Еліміздегі 18-35 жас аралығындағы жастар бүгінгі жаһандану дәуірінде ақпараттың негізгі тұтынушысы және тасымалдаушысы саналады. Интернет пен әлеуметтік желілердің кең таралуы арқасында жастар әлемдік үрдістер мен мәдени ықпалдарға еркін қол жеткізіп, түрлі кумирлерге еліктеуде. Зерттеулер көрсеткендей, жастардың 71 пайызы әлеуметтік желілерді тұрақты пайдаланады, бұл – бос уақыт өткізу формалары арасындағы ең жоғары көрсеткіш.
Әлеуметтанушылардың айтуынша, өмірдің сан алуан аспектілері жөніндегі жастардың пікір-түсінігін қалыптастыратын негізгі арна әлеуметтік желілер болып тұр. Мұндай жағдай жастардың өмір салтына, құндылық бағдарына және еліктеу нысандарына тікелей әсер етуде.
Әлеуметтік желілер және жастардың өмір салты
Цифрлық дәуірдің жастары көп уақытын интернет кеңістігінде өткізеді, бұл олардың өмір салты мен құндылықтарына өзгеріс әкелуде. Қазақстан халқының үштен бірі, шамамен 14,1 миллион адам түрлі әлеуметтік желілерге тіркелген, олардың 68 пайызы әлеуметтік желіні күн сайын бірнеше мәрте пайдаланады.
Соңғы деректер бойынша, Қазақстанда аудитория саны жөнінен TikTok ең танымал әлеуметтік желіге айналды, пайдаланушылар саны 2023 жылы 14,1 миллионға жетіп, 2022 жылмен салыстырғанда 35 пайызға өсті. Instagram желісі 12,5 миллион пайдаланушымен екінші орында, алайда оның өсімі баяулау. 2021 жылы жүргізілген сауалнама жасөспірімдер арасында Instagram-ды пайдаланушылар үлесі – 87,4 пайыз, TikTok қолданушылары 56,4 пайыз болғанын көрсетті. Бүгінде TikTok-тың шарықтауымен бұл көрсеткіштер одан әрі өзгеріп, жастардың басты контент алаңына айналып отыр. Әлеуметтік желілер жастардың күнделікті өмір салтының бөлшегіне айналғаны соншалық, онлайнда уақыт өткізу, жаңалық пен көңіл көтеруді сол жерден іздеу қалыпты құбылысқа айналды.
Әлеуметтік медиа арқылы таралатын контент жастардың ойлау жүйесіне, тіпті өмірге деген көзқарасына әсер ететін күшті құралға айналғанын сарапшылар ашық айтуда. Мысалы, қысқа да жылтырақ видеоларға негізделген TikTok платформасы пайдаланушының назарын барынша ұстап тұруға бейімделген алгоритмімен танымал. Мұның салдарынан жастардың ұзақ ақпаратқа зейін қою қабілеті төмендеп, мамандар оны «қысқа назар синдромы» деп атауда.
Америкалық зерттеулер күнделікті бір сағаттан артық TikTok көретін балалардың 68 пайызында зейін шоғырландыруда қиындықтар пайда болғанын анықтаған. Түптеп келгенде, әлеуметтік желілерде шектен тыс отыру жастардың денсаулығына, психикасына зиян әкеліп, уақытты өнімсіз жұмсауға итермелейді. Қазақстандық мамандар да TikTok сияқты платформалардың жастарды тәуелді етумен қатар, олардың мінез-құлқы мен құндылықтарына да ықпал етіп отырғанын айтады. Әлеуметтік желілердің осындай ықпалы жастардың күнделікті дағдысына айналып, шынайы өмірдегі қарым-қатынасқа, білім алуға жұмсайтын уақытын қысқартады.
Сонымен бірге, кейбір желідегі қауіпті челлендждер мен трендтер жастарды еліктеуге тартып, қайғылы жағдайларға душар етуі мүмкін деген алаңдаушылық бар. Мәселен, 2022 жылы шетелде TikTok-тағы бір қауіпті трендті қайталаған бірнеше жасөспірім қаза тапқан болатын. Осыған орай, Қазақстан қоғамында ата-аналар мен сарапшылар балалар мен жастардың интернеттегі белсенділігін қадағалау және цифрлық сауаттылығын арттыру керектігін жиі көтереді.
Еліктеудің бүгіні – бос, ертеңі – бұлыңғыр
Жастардың еліктеу нысандарының басым бөлігін эстрада жұлдыздары, экран арқылы танылған «тұлғалар» және әлеуметтік медиа инфлюенсерлері құрайды. Ғаламтордың шекарасыз мүмкіндігі нәтижесінде қазақстандық жастар тек отандық емес, бүкіл әлемдік шоу-бизнес өкілдерін өз кумирі ретінде қабылдауда. Соңғы жиырма жылда Оңтүстік Кореяның K-pop мәдениеті қазақ жастарының өміріне белсенді енді: бұрын корей музыкасы мен сериалдарының жанкүйерлері азшылық саналған болса, қазір бұл құбылыс негізгі ағымға айналды. Корей поп-музыкасының қаһармандары миллиондаған әлеуметтік желі жазылушылары бар ғаламдық феноменге айналып, Қазақстанда да үлкен фан-база қалыптастырды. Мысалы, 2023 жылы Алматыда өткен Korea Spotlight фестиваліне оңтүстіккореялық поп-жұлдыздар келгенде, жанкүйерлер билеттерді небәрі 10 минутта сатып алып, залды лық толтырған. Бұл – қазақстандық жастар арасында шетелдік музыкалық топтарға еліктеу қаншалықты қуатты екенін көрсететін факт. Жастар сүйікті жұлдыздарының концертіне бару үшін соңғы қаражатын жұмсауға дайын екендігін де осы оқиғадан байқауға болады.
Шетелдік өнер жұлдыздарына еліктеу кейде жастардың жүріс-тұрысы мен стилінен де көрініс табады. Мәселен, жаһандық «айдол» мәдениетінің ықпалымен көптеген қазақстандық жасөспірімдер корей топтарының киіну мәнерін, шаш бояу үлгілерін қайталап, солардай биді үйренуге талпынуда. Қазақ эстрадасында да жаңа ағым – Q-pop (қазақша поп) пайда болып, K-pop стилін қазақы тіл және нақышпен үйлестірген бойз-бендтер шықты. Ең танымал Q-pop топ – Ninety One 2015 жылы эстрадаға келген сәтте жастар арасында хитке айналып, көпшілігі оларды заманауи кумир тұтса, кейбір аға буын өкілдері оларды сынға алды. Ninety One тобының мүшелері шаштарын түрлі түске бояп, сырға тағып, батыл сән үлгілерін көрсетті. Бұл дәстүршіл көзқарастағы өнер қайраткерлері мен үлкендерге ұнамай, ел арасында кішігірім мәдени қақтығыс орын алды. Мысалы, 2016 жылы батыс аймақта топ концертін өткізбек болғанда, «жаңашыл, түсініксіз жылтырақ жігіттер біздің сахнада жастарды бұзбауы керек» деп мәлімдеген бір топ жергілікті өнерпаздар концертті тоқтатуға күш салды. Кейбір белсенді топтар, тіпті билікке хат жазып, Ninety One өнерін «бөгде мәдениеттің ықпалы, жастардың дәстүрлі тәрбие құндылықтарына қатер» деп сипаттап, олардың сахнадан шектелуін талап етті. Топ мүшелеріне «ұятсыздық пен жат мәдениетті насихаттады, жастарды дәстүрден бездіреді» деген айыптар тағылып, бірнеше қалада концерттері тоқтатылды. Бұл оқиға жастардың жаңа мәдени ағымдарға елітуі қоғамда қандай пікірталас тудыратынын көрсетті. Бір жағынан, жас буын ғаламдық стильдерге бейімделген жаңа мәдениетті қалыптастырса, екінші жағынан, үлкен буын ұлттық болмыс пен дәстүрлі құндылықтарға қауіп төнуі мүмкін деп алаңдайды.
Сонымен қатар, қазақстандық жастар Батыстың кино-жұлдыздарына, спортшыларға және танымал брендті тұлғаларға да еліктейді. Голливуд актерлері, музыка индустриясының әлемдік жұлдыздары Instagram сияқты платформалар арқылы қазақстандық жанкүйерлеріне ықпал етуде. Жастар арасында шетелдік атақты адамдардың өмір салты, сәні мен жүріс-тұрысы қызу талқы тақырыбына айналған. Дегенмен, әлеуметтік желілер отандық жаңа жұлдыздардың да танылуына жол ашты. Инфлюенсерлер мен блогерлер жаңа заман кумирлері ретінде қалыптасуда. Мәселен, TikTok желісінде қазақтан шыққан 18 жасар Алина Ким (лақап аты – @homm9k) әлем бойынша танымалдылыққа ие болды. Ол бірнеше қазақстандық жас блогермен бірге құрған «TikTok-үйде» түрлі ойын-сауық видеолар түсіріп, қысқа уақытта зор табысқа жетті. Қазіргі кезде Алина Кимнің TikTok-та 30 миллионнан астам жазылушысы бар, бұл көрсеткіш бойынша ол кейбір ресейлік жұлдыздарды басып озды. Осындай жергілікті инфлюенсерлердің шығуы қазақстандық жастарға жақын, түсінікті үлгі ұсынады. Олар күнделікті тұрмыс-тіршілікте өз қатарластарына ақыл-кеңес береді, сән, әуен, өмір салты бойынша тренд қалыптастырады. Мәселен, сән блогерлері жастарға қандай киім үлгісі сәнде екенін көрсетсе, саяхатшы-блогерлер шетелде білім алу, еңбек ету жолдарын насихаттап жүр.
2021 жылғы талдауларға сәйкес, Қазақстанда 1000-нан астам жазылушысы бар TikTok инфлюенсерлерінің саны 6 мыңнан асты, олардың негізгі аудиториясы 13-24 жас аралығындағы қыздар екені анықталған. Бұл инфлюенсерлер контенті арқылы жасөспірімдердің талғамы мен құндылықтарына әсер етіп отырғаны сөзсіз.
Жастардың белгілі кумирлерге шектен тыс әуестенуі кейде жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін. Психолог мамандар еліктеудің шектен шығуы жеке тұлғаның құндылықтар жүйесін бұзып, қоршаған ортасымен байланысын әлсірететінін айтады. Мысалы, Гүлназ Раздыкова есімді психолог «крайний фанатизм» феноменін талдай келе, еліктеушісіне шектен тыс берілген кейбір жастардың адамгершілік және құқықтық шекараларды жоғалтып алуға бейім екенін атап өтті. Мұндай фанаттар айналасындағы отбасымен, достарымен қарым-қатынасын да нашарлатып алуы мүмкін, себебі олардың ой-өрісі тек сүйікті кумирі төңірегінде қалып қойып, өзге құндылықтарды ұмыта бастайды.
Шетелдік музыка жұлдыздарына табынған кейбір қазақстандық жастардың өмірінен мысалдар да кездеседі. Бір жас жанкүйер корей тобына шектен тыс берілу салдарынан «солар қиындықта маған көмектеседі» деп сеніп, шынайы достарынан алшақтап қалғанын әлеуметтік желіде мойындаған. Әрине, мұндай жағдайлар азшылық болғанымен, сарапшылар жастардың шектен тыс шетел жұлдыздарын пір тұтып кетуі ұлттық болмыстың әлсіреуіне де ықпал етуі мүмкін деп санайды. Себебі шектен шыққан еліктеу өз мәдени ортасын менсінбеуге, өзге мәдениетті шамадан тыс асқақтатуға апарып соғуы ғажап емес.
Жат діни көшбасшылар жастарға рухани бағдар «сызып» беріп жатыр
Жастардың белгілі бір бөлігінің еліктеу нысандары қатарында діни көшбасшылар мен рухани тұлғалар да бар. Зерттеулерге қарағанда, қазақстандық жастардың көпшілігі өздерін белгілі бір дәрежеде діндар санайды, алайда діни рәсімдерге белсенді араласпайтындар көп-ақ. Жастар құрылымында дін ең маңызды құндылықтардың қатарында 8-орында ғана тұрғанымен, кейбір топтар үшін діннің маңызы артып келеді. Социологиялық сауалнамада «қоғам пікіріне ықпал ететін беделді тұлғалар» туралы сұраққа жастардың 7,3 пайызы діни қызметкерлерді (2022 жылы) атап өткен, бұл көрсеткіш 2021 жылы 4,9 пайыз еді. Яғни, бір жылда дін өкілдеріне сенім білдіретін жастар үлесі аз да болса өскен. Дәстүрлі дінді ұстанатын көптеген жас азаматтар имамдар мен рухани ұстаздардың насихат сөздерін әлеуметтік желі, YouTube арқылы тыңдайды, олардан өмірлік бағыт алуға тырысады. Мысалы, отбасылық құндылықтар, әдептілік, мейірімділік туралы уағыз айтатын танымал имамдардың бейнежазбалары жастар арасында кеңінен таралуда. Бұл да бір жағынан жастардың рухани ізденісінің белгісі.
Алайда, сарапшылар діни ақпараттың интернет арқылы ретсіз қолжетімді болуы кейде жастарды теріс ағымдарға адастыратынына алаңдайды. Астана қаласы Діндерді зерттеу орталығының хабарлауынша, қазіргі кезде жастардың руханиятқа, соның ішінде дінге қызығушылығы артып отырғаны байқалады. Өкінішке қарай, дәл осы үрдісті өз пайдасына жұмсағысы келетін радикалдық топтар да жоқ емес. Экстремистік діни ағымдар жастарды өз қатарына тарту үшін әлеуметтік желілерді белсенді пайдалануда.
Ресми мәліметтер бойынша, деструктивті діни топтар заман ағымына бейімделіп, интернетте арнайы жастарға насихат материалдарын таратады. Дін туралы терең білімі жоқ, рухани тірек іздеген жас оңай олжаға айналып, жалған «ұстаздардың» арбауына түсуі мүмкін. Мұндай жағдайлар әлемде де, Қазақстанда да кездескендіктен, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы мен құқық қорғау органдары жастар арасында түсіндіру жұмыстарын жүргізіп, қауіпті секталарға қарсы ескертулер жасап келеді.
Жалпы, жастардың рухани құндылықтарға бет бұруы құптарлық нәрсе болғанымен, оның қандай бағытта жүріп жатқанын қоғам қадағалауы маңызды. Деструктивті идеологияға қарсы иммунитет қалыптастыру үшін ресми діни ұйымдар әлеуметтік желілерде сапалы контент ұсынып, шынайы исламның, жалпы руханияттың құндылықтарын дұрыс насихаттауда. Бұл да жастар еліктейтін тұлғалардың қатарында дәстүрлі дін лидерлері болуы қажеттігін көрсетеді.
Кәсіпкерлерді идеал тұту
Жастар арасында танымалдыққа ие кумирлердің бір тобы – заманауи кәсіпкерлер, инновациялық технология саласының көшбасшылары. Әлемдік деңгейде Илон Маск, Марк Цукерберг, Джефф Безос сынды бизнес алыптары көптеген елдің жастары үшін табыс пен креативтіліктің символына айналды. Қазақстан жастары да бұл үрдістен шет емес: технологияға жақын, стартап мәдениетіне қызығатын жас буын осы миллиардерлердің сұхбаттарын тыңдап, өмір жолдарын үлгі етеді. Мәселен, әлеуметтік желілерде қазақтілді аудитория ІТ кәсіпкерлер мен инвесторлардың мотивациялық жазбаларын, кітаптарын талқылап отырады. Дегенмен, жалпы жастар популяциясында бизнесмендерді идеал санайтындар үлесі аса жоғары емес. Сауалнама нәтижелері 2022 жылы жастардың небәрі 4,2 пайызы ғана қоғамдық пікірге ықпал ететін беделді тұлғалар санатында кәсіпкерлерді атағанын көрсетті (2021 жылы бұл көрсеткіш 14 пайыз болған). Яғни, бизнес жетекшілеріне еліктеу белгілі бір ортада ғана байқалады.
Бұл құбылысты екі тұрғыда түсіндіруге болады: біріншіден, кәсіпкерлер әдетте өнер жұлдыздары мен спортшылар секілді кең аудиторияға танымал емес, оларды негізінен кәсіпкерлікке қызыққан жасөрендер үлгі тұтады. Екіншіден, қоғамда кәсіпкер бейнесі көбіне табысты, еңбекқор, жаңашыл адамның бейнесімен астасады, алайда жас буын арасында мемлекеттік қызметкерлер немесе шоу-бизнес өкілдері ықпалдырақ көрінеді. Мысалы, 2022 жылғы сауалнамада жастардың 11,3 пайызы белгілі қоғам қайраткерлерін, 14,7 пайызы билік өкілдерін беделді санайтынын айтқан. Соған қарамастан, соңғы жылдары Қазақстанда да жаңа формация кәсіпкерлері медиаға шығып, жастарға шабыт беруде. Мысалы, IT саласында табысқа жеткен жас кәсіпкерлер, экологиялық стартап бастаған жаңашылдар немесе шығармашылық индустрияда бизнес өрбіткен таланттар өз оқиғаларын бөлісіп, жастарды кәсіпкерлікке шақырады. Мұндай тұлғалар саны артқан сайын, жастардың кәсіпкерлікке еліктеу үрдісі де күшейе түсуі мүмкін. Мемлекет те кәсіпкерлікті қолдауға бағдарлама құрып, «Бизнестің жол картасы», «Жас кәсіпкер» сияқты жобаларды іске асыруда, бұл да жас буын арасында бизнес-идеалдардың беделін өсіруге бағытталған қадам.
Жаһандану үрдісі жақсы ма, жаман ба?
Жастардың заманауи кейіпкерлерге еліктеу үрдістері қаншалықты күшті болғанымен, қазақ жастарының санасындағы ұлттық құндылықтар әлі де берік орын алуда. Зерттеулерге сүйенсек, қазіргі қазақ жастары үшін ең басты өмірлік құндылықтар – әлі де рухани-адамгершілік және материалдық емес игіліктер. Атап айтқанда, отбасы, денсаулық, достық, махаббат жастар атаған ең маңызды құндылықтар қатарында тұрақты түрде бірінші орында тұр. Бұл көрсеткіштер соңғы бірнеше жыл бойы айтарлықтай өзгеріссіз қалып отыр. Мысалы, 2017 және 2022 жылдардағы мәдени құндылықтар зерттеулерінде қазақстандық жастар жалпы алғанда дәстүршілдікке жақын, отбасы мен қауіпсіздік сияқты өмір сүру құндылықтарын жоғары қоятындары байқалған. 2021-2022 жылдары жүргізілген ұлттық сауалнама нәтижелері де жастардың құндылықтық бағдары тұрақты екенін, отбасы (83 пайыз), білім (20 пайыз), дінге сену (18 пайыз) сияқты негіздер алдыңғы қатарда тұрғанын көрсетті. Бұл деректер қазіргі жаһандану заманында да көптеген қазақ жастарының түпкілікті құндылықтары ұлттық ерекшеліктермен үндес екенін аңғартады.
Жастардың ұлттық болмысты сақтауы ең алдымен ана тілін құрметтеуінен көрінеді. Соңғы жылдары қазақ тілін үйрену мен қолдану жас буын арасында жаңа бір үрдіске айналып келеді. Қазақтілді контенттің интернетте көбеюі және мемлекеттік тілдің мәртебесіне көңіл бөлінуі нәтижесін беруде.
Сарапшылар «жастар арасында қазақша сөйлеу трендке айналып келеді» деп тұжырым жасайды. Бұл пікірге 2023 жылы әлеуметтік желілерде кең таралған бір оқиға дәлел бола алады. Павлодар облысының 23 жасар тұрғыны Родион Иванов, ұлты орыс жігіт казармада әскери борышын өтеп жүріп қазақ тілін жетік меңгерген видеосын қарындасы TikTok-та жариялаған еді. Көпшілікті таңғалдырған осы шағын ролик екі миллионнан астам қаралым жинап, қызу қолдау тапты. Желі қолданушылары Родионның таза қазақша сөйлеуіне риза болып, «қазақ тілінде еркін сөйлесу – нағыз жарасымды қасиет», «мемлекеттік тілді құрметтегеніңе рақмет» деген сынды пікірлер қалдырды. Родионның өзі қазақ тілін мектепте үйренгенін, әскерде күнделікті практика нәтижесінде тілді ширатып алғанын айтып берген. Тіпті, бос уақытында қазақша дубляждалған корей сериалдарын көріп, қазақша ойлана бастағанын да мысал етті. Бұл оқиға қазақ жастары ғана емес, өзге ұлт жастарының да қазақ тіліне оң көзқараста екенін, тілді білу үлкен абырой және пайдалы тренд санала бастағанын көрсетеді.
Қазақ жастарының ана тіліне бетбұрысы бірнеше құбылыстан байқалады. Біріншіден, қазақтілді контент жасаушылардың жаңа толқыны пайда болды: ғылыми-білімтанушылық блогерлер, кітаптарды қазақша шолып беретін #BookTok трендтері, күнделікті өмірді қазақ тілінде юмормен жеткізетін вайнерлер көбейді. Екіншіден, соңғы бір-екі жылда қазақ тілін үйретуге арналған жастар бастамалары көбейіп жатыр. Жоғарыда аталған Павлодар жастары «Тіл тренд» деген сөйлесу клубын ашып, жастарды кешкі уақыттарда жиналып тек қазақша сөйлеуге шақыруда. Мұндай ортада қате айтуға қорықпай, күнделікті тұрмыстық тақырыпта сөйлесіп үйренуге мүмкіндік бар. Үшіншіден, қазақ тілін білмейтін қазақ жастарының өзі әлеуметтік желідегі сәнге ілесіп, қарапайым тіркестерді үйренуге талпынып жүр. Бұл үрдісті кейде «Ұят емес, үрдіс» деп атап жүр. Яғни, бұрын қазақша дұрыс сөйлемеуді кейбіреулер намыс көрсе, қазір керісінше, қазақша білу мақтаныш әрі пайдалы.
Статистикаға қарасақ, жастардың 85 пайыздан астамы орыс тілінде еркін сөйлеп-жаза алатынын көрсетсе, қазақ тілін еркін меңгергендер үлесі 69,1 пайыз шамасында. Ағылшын тілін еркін білетін жастар әзірге 12,6 пайызды ғана құрайды. Демек, қала жастарының бір бөлігі тұрмыста орыс тілін көбірек қолданғанымен, жалпы үрдіс қазақ тілінің ықпалы нығайып келе жатқанын аңғартады. Бұл – ұлттық бірегейліктің маңызды құрамдас бөлігі.
Сонымен қатар, ұлттық дәстүрлер мен салт-сана да жастар өмірінде өз орнын табуда. Жастар заманауи өмір салтын ұстана отырып, қазақы дәстүрлерді жаңа формада жалғастыруда. Мәселен, қалалық жастар арасында Наурыз, Құрбан айт мерекелерін атап өту, осы шараларды бұқаралық флешмоб, челлендж түрінде өткізу жиілеп келеді. TikTok сынды платформаларда қазақтың дәстүрлі киімімен билеу, ұлттық тағамдарды дайындау челлендждері трендке енді. Ұлттық музыкамыз да жастар арасында қайта жаңғыруда, кейінгі шыққан «Ұлытау», «Тұран» секілді этно-топтар дәстүрлі күй мен заманауи рок музыканы синтездеп, жастарға жаңаша формат ұсынып жүр.
Сол сияқты, Q-pop бағытымен танылған Ninety One тобы немесе Mad Men секілді өнерпаздар қазақ тілінде ән сала отырып, қазіргі батыстық жанр элементтерін қолданады, бұл – ұлттық тіл мен қазіргі мәдени стильдің үйлесім табуының бір үлгісі. Әрине, кей тұста мұндай жаңашылдық сынға ұшырап жатады (бұрын айтылған Ninety One мысалындағыдай), бірақ уақыт өте келе қоғам оларды қабылдап, жастар да өз мәдениеті аясында жаһандық трендтерге бейімделе алатынын дәлелдеп келеді.
Еліктеу үрдістері және ұлттық құндылықтарға алаңдаушылық
Жастардың қазіргі еліктеу тенденциялары қоғамда екіұшты пікір тудырады. Бір тарапта жаһандық мәдени ықпалдарды оң қабылдап, Қазақстан жастарының ашық әрі белсенді ұрпақ болып қалыптасуын мүмкіндіктің көрінісі деп санайтындар бар. Ал екінші тарапта дәстүршіл сарапшылар мен зиялы қауым өкілдері жастардың шетелдік мәдениетке шектен тыс әуестенуі ұлттық құндылықтардың әлсіреуіне әкелуі мүмкін деп алаңдайды. Мәселен, мәдениеттанушы Гүлзада Әлжанова Батыс мәдениетінің ықпалы туралы еңбегінде: «Жалған идеяларға еліктеп, қате кумирлердің пайда болуы бүкіл жастарымызды бұзып жатыр. Неге біз, қазақстандықтар, өзіміздің тамаша әдет-ғұрып, дәстүр, өмірлік көзқарастарымызды басқа мәдениеттерге айырбастап жатырмыз?» деп күйінеді. Автордың пайымдауынша, шетелдік масс-медиа мен мәдени өнімдер жастарды тұтынушылық қоғамға тәрбиелеп, ұлттық рухани құндылықтардан алыстатып барады.
Расымен де, бүгінгі эстрада әндерінің мазмұны жеңіл-желпі, бейнебаяндарында жат мәдениеттің әсері сезіледі, ал халқымыздың дәстүрлі әндеріндегі терең мағына мен сыр жастарға бейтаныс болып барады деп сынайды сарапшылар. Мұндай сын-пікірлер қазақ қоғамында жиі айтылады: егде жастағы буын өкілдері жастардың жүріс-тұрысы, киімі, сөйлеген тілі қазақы болмысқа сай болуын қалайды.
2010-жылдардың ортасында басталған «Ұятмен» феномені де осы алаңдаушылықтың бір көрінісі. Үлкендер жағы жастардың мінез-құлқын дәстүрлі әдеппен өлшеп, «ұят болады» деген уағызды жиі айтса, жастар керісінше жеке еркіндік пен өзіндік таңдау құқығын жоғары қояды. Дегенмен, көптеген жастар үшін де ұлттық мәдениет бөтен емес: сауалнама нәтижелері азаматтардың 50 пайыздан астамы қазақтың көпұлтты дәстүрлерін еліміздің басты құндылығы деп санайтынын көрсеткен. Бұл – ұрпақтар сабақтастығы үзілмеуі үшін маңызды индикатор.
Сондай-ақ, ауылдық жерлердегі жастар қала жастарына қарағанда дәстүрді берік сақтайтыны белгілі. Отбасылық тәрбие, үлкенді құрметтеу, туыстық байланыстарды қадірлеу сияқты құндылықтар ауыл жастарына тән қасиет ретінде қала бермек.
Жастардың шетелге еліктеуінен туындайтын қауіптердің бірі – моральдық құндылықтардың өзгеріске ұшырауы. Оған үлкендер ғана емес, жастардың саналы өкілдері де назар аударуда. Мәселен, жақында елімізде болған бірнеше оқиғалар – бұқаралық мәдениет ықпалымен мектеп оқушыларының жағымсыз әрекеттері, жастар арасындағы қатыгездік көріністері қоғамда ұлттық тәрбие мәселесін күн тәртібіне шығарды.
Сарапшылардың айтуынша, шетелдік фильмдер мен ойындардағы зорлық-зомбылық, жеңіл жүріс насихаты кейбір тұрақсыз санадағы жастарға кері әсер етуі мүмкін. Бұған қоса, әлеуметтік желі арқылы таралатын кейбір «хайп» қуудың ақыры да тәртіп бұзу, бұзақылыққа әкеп соқтырған жайттар кездесті. Осындай мысалдар ұлттық тәрбиелік вакуум қалыптаспауы керектігін көрсетті.
Мемлекет басшысы деңгейінде де жастардың патриоттық тәрбиесін, ұлттық құндылықтарын нығайту қажеттігі жиі айтылып жүр. Мысалы, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өз Жолдауында жаһандану заманында «ұлттық бірегейлікті сақтай отырып, заман ағымына икемделу» маңызды екенін, әсіресе жастардың санасына «қазақы кодты» сіңіру керектігін атап өткен болатын.
Көріп отырғанымыздай, қазақстандық жастардың еліктеу нысандары сан алуан: бір жағында ғаламдық селебрити мен трендтер тұрса, екінші жағында дәстүр мен ұлттық болмыс бар. Жастар осы екі ықпалды бойына сіңіріп, өз болмысын табуға ұмтылуда. Бұл құбылыс белгілі дәрежеде қайшылықты болғанымен, ұлттың даму болашағы үшін оны дұрыс арнаға бағыттау маңызды. Сарапшылар пікірінше, шетелдік мәдениет ағынына төтеп берудің жолы – жастарға сапалы балама ұсыну, яғни ұлттық мәдениетті заманауи қалыпта насихаттау. Отандық өнер, әдебиет, кино индустрия жастардың талғамына сай дамыса, жастар шетелдік «қаһармандардан» гөрі өзіміздің дара тұлғаларға көбірек көңіл бөлер еді. Бұл ретте қуантатын үрдіс – жаңа буынның қазақ тілі мен мәдениетіне бет бұра бастауы, ұлттық мақтаныш сезімінің оянуы. Мысалы, жоғарыда айтылған әлеуметтік желідегі қазақша контенттің көбеюі – соның айғағы.
Сондай-ақ, қазірдің өзінде қазақ жастары шет ел идолдарын соқыр еліктеуден гөрі, сыни қабылдауға бейімделіп келе жатқаны байқалады: 2022 жылғы зерттеуде жастардың 42,4 пайызы «ешқандай беделді тұлғаға көзсіз табынбайтынын» айтқан, яғни олардың үлкен бөлігі өз пікірін қалыптастыруда тәуелсіз ұстанымда. Бұл да оң құбылыс.
Қазақстан жастарының еліктеу үрдістері – жаһандану мен ұлттық негіз арасындағы күрделі байланыс алаңы. Әлеуметтік медианың ықпалымен қазақ жастары әлемдік мәдениет ағымдарын жылдам сіңіріп, заманауи өмір салтын игеруде. Олар шетелдік селебрити, инфлюенсерлердің жаңалықтарын қалт жібермей, соған сай болуға тырысады. Мұның жағымды жағы – жастардың әлемнен хабардар, ашық әрі креативті болуы десек, жағымсыз тұсы – кейде шектен тыс еліктеу өз мәдени болмысын менсінбеуге, ұлттық құндылықтарды әлсіретуге апару қаупі бар. Сарапшылар жастар арасында бүгінде «дәстүр мен жаңашылдықтың сындарлы үйлесімі қажет» деген ой айтуда. Яғни, жастар шет жұрттың озығын алып, тозығынан безіп, өз ұлттық келбетін сақтай отырып әлемдік кеңістікке кіріге білуі тиіс.
Жоғарыда келтірілген деректер мен пікірлер көрсеткендей, қазақ жастарының басым көпшілігі отбасы, туған тіл, дәстүр сынды құндылықтарды жоғары қояды және бұл құндылықтар оларды жаман әдеттерден, жат әсерлерден қорғайтын иммунитет бола алады. Екінші жағынан, жаһандық мәдени үрдістерден мүлдем оқшау қалу да мүмкін емес, әрі қажет те емес. Маңыздысы, сол сыртқы ықпалдарды ұлттық сүзгіден өткізіп қабылдау. Мемлекет пен қоғам тарапынан жастар саясаты осы бағытқа арналуы керек: ұлттық тәрбие мен жаһандық білімді ұштастырып, жастарға өз мәдениетімен мақтанатын, бірақ әлемнің озық үлгілерінен үйренетін мүмкіндіктер беру.
Ұлттың болашағы – білімді де саналы жастардың қолында, ал ондай жастарды тәрбиелеу үшін әрбір отбасы, оқу орындары және ақпарат құралдары ортақ күш жұмсауы қажет. Сонда ғана қазіргі алмасқан мәдени әсерлер заманында қазақстандық жастар өз жолын тауып, ұлттық құндылықтар мен жаңашылдықты қатар өрбітіп, елінің тірегі болары сөзсіз.