Merriam-Webster сөздігі 2025 жылдың сөзі ретінде «AI slop» – яғни арзан, жаппай өндірілетін, сапасы төмен жасанды интеллект контентін атады. Ал 2026 жылы бұл «ақпараттық шу» тек әлеуметтік желідегі тітіркендіргіш құбылыс болып қалмай, жаһандық қаржы нарығы үшін шынайы сынаққа айналуы мүмкін.
Мәселе мынада: жасанды интеллект саласына құйылып жатқан инвестициялар көлемі компаниялардың нақты табысынан әлдеқайда жылдам өсіп келеді. Бұл жағдай бүкіл саланың «есігін жабар сәті» экономикалық тәуекелге ұласуы ықтимал деген алаңдаушылықты күшейтуде. Егер инвесторлар генеративті ЖИ чиптерге, дата-орталықтарға және электр энергиясына жұмсалған орасан шығынды ақтай алады деген сенімінен айырыла бастаса, соққы тек АҚШ-тың Кремний алқабымен шектелмейді.
Мұндай жағдайда қор нарықтары, несие берушілер және тұтас технологиялық жеткізу тізбектері тәуекел аймағына енеді.
Оқи отырыңыз:
Сарапшылар ықтимал турбуленттілікті ЖИ-дің қазіргі юнит-экономикасының әлсіздігімен байланыстырады. Қарапайым тілмен айтқанда, бір пайдаланушының сұранысын өңдеу құны компаниялар одан алатын табыстан әлдеқайда жоғары болып отыр.
Сала сарапшысы Эд Зитрон бұл жағдайды былай деп сипаттайды: «есептер бір-біріне сәйкес келмейді». Иә, ЖИ-ден түсетін табыс өсіп келеді, бірақ ол шектен тыс инвестиция көлемін жабуға жеткіліксіз. Мәселен, тек 2025 жылдың өзінде жасанды интеллектке шамамен 400 млрд доллар жұмсалды, ал алдағы 12 айда бұл көрсеткіш одан әрі ұлғаюы мүмкін.
Тағы бір осал тұс – инфрақұрылым. Үлкен тілдік модельдерді оқыту мен іске қосу үшін қажет дата-орталықтардың құны өте жоғары, сондықтан олардың басым бөлігі болашақ табысқа сеніп алынған қарыз есебінен қаржыландырылып отыр.
Bloomberg талдауына сәйкес, тек 2025 жылдың өзінде дата-орталықтарды қаржыландыруға арналған несиелік мәмілелердің көлемі 178,5 млрд долларға жетуі мүмкін. «Алтын іздеу» бәсекесіне тек Уолл-стрит емес, тәжірибесі аз жаңа операторлар да белсенді араласуда.
Алайда басты қауіп – дата-орталықтардың негізгі активі саналатын Nvidia чиптерінің технологиялық өміршеңдігі шектеулі, ал кейбір жағдайда бұл мерзім несиелік келісімшарттардың өзінен де қысқа болуы мүмкін.
ЖИ өзін-өзі ақтайды деген сенімді көбіне «үлкен уәделер» механизмі ұстап тұр – бұл кез келген технологиялық «көпіршікте» кездесетін құбылыс.
Біріншіден, ЖИ тек деректерді талдайтын құрал ретінде емес, «суперинтеллект» ретінде ұсынылып жүр. Мұндай риториканы OpenAI басшысы Сэм Альтман жиі қолданса, Meta жетекшісі Марк Цукерберг тіпті жасанды интеллектіні болашақта адамаралық қарым-қатынастың орнын басуы мүмкін деп сипаттайды.
Екіншіден, ЖИ кейбір салаларда шынымен де адамдарды біртіндеп ығыстыра бастады. Журналистер қазірдің өзінде жазушылар, бағдарламашылар мен маркетологтардың ЖИ шешімдеріне байланысты жұмысынан айырылғаны жөнінде деректер жинауда.
Үшіншіден, сарапшылар жанама әсерге де назар аударады: контенттің сапасы бірсарынды, «жұмсарып» қалған, ал сезімтал міндеттердің адам бақылауынан тыс қалуы қауіптерді арттырып отыр.
Жасанды интеллектіні «өте пайдалы, сөйте тұра құралдар жиынтығы» ретінде қарастырсақ, Кори Доктороу айтқандай, ол расында да өнімділікті арттыруы мүмкін. Алайда бұл әсер қазіргі компания бағалауларын және инвестиция тасқынын толық ақтайтындай деңгейде болмауы ықтимал.
Егер нарықта қайта бағалау басталса, оның салдары ауыр тиюі мүмкін. Халықаралық есеп айырысу банкі (BIS) атап өткендей, бүгінде технологиялық алыптардан тұратын «керемет жетілік» компаниялары S&P 500 индексінің 35%-ын құрайды. Үш жыл бұрын бұл көрсеткіш небәрі 20% болған.
Осы сегменттегі коррекция жеке инвесторларға, Азиядағы технология экспорттаушыларына және кеңеюді қаржыландырған кредиторларға, соның ішінде реттелуі әлсіз құрылымдарға да соққы болады.
Ұлыбританияның Бюджеттік жауапкершілік басқармасы (OBR) бір жыл ішінде әлемдік және британиялық акциялардың 35%-ға құлдырауын ел экономикасы үшін ЖІӨ-нің 0,6%-ға төмендеуі және мемлекеттік қаржыдағы 16 млрд фунт шығын ретінде бағалаған.
Бұл 2008 жылғы дағдарыс деңгейіндегі соққы болмаса да, әлі де еңсесін тіктеуге тырысып жатқан экономика үшін елеулі ауыртпалық болары анық.
Бұған дейін Қазақстанда алдағы бес жылда жасанды интеллектпен 1 миллион адам жұмыс істеуі мүмкін екені туралы жазғанбыз. Сонымен қатар Google ЖИ-видеоларды анықтайтын жаңа функцияны іске қосқаны анықталды.