Жасанды интеллекттің жасырын құны: дата-орталықтар энергияны бұрынғыдан да көп тұтынады

Жасанды интеллект технологияларының қарқынды дамуы адамзаттың цифрлық мүмкіндіктерін бұрын-соңды болмаған деңгейге көтеріп жатыр. Алайда бұл прогрестің көзге көріне бермейтін екінші жағы да бар. Ол – энергия тұтынудың күрт артуы. Халықаралық энергетикалық агенттіктің (МЭА) соңғы болжамына сәйкес, 2030 жылға қарай дата-орталықтар әлемде өндірілетін электр энергиясының шамамен 3 пайызын тұтынатын болады.

Қазіргі уақытта әлемдегі дата-орталықтардың жылдық электр энергиясын тұтынуы 415 тераватт-сағатты құрайды. Бұл – жаһандық сұраныстың шамамен 1,5 пайызы. Бір қарағанда бұл көрсеткіш аса үлкен болып көрінбеуі мүмкін. Бірақ көлемін түсіну үшін оны тұтас мемлекеттердің энергия тұтынуымен салыстырған жөн. Бүгінде дата-орталықтар жұмсайтын электр қуаты кейбір ірі индустриялық экономикалардың жылдық қажеттілігімен шамалас.

Өсімнің басты себебі – жасанды интеллект

Соңғы жылдары ChatGPT, Gemini, Claude секілді генеративті жасанды интеллект жүйелерінің кең таралуы дата-орталықтарға деген сұранысты бірнеше есе арттырды. Мұндай жүйелерді оқыту және олардың үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету үшін жоғары өнімді есептеу қуаты қажет.

Әсіресе графикалық процессорларға (GPU) негізделген серверлердің рөлі артып келеді. МЭА сарапшыларының бағалауынша, дәл осы үдеткіш серверлер саланың энергия тұтынуындағы өсімнің жартысына жуығын қамтамасыз етеді. Олардың электр энергиясына сұранысы жыл сайын шамамен 30 пайызға көбейеді. Ал дәстүрлі серверлердің өсімі 9 пайыз деңгейінде болады.

Бұл үрдіс жасанды интеллекттің тек технологиялық емес, энергетикалық факторға айналып бара жатқанын көрсетеді. Бұрын негізгі мәселе есептеу қуаты болса, енді электр энергиясын жеткізу мен инфрақұрылымның тұрақтылығы да маңызды орынға шығып отыр.

АҚШ пен Қытай көш бастап тұр

Дата-орталықтардың электр энергиясын тұтыну көлемінің негізгі өсімі АҚШ пен Қытайда болады деп күтіледі. Сарапшылардың есебінше, 2030 жылға дейінгі жаһандық өсімнің шамамен 80 пайызы осы екі елдің үлесіне тиеді.

АҚШ-та қосымша сұраныс 240 тераватт-сағатқа жетсе, Қытайда бұл көрсеткіш 175 тераватт-сағат болады. Бұл көлемдер Польша, Швеция немесе Испания сияқты елдердің бір жылдық энергия тұтынуымен салыстыруға келеді.

Еуропадағы өсім біршама баяу болғанымен, ол да айтарлықтай деңгейде сақталады. Континентте дата-орталықтардың қосымша сұранысы 45 тераватт-сағаттан асады деп болжануда.

Электр энергиясынан бөлек қандай мәселелер бар?

Дата-орталықтардың жұмысы тек серверлердің энергия тұтынуымен шектелмейді. Қосымша қуат салқындату жүйелеріне, желілік жабдықтарға және үздіксіз қоректендіру инфрақұрылымына жұмсалады. Әсіресе жасанды интеллектке арналған суперкомпьютерлер көп жылу бөледі, сондықтан оларды салқындатуға кететін шығын да артып келеді.

Мәселенің тағы бір қыры – дата-орталықтардың белгілі бір өңірлерде шоғырлануы. Егер жүздеген мегаватт қуат тұтынатын нысандар бір аймақта көптеп салынса, жергілікті энергетикалық жүйелерге үлкен қысым түседі. Кейбір елдерде электр желілерін жаңғырту немесе жаңа генерация көздерін іске қосу қажеттілігі туындауы мүмкін.

Энергетикалық дағдарысқа әкелуі мүмкін бе?

МЭА сарапшылары қазіргі жағдайда дата-орталықтар әлемдік электр энергиясына деген сұраныстың жалпы өсімінің 10 пайызынан аз бөлігін ғана құрайтынын атап өтеді. Сондықтан олар жаһандық энергетикалық дағдарыстың басты себебіне айналады деу асыра сілтеу болар еді.

Дегенмен өңірлік деңгейде тәуекелдер жоғары. Егер электр желілері мен генерация қуаттары уақытылы жаңартылмаса, кейбір аймақтарда энергия тапшылығы байқалуы ықтимал. Бұл әсіресе жасанды интеллект инфрақұрылымын белсенді дамытып жатқан мемлекеттер үшін маңызды мәселе.

Болашақ қандай болады?

МЭА бірнеше ықтимал сценарийді қарастырған. Егер жасанды интеллекттің дамуы қазіргі қарқыннан да жоғары болса, 2035 жылға қарай дата-орталықтардың энергия тұтынуы 1700 тераватт-сағаттан асып кетуі мүмкін. Бұл бүгінгі деңгейден бірнеше есе көп көрсеткіш.

Ал энергия тиімділігі технологиялары қарқынды енгізілсе, тұтыну көлемін шамамен 970 тераватт-сағат деңгейінде ұстап тұруға мүмкіндік бар.

Сондықтан алдағы жылдары басты міндеттердің бірі – жасанды интеллекттің мүмкіндіктерін кеңейту мен энергетикалық тұрақтылық арасындағы тепе-теңдікті сақтау болмақ. Цифрлық революцияның табысты болуы енді тек бағдарламалық қамтамасыз етуге емес, электр энергиясын өндіру мен тиімді пайдалануға да тікелей байланысты.