, ауызекі әңгімелерге немесе дәлелденбеген тұжырымдарға сүйеніп жазылады. Авторлардың субъективті көзқарастары да байқалады. Мысалы, Тәшеновке арналған «Шынжырда өткен жолбарыс» атты кітапта ол тек жағымды кейіпте көрсетіліп, ал Қонаевтың бейнесі мүлде қара түспен сипатталған. Алайда өмірде мұндай абсолютті қарама-қайшылықтар болмайды. Тарих – күрделі, ал адамдар – жан-жақты.
ОЙДАН ШЫҒАРЫЛҒАН ЖАЙТҚА КӨЗІМНЕН ЖАС ПАРЛАЙДЫ...
Орыстілді аудитория Тәшенов тұлғасының айналасында қалыптасқан аңыз бен мифтер туралы жинақы түрде «Өткеннің жарығы» деректі фильмінен түсінік ала алады – бұл фильм теледидарда көрсетілген, қазіргі таңда YouTube платформасында да қолжетімді. Фильмнің авторы әрі жүргізушісі Зарина Мұхамедәли әңгімесін Абылай ханның көрегендігі туралы естеліктен бастап, әрі қарай былай жалғайды:
«Ресей империясының отаршылдық саясаты мен Кеңес Одағының сәтсіз реформалары Тәуелсіз Қазақстанға қызығарлықтай мұра қалдырған жоқ. Алайда одан да жаман болуы мүмкін еді: Хрущев билік еткен тұста Қазақстан ең басты байлығы – аумақтық тұтастығынан айырылып қала жаздады. Бүгін біз туған жерін қорғау үшін өз мансабын құрбан еткен, кейінгі ұрпақ үшін жанын қиған адам туралы сөз қозғаймыз».
Фильм кейіпкерінің басты ерлігіне көшпес бұрын, жүргізуші Тәшеновтің өмірі мен қызметін зерттеуші Гүлнәр Кенжебулатовамен бірге оның бұрынғы іс-әрекеттеріне тоқталады. Жұмабек Ахметұлы «Социалистік Қазақстаннан» бастап, барлық қазақ газетінің жабылуына қарсы шығып, оларды аман алып қалған делінеді. Алайда, мұндай әрекетті алғаш болып кім және қашан бастағаны туралы нақты мәлімет берілмейді. Сонымен қатар, мұндай қауіптің болғанын растайтын ресми құжат та жоқ.
Республикадағы басты партиялық басылым – «Социалистік Қазақстан» газетін жабу туралы ойдың өзі қисынсыз, өйткені ол кеңес идеологиясын насихаттайтын негізгі құралдардың бірі болды. Теледидар енді ғана дамып келе жатқан кезде баспасөздің маңызы айрықша еді. Жергілікті қазақ тіліндегі басылымдардың басым бөлігі де партиялық сипатқа ие болғаны белгілі.
Иә, 1956 жылы Қазақстан Жазушылар одағының органы – «Қазақ әдебиетінде» «ұлтшылдық идеологиясының белгілері» анықталды деген жағдайды еске алуға болады. Алайда бұл басылымның қайта жарық көргеніне бір жыл болған шақта, оны жабу логикаға сай келмейді. Ол кезең – «жылымық» уақыты болатын. Мұндай жағдайда әдетте редактор ғана ауыстырылып, қалған қызметкерлерге ескерту жасалатын. Бұл жеткілікті шара ретінде қабылданатын. Мысалы, «Қазақ әдебиетінің» сол кездегі бас редакторы ақын Сырбай Мәуленов қызметінен босатылғанымен, 1959 жылы «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Демек, билік газет материалдарынан айтарлықтай қылмыс немесе идеологиялық ауытқушылық көрмеген.
Тағы бір дерекке сәйкес, Тәшенов Семей полигонындағы ядролық сынақтарды тоқтатуды талап еткен екен. Ал Хрущев бұл белсенді бағыныштылығына байланысты оған жылы шырай танытып, үміттендірген көрінеді. Бірақ шын мәнінде, ядролық қару Кеңес Одағы үшін АҚШ пен Батыс елдерімен егестегі негізгі қорғаныс құралы болатын. Беделді тарихшылардың айтуынша, бұл мәселе Хрущев үшін «фикс идеяға» айналып, ол 1950 жылдары әскери элитаның қарсылығына қарамастан Қарулы Күштерді айтарлықтай қысқартуға дейін барған. Тәшеновтің бұл жағдайды түсінбеуі мүмкін емес, себебі ол ядролық сынақтарға қарсы шығу өзіне саяси қауіп төндіретінін жақсы білген.
Фильм авторлары қазақ еңбеккерлерінің Социалистік Еңбек Ері атағын ала бастағанын да Тәшеновтің еңбегімен байланыстырады. Алайда қазақтар бұл атақты Тәшенов билікке келмей тұрып-ақ алған. Мысалы, 1940 жылдары шопан Жазылбек Қуанышбаев, күріш өсіруші Ыбырай Жақаев, жылқышы Ниетқали Жүнісов, колхоз төрағасы Нұрмолда Алдабергенов секілді азаматтар бұл жоғары марапатқа ие болды. Тәшеновтің Жоғарғы Кеңес төралқасының төрағасы қызметінде болған жылдары (1955–1960) қазақтардың бұл атақты иеленуі жалғаса түсті. Алайда бұл – оның лауазымдық міндетіне кіретін іс еді.
Фильмде Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы үшін 1959 жылы Лениндік сыйлық алуы да Тәшеновтің еңбегі ретінде көрсетіледі. Алайда жазушы бұл еңбегі үшін 1949 жылы-ақ Сталиндік сыйлыққа ие болған (ал Лениндік сыйлық 1957 жылы ғана енгізілген болатын).
Авторлар Тәшеновтің саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтаудағы еңбегін де ерекше атап өтеді. Алайда ол бұл салада жұмыс істеуге міндетті болған – себебі арнайы комиссияның төрағалығына лауазымдық негізде тағайындалды. Осы ретте маңызды сұрақ туындайды: ол орталықтан берілген нұсқаулық аясында әрекет етті ме, әлде өз еркімен, зардап шеккендердің барынша көп құқықтарын қалпына келтіру үшін ресми шектеулерден асып түсті ме? Тек осы сұраққа жауап беру арқылы оның бұл саладағы еңбегін толық бағалауға болады. Бірақ, өкінішке қарай, бұл сұраққа нақты жауап берілген емес.
Фильмде айтылғандай, «Медеу» мұз кешенінің құрылысы, 1958 жылы Мәскеуде Қазақстан күндерінің өткізілуі, республика астанасындағы Абай ескерткішінің орнатылуы, Бауыржан Момышұлының «За нами Москва» кітабының басып шығарылуы – бәрі де Тәшеновтің арқасы екені көрсетіледі. Оның бұл жобаларға қосқан үлесі болуы мүмкін, бірақ бұл бастамаларда басқа да басшылардың қолдауы болғаны анық. Айтпақшы, Медеу мұз айдыны алғаш 1951 жылы құйылып, 1970 жылы ғана жасанды мұз кешенін салу туралы шешім қабылданған. Бұл деректердің өзі Тәшеновтің бұл нысанға қатысы бар деген мәліметтің шындыққа жанаспайтынын көрсетеді.
Ерлік пе, әлде саяси қадам ба?
Қазір "қазақ жері үшін күрескер" ретінде Тәшенов туралы айтылып-жазылып жүрген дүниелерге тоқталайық. "Өткеннің жарығы" фильмінде көрсетілгендей, 1950-жылдардың ортасында Оңтүстік Қазақстанның кейбір бөліктерін Өзбекстанға беру туралы шешім қабылданған. Бұл туралы еш өзгертусіз келтірейік:
"Хрущев Жұмабек Ахметұлы бастаған арнайы комиссияның аумақты оңтүстік көршінің пайдасына иеліктен шығару туралы бұйрықты негізсіз деп жариялаған қарсылығына қатты ашуланды (осындай қисынсыз тұжырымды оның авторларының ар-ұжданына қалдырайық)."
Алайда одан кейін не болғаны нақты айтылмайды. Ал шын мәнінде 1956 жылдың 21 қаңтарында Тәшенов қол қойған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің: "Бостандық ауданы мен Бетпақдала жерлерінің бір бөлігін Қазақ КСР құрамынан Өзбек КСР құрамына беру туралы" қаулысы шыққан.
Зарина Мұхамедәли бұл оқиғаны былай жалғастырады:
"Бірақ Хрущев үшін ең қызықты аймақ — орындалған кеңестік утопия — Тың өлкесі болды. Никита Сергеевич жаңа әкімшілік-аумақтық құрылым құрып, оны кейін Қазақстаннан бөліп алу туралы шешім қабылдады. Осындай жоспарға ашық түрде қарсы шыққан және үзілді-кесілді қарсылық білдірген республика басшыларының бірі – Тәшенов болды. Осы әрекеті үшін ол қызметінен және мансаптық болашақтан айырылды."
Хрущевтің нақты жоспары қандай болды: бес облысты біріктіріп, РСФСР құрамына енгізгісі келді ме, әлде 16-шы одақтық республика құрғысы келді ме — бұл туралы ешкім анық айта алмайды. Оның естеліктерінде де, Қонаевтың жазбаларында да бұл мәселеге қатысты ештеңе айтылмаған. Қазіргі таңда бұл жөнінде ресми құжаттар да, терең зерттеулер де жоқ. Болашақта тарихшылар мұны нақтылап береді деген үміт бар.
Мүмкін, Тәшенов Тың өлкесінің құрылуын кең ауқымды жоспардың алғашқы қадамы деп түсініп, 1960-жылдары орталыққа ашық қарсылық білдіруді ұйғарған болар. Бірақ бұл туралы нақты дерек жоқ. Ал қазіргі кейбір ақпарат құралдарында оның әрекеттері әсірелеп көрсетіліп жүр.
Мысалы, Тәшеновтің Хрущевке: "егер республика шекарасын өзгерту басталса, халықаралық сотқа жүгінуге дайынмын" деген сөзі жиі айтылады. "Өткеннің жарығы" фильмінде де былай делінеді:
"Жұмабек Ахметұлы жағдайды байсалды бағалады, халықаралық сотқа жүгіну қаупін төндіргені үшін өзін қудалайтынын түсінді."
Бірақ егер ол шын мәнінде жағдайды байсалды бағаласа, онда мұндай мәлімдеме жасамас еді. Ол кезде халықаралық сотқа жүгіну туралы айту – партия билетін үстелге қоюмен тең әрекет, бұл автоматты түрде КГБ-ның араласуына себеп болар еді. Қазір ғана халықаралық инстанцияларға жүгіну мүмкіндігі бар, ал ол дәуірде бұл мүлдем мүмкін емес еді.
Фильмде тағы мынадай сөздер келтіріледі:
"Қонаев өзінің естеліктерінде Тәшеновтің қорықпайтындығына таңданып, оның: 'Туған жерім үшін өзімді құрбан етуге дайынмын' деген сөзін еске алады."
Бұл – шындықтан тым алшақ. Қонаев өз естеліктерінің екі нұсқасында да Тәшеновке қатысты тек бір пікір білдіреді. Ол оның отставкасына қатысты:
"Ол Министрлер Кеңесінің төрағасы болып жұмыс істей отырып, республика үкіметінің негізгі жұмыс учаскелерін толық қамти алмады. Оның үстінен КОКП Орталық Комитетіне көптеген арыз-шағым түсе бастады. Бұған оның кісімен сыйыспайтын мінезі, ұстамсыздығы, менмендігі әсер етті. Мұның бәрі КОКП Орталық комитетін, Хрущевті оны жұмыстан босатуды ұсынуға мәжбүр етті."
Әрине, Қонаевтың пікірін де абсолют шындық деп қабылдауға болмайды. Бұл да – субъективті баға. Алайда оны осындай фильмдер мен жарияланымдарда Тәшенов бейнесін бұрмалап көрсетуге қарсы мысал ретінде келтіруге болады.
Тағы да қайталап өтейік: Жұмабек Тәшенов қазақ халқына адал қызмет еткен, республиканың аумақтық тұтастығы үшін күрескен көрнекті тұлға болуы мүмкін. Бірақ оның есімінің айналасында пайда болған аңыздар мен ашық жалған ақпараттар бұл тарихи тұлғаны әділ бағалауға кедергі келтіреді.
Жандос АСЫЛБЕКОВ
«Әділет газеті», 25 ақпан, 2022 жыл