Қазақстанда жастардың жұмыспен қамтылуы ел дамуының негізгі әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерінің бірі екені рас. Әсіресе, 18-39 жас аралығындағы азаматтар еңбек нарығында айтарлықтай үлеске ие және олардың жұмыссыз қалуы тек жеке проблема емес, жалпы экономикалық өсім мен тұрақтылыққа әсер ететін фактор.
Ресми деректерге сүйенсек, өткен жылдың соңында Қазақстандағы жалпы жұмыссыздық деңгейі 4,6 пайыз немесе шамамен 448,3 мың адамды құраған. Сол кезеңде жастар (ресми статистикада 15-34 жас аралығы) арасындағы жұмыссыздық деңгейі 3,3 пайыз шамасында болды. Бұл көрсеткіштер елдегі жастар жұмыссыздығының ресми тұрғыда айтарлықтай жоғары емес екенін көрсеткенімен, еңбек нарығында жас буынға қатысты өзекті мәселелер аз емес.
Жастардың бір бөлігі арасында «жұмыс жоқ» деген түсінік қалыптасқан. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының бар-жоғы және жастардың сол жұмыстарға орналасуы көптеген факторларға тәуелді.
Жастар жұмыссыздығының статистикасы қандай?
Қазақстанда жұмыссыздық жалпы алғанда төмен деңгейде сақталып отыр деуге болады. 2025 жылғы бірінші тоқсанның қорытындысы бойынша еңбекке қабілетті халықтың жұмыспен қамтылу деңгейі 95,4 пайызға тең болған. Жалпы жұмыссыздық коэффициенті халықаралық әдістемеге сай 4,6 пайыз деңгейінде (451 мың адам) анықталды. Оның ішінде жастар жұмыссыздығының ресми деңгейі жалпы көрсеткіштен сәл төменірек. Мәселен, 2024 жылдың төртінші тоқсанында 15-34 жас аралығындағы жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 3,3 пайыз болды. Бұл – шамамен әр отызыншы жас жұмыссыз деген сөз.
Елімізде жастар санатына заң бойынша 35 жасқа дейінгі азаматтар кіретіні белгілі. Сол себепті 18-39 жас аралығындағы топты кеңейтілген түрде қарастырғанда, көрсеткіштер жоғарыда аталғандарға жуық болмақ. Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2024 жылдың екінші тоқсанында Қазақстанда жалпы 451 мың жұмыссыз болса, соның 349 мыңын жастар құраған. Яғни, жұмыссыз жүргендердің төрттен үш бөлігі – еңбек нарығына енді араласқан немесе әлі орныға алмай жүрген жас азаматтар.
Бұл ретте NEET-жастар деңгейі де алаңдаушылық туғызады, 2024 жылдың соңына қарай 15-34 жастағы жұмыс істемейтін әрі оқымайтын жастардың үлесі 6,6 пайыз болған. Мұндай NEET санатына жататын 18-35 жас аралығындағы жастар саны 2024 жылы 349 мыңға жетіп, 2022 жылмен салыстырғанда айтарлықтай өскені байқалды. Бұл сандар жас буынның белгілі бір бөлігі еңбек нарығынан тыс қалып отырғанын көрсетеді.
Жастар жұмыссыздығының деңгейі өңірлер бойынша әркелкі. Мәселен, бұған дейінгі жылдар дерегін қарасақ, жастар жұмыссыздығының ең жоғары көрсеткіші Солтүстік Қазақстан облысында – 7,6 пайыз, Маңғыстау облысында – 7,5 пайыз, Жамбыл облысында 7,4 пайыз шамасында тіркелген. Ал индустриалды дамыған немесе экономикасы қуатты өңірлерде бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен: Атырау облысында – небәрі 3,5 пайыз, Ақтөбе облысында 3,2 пайыз деңгейінде болған. Яғни, бір өңірде әрбір он үшінші жас жұмыссыз жүрсе, басқа аймақта әр отызыншы немесе одан да сирек кездеседі. Бұл өңірлік теңсіздіктің барын және жастардың жұмысқа орналасу мүмкіндігі өңір экономикасына тікелей тәуелді екенін аңғартады.
Цифрлық платформаларда жұмыс іздеген жастардың үлесі басым
Жастар арасындағы жұмыссыздықты түсіну үшін еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныс жағдайын талдау керек. Бүгінде Қазақстандағы бос жұмыс орындарының негізгі платформасы – Электронды еңбек биржасы (Enbek.kz). Бұл портал жұмыс берушілер мен жұмыс іздеушілерді тікелей байланыстыратын негізгі алаңға айналды. Мысалы, 2025 жылдың шілдесінде Электронды еңбек биржасында 104,8 мың бос жұмыс орны жарияланған, ал жұмыс іздеушілер тарапынан 147,8 мың түйіндеме орналастырылған. Яғни бір айдың өзінде жүз мыңнан аса жаңа жұмыс ұсынысы шығып, жұмыс іздеушілер одан да көп белсенділік танытқан. Бұл еңбек нарығында қозғалыс қарқыны жоғары екенін және көптеген жас азаматтардың жұмыс іздеу үшін ресми онлайн алаңдарды пайдаланатынын көрсетеді.
Айта кету керек, түйіндеме орналастырғандардың шамамен жартысы 35 жасқа дейінгі жастарға тиесілі болып отыр, яғни цифрлық платформаларда жұмыс іздеуде жастардың үлесі басым.
Электронды биржа деректері бойынша, елдегі бос жұмыс орындары саны маусымдық және экономикалық үрдістерге сай өзгеріп отырады. Мысалы, жаз айларында, жаңа түлектер еңбек нарығына шыққан кезде, жұмыс іздеушілер саны күрт өседі (шілдеде түйіндемелер саны маусымға қарағанда 34 пайызға артқан). Ал жылдың соңына қарай кей кезеңде бос орындар саны көбейіп, керісінше түйіндемелер азаюы мүмкін, 2023 жылғы желтоқсанда қарашамен салыстырғанда биржадағы сұраныс (бос орындар) 10 пайызға өсіп, ұсыныс (түйіндемелер) 23 пайызға қысқарғаны тіркелді. Мұндай ауытқулар маусымдық құбылыстар мен бітіруші түлектер легіне байланысты орын алады.
Жастардың жұмыс іздеуінде мемлекеттік жұмыспен қамту органдары да рөл атқарады. Биылғы наурыз айының соңындағы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметінше, жергілікті жұмыспен қамту орталықтарына 74 мың адам жұмыс іздеп, ресми тіркелген. Олардың бірқатары әлеуметтік қолдау шараларына қатысып, 3,6 мың адам кәсіптік оқыту немесе қайта даярлауға жіберілсе, 3,8 мың адам қоғамдық жұмыстарға тартылған. Бұл мемлекет тарапынан жұмыссыз азаматтарға көмек көрсетіліп, әсіресе жастарды жаңа дағды үйренуге немесе уақытша жұмыспен қамтуға бағыттау жүріп жатқанын білдіреді.
Электронды еңбек биржасындағы ағымдағы жағдайға көз жүгіртсек, порталда бір уақытта шамамен 55 мыңға жуық бос жұмыс орны ашық тұрады. Сұраныс, әсіресе білім беру (8,9 мың бос орын), біліктілікті аса қажет етпейтін жұмыстар (8,4 мың), өңдеу өнеркәсібі (6,8 мың) және медицина (4,7 мың) салаларында жоғары екені байқалады. Бұл – аталған салаларда кадр тапшылығы барын немесе жаңа жұмыс орындары көптеп құрып жатқанын көрсетеді.
Ал географиялық бөліністе қарасақ, Солтүстік өңірлерде – 9,1 мың, Орталық және Шығыс аймақтарда – 14,8 мың, Оңтүстікте – 8,1 мың, Батыста – 7,8 мың, ал үш ірі қала – Астана, Алматы, Шымкент бойынша 13,5 мың бос жұмыс орны жарияланған.
Жұмыс іздеуші жастар тарапынан да аймақтық теңсіздік байқалады. Enbek.kz порталында жалпы тіркелген түйіндемелер саны 245 мыңнан асады, оның ішінде оңтүстіктегі облыстардың тұрғындарынан – 72 мың, батыс өңірлерден – 61 мың, орталық-шығыстан – 38,7 мың, солтүстіктен – 20,6 мың түйіндеме түссе, Алматы, Астана сияқты мегаполистерден – 53 мың түйіндеме орналастырылған. Яғни, жұмыс күшінің ұсынысы, әсіресе халқы тығыз оңтүстік аймақтар мен ірі қалаларда басым. Министрліктің мәліметі де порталдағы бос орындар мен түйіндемелер саны арасында айтарлықтай теңгерімсіздік бар екенін көрсетеді, бұл кейбір өңірлерде жұмыс іздеушілер артып, бос орындар саны салыстырмалы түрде аз екенін білдіреді. Мұндай дисбаланс жұмыс күші мол аймақтарда жастардың «жұмыс жоқ» деуіне негіз болып, ал кадр жетіспеушілігі бар өңірлерге жұмыс күшінің ауысуын қажет етеді.
Қандай мамандықтарға сұраныс жоғары?
Еңбек нарығында сұранысқа ие мамандықтарға тоқталсақ, қазіргі уақытта білім беру және медицина салалары көш бастап тұр. 2025 жылғы шілде айының дерегі бойынша, осы айда жарияланған бос орындардың 57 пайызы төрт салаға тиесілі: білім беру (20 мыңнан астам бос орын), әртүрлі қызмет көрсету салалары (16,5 мың), денсаулық сақтау (10,6 мың) және өңдеу өнеркәсібі (7,7 мың). Әсіресе, білім беру саласындағы бос орындардың әр төртіншісі Астана мен Алматы қалаларында орналасаған, бұл ірі қалаларда мұғалімдерге сұраныс жоғары екенін көрсетеді. Ал жеке мамандықтар арасында ең көп сұранысқа ие мамандар – медбикелер (2,2 мың вакансия), мектепке дейінгі тәрбиешілер (1,9 мың) және автокөлік жүргізушілері (1,8 мың) болып отыр. Бұл аталған кәсіп иелеріне ел бойынша тұрақты қажеттілік бар екенін білдіреді. Бұдан бөлек, ақпараттық технология, құрылыс, сауда қызметкерлеріне деген сұраныс та еңбек нарығында айтарлықтай жоғары деген қорытынды жасауға болады.
Қандай мамандардың жалақысы жоғары
Жалақы деңгейі жұмыс таңдаудағы шешуші фактордың бірі екені белгілі. Еңбек нарығында ұсынылып жатқан жалақылар деңгейі мамандыққа және салаларға байланысты үлкен айырма жасауда. Мысалы, 2025 жылдың шілдесіндегі мәлімет бойынша, жұмыс берушілер кейбір жоғары білікті мамандарға өте жоғары еңбекақы ұсынған: ұшқыш қызметіне орта есеппен айына 1,8 миллион теңгеден бастап, өнеркәсіптегі жабдықтарды сынау және реттеу бойынша басшыға шамамен – 1,5 млн теңге, ІТ саласының техникалық директоры қызметіне 1,4 млн теңге көлемінде жалақы ұсынылған. Нақты секторда да жалақысы жоғары вакансиялар кездеседі: тау-кен өндірісінде учаске бастығының орынбасарына 756 мың теңгеден, бас құрылысшыға 668 мың теңге шамасында айлық берілетіні көрсетілген. Яғни, мұнай-газ, құрылыс, ІТ секілді салаларда және басшылық қызметтерде жалақы мөлшері өте жоғары болып отыр.
El.kz/Арман МҰХАТОВ
Екінші жағынан, бос жұмыс орындарының едәуір бөлігі салыстырмалы түрде төмен жалақылы қызметтер екені байқалады. Мемлекеттік дерек бойынша, шілде айында орналастырылған вакансиялардың 42,3 пайызы біліктілігі жоқ жұмысшыларға арналған орындар болған. Мұндай қарапайым жұмыс позициялары (мысалы, күзетші, еден жуушы, курьер, даяшы және т.б.) әдетте төменгі еңбекақымен ұсынылады. Қазақстанда ең төменгі жалақы 2023 жылы 70 мың теңге мөлшерінде белгіленсе, көптеген бастапқы деңгейдегі қызметтерде еңбекақы 100-150 мың теңге шамасында. Мәселен, жастарды жұмыс тәжірибесімен қамтуға бағытталған мемлекеттік «Жастар практикасы» бағдарламасы аясында қатысушыларға төленетін айлық орта есеппен 109,5 мың теңгені құрайды, яғни шамамен 30 АЕК көлемінде. Көптеген жас мамандар үшін мұндай жалақы деңгейі мардымсыз көрінуі мүмкін, әсіресе ірі қала жағдайында өмір сүру шығындарын ескерсек. Бұл фактор жастардың белгілі бір жұмыстардан бас тартуына әсер ететіні сөзсіз.
Айта кететін тағы бір жайт – еңбек нарығында мамандықтар бойынша тепе-теңдіктің болмауы. Кейбір кең таралған мамандықтарға ұсыныс (жұмыс іздеушілер) сұраныстан бірнеше есе көп. Мысалы, 2023 жылдың соңында заңгер мамандығы бойынша небәрі 214 бос жұмыс орны жарияланса, сол мезетте бұл салада жұмыс іздеп түйіндеме қалдырғандар саны 846 адам болған. Сол сияқты, дене шынықтыру пәні мұғалімдеріне 112 орынға 425 түйіндеме, бастауыш сынып мұғалімдеріне 151 орынға 442 түйіндеме келгені тіркелді. Бұл көрсеткіштер аталған мамандықтарда дайындалған кадрлардың артығы барын, яғни ұсыныстың сұраныстан көп екенін білдіреді. Мұндай диспропорциялар білім беру жүйесі мен еңбек нарығы арасындағы байланыстың әлі де толық үйлеспей тұрғанын көрсетеді.
Жастар неге жұмыс таппай жүр?
Жоғарыдағы деректерден байқағанымыздай, Қазақстанда бос жұмыс орындары бар, тіпті кейбір салаларда маман тапшы деуге болады. Бірақ соған қарамастан, жүз мыңдаған жас азамат жұмыс таппай жүр немесе табуға асықпайды. Бұл парадокс жағдайдың туындауына бірнеше өзекті себептер ықпал етеді. Жастардың «жұмыс жоқ» деуінің шындыққа қаншалықты сай екенін анықтау үшін сол себептерді талдап көрейік.
Біліктілік пен сұраныстың сәйкес келмеуі. Ең алдымен, еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың құрылымы үйлеспеуі – жастар жұмыссыздығының басты себептерінің бірі. Жыл сайын мыңдаған түлек жоғары оқу орындары мен колледждерді бітіреді, алайда олардың мамандығы нарықтағы бос орындарға сәйкес келе бермейді. Экономика, құқық, менеджмент сияқты бағыттар бойынша түлектер көп болғанымен, дәл осы салаларда жұмыс орындары шектеулі. Жоғарыда келтірілген дерекке назар аударсақ, заңгер, мұғалім сияқты мамандықтар бойынша түйіндемелер саны вакансия санынан бірнеше есе артық. Мысалы, заңгерлерге ұсыныс төрт есеге жуық артық. Демек, көптеген жас мамандар өз саласы бойынша жұмыс таба алмауда. Сонымен бірге, техникалық және жұмысшы мамандықтарға сұраныс жоғары болғанымен, бұл салаға бет бұрған жастардың үлесі аз. Мысалы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, өңдеу өнеркәсібі салаларында білікті жұмысшы кадрларға зәрулік бар, алайда жастардың көпшілігі бұл жұмыстарды таңдауға асықпайды. Біліктілік сәйкессіздігінің бір қыры – жас түлектердің тәжірибесінің аздығы. Жоғары оқу орнын теориямен тәмамдаған жас маман жұмыс берушінің талабы мен практикалық жұмыс дағдыларына сай келмеуі мүмкін. Осы орайда, кейбір жұмыс берушілер бос орынға тәжірибелі маманды алуды жөн көріп, жастарды жұмысқа қабылдауға ықылас танытпайды. Нәтижесінде, тәжірибесі жоқ жас маман алғашқы жұмысын таба алмай, жұмыссыздар қатарын толықтырады.
Астана қаласы әкімдігі
Тәжірибе мен тағылымдаманың жеткіліксіздігі. Көптеген жас үшін еңбек жолын бастауда ең үлкен тосқауыл – жұмыс тәжірибесінің жоқтығы. Жоғарыда айтылғандай, бұл тығырықты шешудің тиімді жолы – тағылымдамалар мен тәлімгерлік бағдарламалары. Алайда, Қазақстанда өндірістік тәжірибені оқу барысында да, оқу бітірген соң да жетілдіретін құрылым толық қалыптаспаған. Сарапшылардың пікірінше, мәселе көбіне жұмыс орындарының жоқтығында емес, жастарға тәжірибе жинап, бейімделуге мүмкіндік беретін тағылымдама мен тәлімгерлік бағдарламалардың аздығында жатыр. Яғни, көптеген жас жұмыс іздеушіге теориялық білімді іс жүзінде пысықтап, кәсіби дағдыларды дамытуға жағдай жасалмаған. Бұл проблеманы шешу үшін мемлекет «Жастар практикасы», «Алғашқы жұмыс орны» сияқты арнайы бағдарламаларды іске қосты. Мысалы, Жастар практикасы арқылы оқуын жаңа тәмамдаған түлектерді уақытша жұмыс орындарына орналастырып, оларға мемлекеттік бюджет есебінен ай сайын 110 мың теңге шамасында жалақы төлеп, 6-12 ай көлемінде тәжірибе алуына мүмкіндік береді. 2024 жылдың өзінде осы бағдарлама аясында он мыңдаған жас түлек түрлі мекемелерде тәжірибеден өтіп, оның біразы тұрақты жұмысқа қалғаны хабарланды. Дегенмен, бұл шаралар барлық жасты қамтуға жеткіліксіз болуы мүмкін, әсіресе жеке секторда жастарға тәлімгерлік ету мәдениеті кең дамымаған. Тәжірибенің аздығы мәселесі шешілмейінше, жастардың жұмысқа орналасуы қиын болып, жұмыссыздық деңгейі жоғары күйінде қала бермек.
Жалақы деңгейінің көңілден шықпауы. Жастардың біразы қолда бар жұмысты істемей, жұмыссыз жүргенді жөн санайды. Себеп – ұсынатын еңбекақының төмендігі. Көбіне бар жұмыс орны мен іздеушінің арасында «жалақы айырмашылығы» деген үлкен алшақтық болады. Жоғарыда аталғандай, қазіргі бос орындардың 40 пайыздан астамы біліктілік талап етпейтін қарапайым еңбекке тиесілі және мұндай жұмыста жалақы салыстырмалы түрде төмен (айына 100-150 мың теңге шамасында). Мұндай еңбекақы мөлшері, әсіресе қала жастары үшін, күнкөріс шығындарын ақтамайды деп есептеледі. Мысалы, «Жастар практикасы» арқылы жұмысқа тұрған жас маман 110 мың теңге көлемінде айлық алады, бұл көп жастардың қажеттілігін өтей алмайды. Сондықтан кейбір жастар «қолға тиетін аз жалақыға жұмыс істеп уақыт өткізгенше, лайықты ақы төленетін жұмыс тапқанымды күтейін» деген ойға бекінеді.
Әлеуметтік зерттеулерге көз жүгіртсек, жастардың жұмыс таңдау кезінде ең басты назар аударатын факторы – жалақы көлемі екен. Еңбекақыға қанағаттанбау көптеген бос жұмыс орындарының толмай бос тұруына да алып келеді. Мысалы, жеке секторда ауылдық жерлерде немесе шағын қалаларда ұсынып жатқан жұмыстарға жастар бармайды, себебі айлық табысы мардымсыз әрі өсу перспективасы жоқ деп санайды. Жалақыны жеткілікті деңгейде көтеру және ынталандырушы қосымша бонустар (тұрғын үй бағдарламалары, жол ақысын өтеу т.б.) болмайынша, «жалақысы төмен жұмыс» категориясындағы вакансияларға жастардың қызығушылығы төмен болып қала бермек.
Өңірлік теңсіздік пен көші-қон ықпалы. Жастар жұмыссыздығының тағы бір себебі – өңірлердің экономикалық дамуындағы айырмашылықтар. Кей өңірлерде жаңа жұмыс орындары көптеп ашылып жатса, енді бірінде өнеркәсіп пен бизнес баяу дамуда, сәйкесінше жұмыс орындары тапшылығы сезіледі. Жоғарыда келтірілген статистикадан көрдік, жұмыссыз жастардың үлесі солтүстік және оңтүстік облыстарда жоғарылау, ал батыс және кейбір орталық облыстарда төменірек. Экономикасы әртараптандырылмаған, кәсіпорындары аз аймақтарда (мысалы, ауылдық аудандарда) жастарға таңдаулы жұмыстың жоқтығы – олардың жұмыссыз қалып қоюына не амалсыз өзге жаққа қоныс аударуына себеп.
Урбанизация үдерісі де жастар жұмыссыздығына әсер етеді: ауылдан қалаға ағылған жастардың бәріне бірдей қалада жұмыс табыла бермейді. Нәтижесінде, қалаларда жастар жұмыссыздығы жиналады, ал ауылда білікті жастар саны азайып, ондағы бос орындар маман таппайды. Бұл құбылысты теңгеру үшін мемлекет өңіраралық еңбек мобильдігін арттыру бағдарламаларын қолға алуда (қоныс аударушыларға берілетін көтерме жәрдемақылар, тұрғын үй сертификаттары, «Дипломмен – ауылға» жобасы арқылы ауылға жас мамандарды тарту т.б.). Дегенмен, регионалдық теңсіздік тез шешіле қоятын мәселе емес, себебі әр аймақтың экономикалық базасы әртүрлі. Сондықтан, дамуы кенже өңірлерде шағын және орта бизнесті дамыту, инвестиция тарту арқылы жергілікті жұмыс орындарын көбейту – жастар жұмыссыздығын азайтудың маңызды шарты болып табылады.
Жастардың жұмысты талғауы мен көзқарас ерекшеліктері. Жоғарыдағы факторлармен тығыз байланысты тағы бір мәселе – кейбір жастардың белгілі бір жұмысты менсінбеуі, талғап барып жұмыс іздеуі. Яғни, техникалық тұрғыда жұмыс орны бар, алайда оны таңдаушы жоқ. Жастардың білім деңгейі өскен сайын олардың еңбекке қоятын талабы да өседі: жақсы жалақыдан бөлек, қызықты жұмыс, жайлы жұмыс ортасы, мансаптық өсу мүмкіндігі сияқты критерийлерге мән береді. Мысалы, университет бітірген жас өңдіріске қара жұмысшы болып барғысы келмейді немесе ауылдағы мектепке мұғалім болып баруға ынтасыз, себебі еңбекақысы аз, тұрмыс жағдайы қолайсыз деп есептейді. Бұл – жастар арасында «ақ жұмыс немесе қара жұмыс» деп бөліп қарау үрдісі барын көрсетеді.
Сонымен қатар, қазіргі заман жастарының бір бөлігі дәстүрлі кеңседе 8 сағат отыратын жұмыстан гөрі еркін кестедегі фриланс, өзіндік бизнес ашу сияқты жолдарды қызығырақ көруде. Зерттеушілердің айтуынша, ірі қалаларда жастардың штаттық тұрақты жұмыстан гөрі өзін-өзі жұмыспен қамтуға немесе жеке кәсіп ашуға ұмтылуы күшейген. Бұл құбылыс әлемдік трендтерге де сай: цифрлық дәуірде өскен «зуммер» буыны интернет арқылы ақша табуға, биржадан тыс икемді жұмыс істеуге бейім келеді. Бір жағынан, мұндай көзқарас жастардың өз мүмкідігінше кәсіпкерлікпен айналысып, жаңа мүмкіндіктерді пайдалануына жол ашады. Екінші жағынан, көптеген жас фрилансерлер ресми жұмыспен қамтылған болып саналмайды, әлеуметтік қорғау жүйесінен тыс қалады, банктердің көзінде «жұмыссыз» болып көрінеді. Сондықтан оларды статистика да жұмыссыз ретінде қамтуы мүмкін.
Жастардың жұмысты талғауы кейде олардың ұзақ уақыт жұмыссыз жүруіне әкеледі: өз мамандығы бойынша немесе көңілінен шығатын жұмыс таппайынша, басқа ұсыныстарды қабылдамайтын жастар тобы қалыптасады. Мұны шешу үшін кәсіби бағдар беру жұмысын мектептен бастап дұрыс жолға қою, жастардың еңбекке көзқарасын өзгерту (еңбек тәрбиесі, мотивациялық шаралар) және жаңа буынға икемді жұмыс формаларын (қашықтан жұмыс, жобалық жұмыс) дәстүрлі еңбек нарығымен үйлестіру маңызды.
Түйін: Бұл талдау Қазақстандағы 18-39 жас аралығындағы жастар жұмыссыздығының көпқырлы мәселе екенін көрсетеді. Ресми статистика бойынша жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 3-4 пайыз шамасында болғанымен, бұл көрсеткіштің төмен болуына жастардың бір бөлігінің оқуын жалғастыруы немесе жұмыс күшіне кірмеуі әсер ететінін ескеру қажет. Іс жүзінде еңбек нарығында жас кадрлардың жұмыс табуы кейде қиынға соғып, жұмыссыз жастардың саны 300 мыңнан асып отыр.
Жалпы алғанда, жастар жұмыссыздығы мәселесін кешенді түрде шешу – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті. Жастар – елдің ертеңі, демографиялық және интеллектуалдық әлеуеті. Сондықтан оларды еңбек нарығына табысты кіріктіру, продуктивті жұмыспен қамту – экономикалық өсудің де, әлеуметтік тұрақтылықтың да кепілі. Қазақстанда соңғы жылдары жастарды қолдауға бағытталған бірнеше бастамалар қолға алынды (баспана үшін жеңілдетілген несие, білім беру гранттары, жастар практикасы т.б.). Бұл қадамдар өз нәтижесін беріп, соңғы жылдары жастар жұмыссыздығының аздап төмендегені байқалды. Алдағы уақытта ұсынылған шаралар толық орындалып, экономиканың сапалы дамуы жалғасса, жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі қазіргіден де төмендеп, әрбір жас қазақстандық өзіне лайықты жұмыспен қамтамасыз етіледі деген қорытынды жасауға болады. Ең бастысы – «жұмыс жоқ» деген сөзді емес, «жұмыс істеп жатырмын» деген сөзді жиі айтатын жастар қауымын қалыптастыруымыз қажет. Бұл – еліміздің жарқын болашағына салынып жатқан нық негіз болмақ.