Қазіргі заманда қаржылық сауаттылық – табысты өмір сүрудің негізгі шарттарының бірі. Әсіресе жастар үшін ақшаны дұрыс басқару, табыс пен шығынды жоспарлау, жинақ қалыптастыру және инвестициялау дағдылары ерекше маңызға ие. Экономикалық тұрақсыздық, тұтынушылық қысым, кредит пен онлайн төлемдердің қолжетімділігі жастарды қаржылық тұрғыда осал ете түсуде. Сондықтан қаржылық сауат мәселесі тек жеке адамның емес, тұтас қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуына әсер ететін факторға айналып отыр. El.kz Қазақстан жастарының қаржылық сауат деңгейі, негізгі проблемалар, трендтер және оларды шешу жолдары жан-жақты талдап көреді.
1. Қаржылық сауат деген не?
Қаржылық сауат – бұл адамның өз қаржысын тиімді басқаруға мүмкіндік беретін білім мен дағдылар жиынтығы. Оған бюджетті жоспарлау, табыс көздерін түсіну, жинақтау, инвестициялау, қарызды басқару және қаржылық тәуекелдерді бағалау кіреді.
Жастар үшін қаржылық сауат ерте жастан қалыптасуы тиіс, өйткені дәл осы кезеңде болашақ өмір салты мен қаржылық әдеттер орнығады.
2. Қазақстан жастарының қаржылық мінез-құлқы
Зерттеулерге сүйенсек, қазақстандық жастардың едәуір бөлігі қаржыны жоспарлауға жеткілікті көңіл бөлмейді. Көпшілігі айлық табысын алдын ала бөлмей, жалақы алған сәттен бастап тұтынуға бейім.
Сонымен қатар, жастар арасында бөліп төлеу, тұтынушылық несие және онлайн микрокредиттерге қызығушылық жоғары. Бұл қаржылық жауапкершіліктің жеткіліксіздігін және қысқа мерзімді ойлаудың басымдығын көрсетеді.
3. Қаржылық білімнің жетіспеушілігі неден туындайды?
Қаржылық сауаттың төмен болуына бірнеше фактор әсер етеді:
Бұл факторлар жастарды қате шешімдер қабылдауға итермелеуі мүмкін.
4. Цифрлық дәуір және қаржы
Цифрландыру қаржылық қызметтерді бұрынғыдан да қолжетімді етті. Онлайн банкинг, мобильді қосымшалар, электронды әмияндар – жастардың күнделікті өмірінің бір бөлігі.
Алайда цифрлық ыңғайлылықпен қатар, алаяқтық тәуекелдері де артты. Фишинг, жалған инвестициялық платформалар, қаржылық пирамидалар – қаржылық сауаты төмен жастар үшін үлкен қауіп.
5. Кредит мәдениеті және жастар
Кредит – қаржылық құрал, бірақ оны дұрыс пайдаланбау борыштық тұзаққа әкелуі мүмкін. Қазақстанда жастардың бір бөлігі алғашқы жұмыс орнын таппай тұрып-ақ несие алуға мәжбүр болады.
Төлем қабілетін есептемей алынған кредиттер қаржылық күйзеліске, психологиялық қысымға және әлеуметтік мәселелерге алып келеді.
6. Жинақтау мәдениеті
Қаржылық тұрақтылықтың негізгі элементтерінің бірі – жинақ. Дегенмен көптеген жастар үшін жинақтау әлі де өзекті дағдыға айнала қойған жоқ.
Төтенше жағдайларға арналған қаржы қорының болмауы жастарды кез келген күтпеген жағдайда тәуекелге итермелейді. Бұл тұрғыда қаржылық жоспарлау мен мақсат қоюдың маңызы зор.
7. Инвестиция және жастар
Инвестициялау тақырыбы жастар арасында қызығушылық тудырғанымен, нақты білім мен тәжірибе жетіспейді. Көпшілігі инвестицияны тез пайда табудың жолы ретінде қабылдайды.
Салдарынан тәуекелі жоғары құралдарға қаржы салып, шығынға ұшырайтындар аз емес. Инвестициялық мәдениет ұзақ мерзімді ойлау мен жауапкершілікті талап етеді.
8. Мемлекеттің және қоғамның рөлі
Қазақстанда қаржылық сауаттылықты арттыруға бағытталған бірқатар бағдарламалар бар. Алайда олардың тиімділігі жастардың қатысу деңгейіне тікелей байланысты.
Мемлекет, білім беру ұйымдары және қаржы институттары бірлесіп, жастарға түсінікті әрі қызықты форматта ақпарат ұсынуы қажет.
9. Қаржылық сауат пен психология
Ақшаға деген көзқарас адамның психологиялық жағдайымен тығыз байланысты. Қаржылық күйзеліс жастардың өмір сапасына, оқуына және мансаптық дамуына әсер етеді.
Сондықтан қаржылық сауаттылықты тек экономикалық емес, психологиялық тұрғыдан да қарастыру маңызды.
10. Болашаққа бағытталған ұсыныстар
Жастардың қаржылық сауатын арттыру үшін:
Қаржылық сауат – жастардың тәуелсіздігі мен болашақтағы тұрақтылығының кепілі. Ақшаны басқаруды ерте үйренген жас өз өміріне жауапкершілікпен қарайды, тәуекелдерді дұрыс бағалайды және саналы шешім қабылдайды.
Қазақстанның экономикалық дамуы қаржылық сауатты ұрпақтың қалыптасуына тікелей байланысты. Сондықтан бұл бағыттағы жұмыс үздіксіз әрі жүйелі болуы тиіс.
Қаржылық сауат – табысты көбейту туралы ғана емес, тұрақты өмір сүру, дұрыс шешім қабылдау және болашаққа сеніммен қарау қабілеті. Көп адам қаржылық қиындықтың себебін табыстың аздығымен байланыстырады. Алайда тәжірибе көрсеткендей, мәселе көбіне табыста емес, қаржыны басқару мәдениетінің жоқтығында.
Ақша – мақсат емес, құрал. Ал құралды дұрыс қолдана алмаған адам еркін бола алмайды. Сондықтан қаржылық сауат – бай болудың емес, қаржылық тыныштықтың негізі.
Қаржылық ойлау қайдан басталады?
Қаржылық сауат ең алдымен ойлаудан басталады. «Қанша табам?» деген сұрақтан гөрі «ақшам қайда кетіп жатыр?» деген сұрақ маңызды. Себебі табыс өскен сайын шығын да бірге өссе, нәтиже өзгермейді.
Қаржылық сауатты адам әр теңгенің бағытын біледі, эмоциямен емес, есеппен шешім қабылдайды және қысқа мерзімді қалау үшін ұзақ мерзімді тұрақтылықты құрбан етпейді.
Ақша есебін жүргізу – тәртіптің негізі
Кіріс пен шығысты жазу – ең қарапайым, бірақ ең тиімді әдеттердің бірі. Ақшаны есепке алмау – оны бақылаудан шығару деген сөз. Бір ай бойы барлық шығынды жазып көру адамның өзіне де күтпеген шындықты көрсетеді.
Лайфхак: шығындарды категорияларға бөліп жазу керек: тамақ, көлік, онлайн сатып алу, көңіл көтеру. Ай соңында қай бағытта артық шығын кеткені анық көрінеді.
Бюджет – шектеу емес, бағыт
Көпшілік бюджет жасауды өзін қыспаққа алу деп қабылдайды. Негізінде, бюджет – ақшаға арналған карта. Ол қайда бара алатыныңды және қай жерде тоқтау керегін көрсетеді.
Ең тиімді үлгілердің бірі – 50/30/20 қағидасы:
– 50% – өмір сүруге қажетті шығындар
– 30% – қалау мен демалыс
– 20% – жинақ пен болашақ
Маңыздысы – жинақты айлық түскен күні бірден бөліп қою. Қалғанымен өмір сүру – қаржылық тәртіпті қалыптастырады.
Қарыз мәдениеті: қауіп пен мүмкіндік
Несие – пайдалы құрал болуы да, қауіпті тұзаққа айналуы да мүмкін. Табыс әкелмейтін мақсатқа алынған несие болашақтағы қаржылық еркіндікті шектейді. Әсіресе тұрмыстық техника, гаджет немесе демалыс үшін алынған қарыз ұзақ мерзімді қысым тудырады.
Ереже: егер несие өмірді жеңілдетпесе, ол саған қызмет етпейді.
Қаржылық қауіпсіздік қоры – тыныштық кепілі
Күтпеген жағдай кез келген адамда болады. Айырмашылық – оған дайындықта. Қаржылық қауіпсіздік қоры – асығыс шешім қабылдамауға мүмкіндік беретін қор.
Минималды деңгей – 3–6 айлық өмір сүруге жететін резерв. Бұл ақша күнделікті шығынға емес, тек төтенше жағдайға арналған.
Инвестиция және болашақ
Инвестиция – бай болудың емес, таңдау еркіндігінің құралы. Ол бірден нәтиже бермейді, бірақ уақыт өте ең сенімді тірекке айналады. Тез пайда уәде еткен ұсыныстардан сақ болу керек.
Лайфхак: аз салыммен баста, бірақ тұрақты түрде. Түсінбейтін құралға ақша салма. Ең сенімді инвестиция – білім мен дағды.
Ақша және психология
Ақшаны басқарудағы ең үлкен қателік – эмоция. Стресс, қызғаныш, салыстыру, импульсивті сатып алу қаржылық тәртіпті бұзады. Сондықтан маңызды сатып алудан бұрын уақыт беру – ең қарапайым әрі тиімді әдіс.
Қаржылық сауат – бір күнде қалыптаспайды. Бұл – әдет, тәртіп және ұзақ мерзімді ойлау. Ақша сен үшін жұмыс істей бастағанда ғана шынайы еркіндік пайда болады. Бай болуды емес, қаржылық тыныштықты мақсат еткен адам әрқашан ұтады.