XXI ғасырдың басында әлем ғылымы мен техникасы бұрын-соңды болмаған серпілістерге жетті. Осы өзгерістердің ішіндегі ең маңыздысы – жасанды интеллект (ЖИ) деп аталатын ұғымның пайда болуы. ЖИ дегеніміз тек программа құрастыру немесе робот жасау ғана емес; ол адамның білімін, тәжірибесін және логикалық тұжырымдарын жаңа деңгейге шығаратын технологиялық революция.
NASA сарапшыларының пікірінше, жасанды интеллект компьютерлік жүйелерге адамның ақыл-ойымен салыстырылатын күрделі міндеттерді орындауға мүмкіндік беретін құралдар жиынтығы болып табылады. Бұл жүйелер деректерді талдап, шешім қабылдап, жаңа тәжірибеден үйреніп, адамның кейбір когнитивтік функцияларын имитациялай алады.
Бұл мақалада біз ЖИ-дің ғылыми анықтамасын талдап, әлемдегі ең ірі мемлекеттер мен компаниялардың оны қалай пайдаланып жатқанын, реттеу мәселелерін және қоғамға әсерін қарастырамыз. Әсіресе Қазақстандағы жағдайға ерекше назар аударып, 2025 жылы қабылданған жаңа заңнамалық базаны, мемлекет ұсынған жобаларды және жасанды интеллекттің жергілікті экономика мен білім саласына ықпалын талдаймыз. Мақала публицистикалық стильде жазылып, оқырманға түсінікті тілде баяндалады.
Жасанды интеллект деген не?
Жасанды интеллект ұғымына нақты бір ғана анықтама беру қиын, себебі бұл сала өте кең әрі әртүрлі. NASA сайтына сәйкес, ЖИ – адамның ойлау қабілетіне тән тапсырмаларды орындау үшін компьютерлік бағдарламалар мен аппараттық жүйелерді қолданатын технологиялар жиынтығы. АҚШ-тың қорғаныс саласындағы заңнамалық актісі ЖИ-ді бірнеше тұрғыдан анықтайды:
Автономды жүйе – адам бақылауынсыз әртүрлі және күтпеген жағдайларда жұмыс істей алатын, деректерден үйреніп, нәтижесін жақсартатын жасанды жүйе.
Аппараттық немесе бағдарламалық жүйе – адамға тән сезім, қабылдау, жоспарлау, оқыту, байланыс және әрекет ету сияқты міндеттерді орындайтын құрылғы.
Адам сияқты ойлауға немесе әрекет етуге бағытталған жүйе – когнитивті архитектуралар мен нейрондық желілерді қамтитын әдістер.
Машинаға үйрету техникасы – адам когнициясына ұқсас тапсырмаларды орындау үшін деректер мен алгоритмдерді қолданатын әдістер.
Рационалды әрекет ететін жүйе – қабылдау, жоспарлау, ойлау және шешім қабылдау сияқты функцияларды бірлесіп жүзеге асыратын интеллектуалды агент.
Бұдан байқайтынымыз, ЖИ – жалғыз әдіс немесе бір ғана технология емес. Ол деректерді өңдеудің, үлгілерді танудың, тілдік модельдерді қолданудың және автономды жүйелерді басқарудың сан алуан тәсілдерін біріктіреді. Қазіргі кезде ЖИ-дің негізгі бағыты – машинаға үйрету (machine learning) және оның тереңдетілген тармағы – терең оқыту (deep learning). Терең оқыту көп қабатты нейрондық желілерді қолданып, деректерден өздігінен ерекшелік белгілерді үйренуге мүмкіндік береді.
Әлемде жасанды интеллектті қолдану
Жасанды интеллект соңғы жылдары зерттеу лабораторияларынан күнделікті өмірге жылдам еніп жатыр. Stanford HAI институтының 2025 жылғы есепті зерттеуі AI Index мәліметтері бойынша, 2023 жылы жасанды интеллектті қолдану саласында бірнеше маңызды бетбұрыстар болды. Мысалы, АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) 2023 жылы 223 ЖИ-мен жабдықталған медициналық құрылғыны мақұлдады; бұл 2015 жылы алты ғана құрылғы болғанымен салыстырғанда күрделі өсім. Көлік саласында робот-таксилар күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды: АҚШ-тағы Waymo компаниясы апта сайын 150 мыңнан астам автономды сапар ұйымдастырса, Қытайдың Baidu компаниясының Apollo Go роботакси қызметі ондаған қалаға таралды.
Бизнес секторы да ЖИ-ді белсенді түрде енгізіп жатыр. AI Index есебінде келтірілгендей, 2024 жылы АҚШ-та ЖИ-ге жеке инвестициялар көлемі 109,1 миллиард АҚШ долларына жетіп, Қытайдың 9,3 миллиард долларлық және Ұлыбританияның 4,5 миллиард долларлық көрсеткіштерінен әлдеқайда асып түсті. Әсіресе генеративті ЖИ саласына 2024 жылы 33,9 миллиард доллар инвестиция салынып, 2023 жылмен салыстырғанда 18,7% өсім көрсетті. ЖИ-ді пайдалану қарқыны да айтарлықтай өсті: 2024 жылы ұйымдардың 78%-ы жасанды интеллектті қолданып отырғанын хабарласа, бұл көрсеткіш 2023 жылы 55% болған.
Басқа зерттеулер де бұл деректерді растайды. Мысалы, Exploding Topics порталының 2025 жылғы есептемесінде әлемдік компаниялардың 78%-ы өз бизнесінде ЖИ технологияларын пайдаланатыны, ал 90%-ы кем дегенде оны зерттеп немесе пилоттық жоба жүргізіп жатқанын жазады. Бұл деректер бойынша, дүние жүзінде шамамен 333 миллионнан астам компания болса, оның 300 миллионнан астамы ЖИ-ді қолданады немесе қолдануды жоспарлап отыр. Зерттеу бойынша, 2017 жылы ЖИ-ді тек 20% компания қолданса, 2025 жылға қарай бұл көрсеткіш 78%-ға жеткен.
Жасанды интеллекттің негізгі қолдану салалары
ЖИ технологияларының әмбебаптығы оның түрлі салаларда қолданысын кеңейтіп отыр. Exploding Topics зерттеуінде компаниялардың жасанды интеллектті ең көп қолданатын бизнес функциялары анықталған:
Клиенттерге қызмет көрсету: Компаниялардың 56%-ы ЖИ-ді тұтынушы сұраныстарын автоматты түрде өңдеуге, чат-боттар мен колл-орталықтарды басқаруға қолданады.
Киберқауіпсіздік пен алаяқтыққа қарсы күрес: 51% бизнес ЖИ жүйелерін бұзушылықтарды анықтауға, транзакцияларды бақылауға және қауіпсіздік қатерлерін болжауға пайдаланады.
Дербес сандық ассистенттер: 47% ұйым виртуалды көмекшілерді (мысалы, жеке хатшылар мен қызметтік ассистенттер) қолданады.
Тұтынушылармен қарым‑қатынас және маркетинг: 46% бизнес CRM жүйелерін ЖИ-мен күшейтіп, өнім ұсыныстарын автоматтандырады.
Қойма және жеткізу тізбегі: 40% компания инвентаризацияны оңтайландыру үшін ЖИ негізіндегі талдау құралдарын пайдаланады.
Мазмұн жасау және ұсыным жүйелері: 33–35% ұйымдар текст жазу, сурет жасау немесе видео монтаждауды ЖИ жүйелері арқылы автоматтандырады.
Есеп-қисап, қаржы және кадрлық процестер: 26–30% компания бухгалтерия, салық және рекрутинг салаларында ЖИ-дің көмегімен шешім қабылдайды.
ЖИ-дің қызмет ету салаларының ауқымы мұнымен шектелмейді. Медицинада диагностика мен емдеудің дербестендірілген тәсілдерін әзірлеу, ауыл шаруашылығында өнімділікті арттыратын смарт-фермаларды құру, білім беру жүйесінде оқытушының көмегін толықтыратын адаптивті платформаларды іске қосу – әлемнің түкпір‑түкпірінде жүріп жатқан процестер. Мәселен, ЖИ қолданылатын робототехникалық хирургия бүгінгі күні 200-ден астам ауруханаға енгізілсе, агро‑техникалық стартаптар егістіктің жағдайын спутниктік мәліметтер арқылы бақылап, алгоритмдер топырақтың ылғалдылығын, құнарлығын және ауру таралуын алдын ала болжайды.
AI Index 2025 есебінде әлем елдерінің ЖИ-ге деген көзқарасындағы аймақтық айырмашылықтар атап өтіледі. Қытай (83%), Индонезия (80%) және Таиланд (77%) азаматтарының көпшілігі жасанды интеллект өнімдерін пайдалы деп есептесе, Канада (40%), АҚШ (39%) және Нидерланд (36%) тұрғындары бұл технологияларға сақтықпен қарайды. Сонымен қатар, 2022 жылдан бері Германия, Франция, Канада және Ұлыбританияда ЖИ-ге оң көзқарас айтарлықтай өскен.
Табиғи тілдердегі теңсіздік те маңызды мәселе ретінде айтылады. Қазақстандық зерттеушілердің мәліметтері бойынша, ағылшын тіліндегі сұрауларға қарағанда, орыс немесе қазақ тіліндегі сұрауларға ЖИ модельдері әлдеқайда әлсіз жауап береді. Айталық, 2024 жылы жүргізілген кең ауқымды зерттеу нәтижесінде, ағылшын тілінде ЖИ қолданған қазақстандық бағдарламашылардың өнімділігі орташа 17,1% артса, орыс немесе қазақ тілінде қолданғандарда бұл көрсеткіш 13,8% ғана болған. Бұл айырмашылықтың екі себебі бар: біріншіден, ағылшын тілінде дайындалған деректер көлемі әлдеқайда мол; екіншіден, түркі және славян тілдерінің грамматикалық құрылымы күрделі, ал қазіргі ЖИ модельдері көбіне ағылшын грамматикасына бейімделген.
Жасанды интеллектті енгізу экономиканың көптеген секторларында өнімділікті айтарлықтай арттырып отыр. Stanford зерттеушілері жасаған деректерге сәйкес, 2024 жылы Қазақстанда ЖИ қолданған бағдарламашылардың еңбек өнімділігі орташа 16,8%-ға өсті. Бұл көрсеткіш көршілес елдерден (Қырғызстан, Өзбекстан) жоғары әрі әлемдік орташа деңгейден (16,4%) асып түседі. Зерттеуде сондай-ақ 2023 жылы Қазақстанның орташа көрсеткіші әлемдік деңгейден 1,2% төмен болғаны, алайда бір жыл ішінде айтарлықтай серпіліс жасалғаны атап өтіледі.
ЖИ өндірістегі, логистикадағы, медицинадағы және қаржылық қызметтегі процестерді автоматтандыру арқылы уақытты үнемдейді. Мысалы, әлемдегі көптеген банктер клиенттердің несие өтінімдерін секундар ішінде талдап, қарыз беру туралы шешімді тез шығара алады. Өнеркәсіптегі смарт-жүйелер құрылғылардың ақауын алдын ала болжап, жөндеу шығындарын азайтады. Медициналық диагностикада ЖИ сырқат белгілерін ертерек анықтап, емдеу нәтижесін жақсартады.
ЖИ экономикаға тартылатын инвестициялардың көлемі жыл сайын артып келеді. AI Index деректері 2024 жылы АҚШ-тағы жеке инвестициялар көлемі 109,1 миллиард доллар екенін көрсетті. Қытай мен Еуропада бұл көрсеткіш біршама төмен болғанымен, Азияның басқа мемлекеттерінде (Үндістан, Сингапур, Біріккен Араб Әмірліктері) ірі бағдарламалар іске қосылған. Зерттеулерге сәйкес, 92% компания алдағы үш жылда ЖИ‑ге салынатын инвестицияны көбейтуді жоспарлап отыр.
Әлеуметтік аспектілер және ЖИ-дің ықтимал қауіптері
Жаппай қолданудың өсуі қоғамда позитивті көңіл-күймен қатар алаңдаушылықты да тудырып отыр. AI Index талдамасы көрсеткендей, әлемдегі ЖИ‑ге қатысты оқиғалар саны күрт өсуде, бірақ жауапты AI бағалау әдістерін қолданатын ірі индустриялық компаниялар әлі де аз. Бұл жағдай ЖИ технологияларын қолдану барысында этикалық нормаларды сақтаудың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
ЖИ жүйелеріндегі алалаушылық, жеке деректердің қауіпсіздігі және шешімдердің ашықтығы сияқты мәселелер әлемдік қауымдастықтың назарында тұр. Еуропалық Одақ «Жасанды интеллект туралы акт» қабылдап, жүйелерді тәуекел деңгейіне қарай жіктеп, жоғары тәуекелді жүйелер үшін қатаң талаптар енгізді. АҚШ-та федералды агенттіктер ЖИ-ге байланысты 59 реттегіш актілер қабылдады және олардың саны 2023 жылмен салыстырғанда екі есе артты. Осылайша, жауапты пайдалануға бағытталған нормативтік экожүйе дамуда.
Халықаралық реттеу трендтері
2024–2025 жылдары әлем елдері ЖИ технологияларын реттеу бағытында белсенді жұмыс жүргізуде. AI Index мәліметі бойынша, 2024 жылы әлемнің көптеген халықаралық ұйымдары – OECD, ЕО, БҰҰ және Африкалық Одақ – ЖИ-дің қауіпсіздігі, ашықтығы және этикалық нормалары туралы принциптер қабылдады. Бұл құжаттар ЖИ жүйелерінің жауапкершілікті болуын, адамның құқықтары мен бостандығын сақтауды және шешім қабылдау процестерінің түсініктілігін қамтамасыз етуді мақсат етеді.
Мысалы, Еуропалық Одақтың Жасанды интеллект туралы актысы (AI Act) жүйелерді 4 санатқа – ең аз тәуекелдіден (аздаған бақылау) жоғары тәуекелдіге дейін – бөледі. Жоғары тәуекел тобына кіретін жүйелер (мысалы, инфрақұрылымдарды басқару, денсаулық сақтау, білім беру, құқық қорғау) қатаң регуляцияға бағынады. Жаңа регламент тәуекелді жүйелер үшін адам бақылауын, техникалық құжаттаманы және қауіпсіздікті қамтамасыз етуді талап етеді. Бұл акт 2025 жылы күшіне енгеннен кейін, әлемдегі көптеген компаниялар өз өнімдерін еуропалық стандартқа сай келтіруге тырысып жатыр.
Бұдан бөлек, БҰҰ-ның ЮНЕСКО ұйымы жасанды интеллекттің этикалық мәселелеріне арналған ұсынымдар қабылдап, мемлекеттерді адам құқығын сақтау, инклюзивті даму және қоршаған ортаға қауіп төндірмеу қағидаттарын сақтауға шақырады. Осы ұсыныстарға сәйкес, ЖИ жүйелерінің ашықтығы мен түсіндірілуі, алгоритмдік шешімдердің әділдігі және мәдени әртүрлілікті сақтау маңызды.
Жасанды интеллектке деген сенім
Әлемдік зерттеулердің нәтижесі – жасанды интеллектке деген сенім деңгейі әр елде әртүрлі. Мысалы, Азия елдері (Қытай, Индонезия, Таиланд) ЖИ технологияларын оң қабылдап, олардың пайдасын көбірек көреді. Ал Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада қоғамның бір бөлігі жасанды интеллекттің қауіпті жақтарына назар аударады. Қазақстандағы әлеуметтік сауалнамада да азаматтардың 40,5%-ы ЖИ-ді жағымды бағаласа, 37% респондент бұл технологиялардың білім сапасын төмендетуі мүмкін деп санайды. Сондықтан мемлекеттер ЖИ технологияларын енгізгенде қоғаммен ашық диалог жүргізіп, азаматтардың алаңдаушылығын ескеруге тиіс.
Қазақстан соңғы жылдары жасанды интеллект саласында елеулі қадамдар жасап, Орталық Азияда көшбасшы атанды. Бұл жетістік бірнеше факторға байланысты: стратегиялық мемлекеттік бағдарламалар, жекеменшік сектордың динамикасы, халықаралық ынтымақтастық және білім беру реформалары.
Мемлекеттік бағдарламалар мен инфрақұрылым
«Digital Kazakhstan» бағдарламасы және Дүниежүзілік банк жобалары. 2018–2022 жылдары жүзеге асқан «Цифрлық Қазақстан» (Digital Kazakhstan) бағдарламасына шамамен 1 миллиард АҚШ доллары жұмсалды. Бұл бағдарлама елімізде интернет инфрақұрылымын дамытуға, мемлекеттік қызметтерді электрондық форматқа көшіруге, стартап экожүйесін қалыптастыруға бағытталды. Бағдарламаны іске асыру барысында World Bank қаржыландыратын 92 миллион долларлық DARE жобасы жүзеге асырылып, кең жолақты интернеттің қолжетімділігі артты.
AI Development Concept (2024–2029) және ұлттық стратегия. 2024 жылы Қазақстан үкіметі жасанды интеллектті дамыту концепциясын қабылдады. KPMG-дің AI Readiness есебінде атап өтілгендей, бұл құжат инновацияны қолдауға, өндірісте, ауыл шаруашылығында, көлікте және басқа салаларда ЖИ технологияларын енгізуге және инфрақұрылымды дамытуға бағытталған. Концепция аясында ел аумағында суперкомпьютер, деректер орталықтары және ұлттық AI платформасы құрылған. Сондай-ақ, ЖИ-ді жауапкершілікпен дамыту үшін заң жобасы ұсынылып, этикалық стандарттар, реттеуші механизмдер және мемлекеттік қолдау шаралары айқындалды.
Жасанды интеллект туралы заң. 2025 жылғы 24 қыркүйекте Мәжіліс жасанды интеллектке қатысты заң жобасын екінші оқылымда қабылдады. Бұл заң Қазақстанда ЖИ дамуының құқықтық негізін қалыптастырады және қоғам қауіпсіздігін, жеке деректерді қорғауды, инновацияны ынталандыруды басты бағыт етіп алады. Заңда пайдаланушыларға жүйенің қалай жұмыс істейтіні туралы ақпарат алуға, ЖИ қабылдаған шешімдерді қайта қарауға және ЖИ-мен өзара әрекеттесуден бас тартуға құқық берілгені нақты көрсетілген. Сондай-ақ, адамның мінез‑құлқын бақылауға, эмоцияны манипуляциялауға немесе жеке деректерді рұқсатсыз жинауға бағытталған цифрлық технологияларды қолдануға тыйым салынады. Барлық ЖИ жүйелері тәуекел деңгейіне және автономдылық дәрежесіне қарай жіктеледі; жоғары тәуекелді жүйелер маңызды ақпараттық-коммуникациялық инфрақұрылым ретінде танылып, қатаң бақылауға алынады. Авторлық құқық туралы да жаңа ережелер енгізілді: тек ЖИ жасаған жұмыстар авторлық құқықпен қорғалмайды, ал қолданушы тарапынан жазылған креативті сұраулар интеллектуалдық меншік ретінде мойындалуы мүмкін.
Инфрақұрылым және халықаралық ынтымақтастық
Қазақстан ЖИ-ді дамыту үшін интернет инфрақұрылымын күшейтіп жатыр. 2025 жылғы шілдеде өткен цифрландыру жөніндегі комиссия отырысында премьер-министр Олжас Бектенов ұлттық AI инфрақұрылымын дамыту және жаңа Суперкомпьютер құру туралы бастама көтерді. Қазіргі уақытта үкімет деректер орталықтарын жаңғырту арқылы ЖИ жүйелері үшін жоғары есептік қуат қамтамасыз етуде. Министр Зhasлан Мадиев 2024–2029 жылдарға арналған AI Development Concept және заң жобаларының іске асырылу барысы туралы баяндап, e-agent, egov AI, AI-therapist, tax helper, SDU және E-translator сияқты цифрлық шешімдердің таныстырылғанын айтты. Бұл құралдар мемлекеттік қызметтерді жылдам әрі тиімді етуге бағытталған.
Сонымен қатар, QazTech платформасы іске қосылып, IT өнімдерін жылдам жасауға мүмкіндік береді. Бұл платформа жаңа өнімді іске қосу уақытын бірнеше жылдан алты айға қысқартады және бірыңғай стандарттар, кіріктірілген киберқауіпсіздік, бұлт технологиялары бар. Үкімет барлық мемлекеттік орган үшін Digital Transformation Map әзірлеуге тапсырма беріп, оларды азаматтардың кері байланысына жедел жауап беруге бағыттады.
2025 жылы Қазақстан халықаралық серіктестіктерін кеңейтіп жатыр. OneWeb қызметі қаңтарда іске қосылды, Starlink тамыздан бастап ел бойынша қолжетімді болды, ал Shanghai Spacecom компаниясы Алматы облысында абоненттік терминалдарды сынақтан өткізуде. Сонымен қатар, үкімет Amazon-ның Project Kuiper жобасымен келісім жасап, келесі жылы қызметті іске қосуды жоспарлап отыр. Бұл келісімдер Қазақстанға спутник арқылы кеңжолақты интернет қосуды қамтамасыз етіп, ауылды жерлерде ЖИ-дің таралуын жеделдетеді.
Аstana Hub технопаркі мен халықаралық бағдарламалар да маңызды рөл атқарады. Astana Hub-тың 1600-ден астам резиденті бар, олар 1,2 триллион теңге көлемінде кіріс алып, 140 миллиард теңгені экспортқа шығарып отыр. Tech Orda бағдарламасы жыл сайын 100 мың IT маманын дайындауды көздейді, ал AI Qyzmet азаматтық қызметкерлерді ЖИ-мен жұмыс істеуге үйретеді. 2025 жылы Alem.AI халықаралық жасанды интеллект орталығы ашылып, AlemLLM деп аталатын қазақ тіліне негізделген ірі тілдік модель жарияланды. Бұл орталық отандық стартаптар мен зерттеушілерге ЖИ шешімдерін жасауға жағдай туғызады және өңірдегі бірінші суперкомпьютер кластерін ұсынады.
Білім беру мен кадр даярлау
ЖИ технологияларын тиімді енгізу үшін мамандар даярлау шешуші факторға айналды. Қазақстандық билік бұл бағытта ауқымды жоспар жасауда: цифрлық даму министрі Жаслан Мадиев алдағы бес жылда 1 миллион адамды жасанды интеллект бойынша оқыту мақсат екенін мәлімдеді. Бұл бастама мектеп оқушылары, студенттер, мемлекеттік қызметкерлер және бизнес өкілдерін қамтиды. Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек 27 университет пен 6 зерттеу институтында 479 ғалым ЖИ бойынша зерттеу жүргізіп жатқанын, 2025 жылдан бастап ЖИ дағдылары барлық оқу бағдарламаларына енгізілетінін айтты.
Astana Hub пен Tech Orda бағдарламалары ұлттық кадрлық әлеуетті арттыруға ықпал етсе, халықаралық жобалар – Silicon Valley, AlchemistX, Draper University және Silkroad Innovation Hub серіктестіктері – қазақстандық стартаптарды жаһандық нарыққа шығаруда. Сонымен қатар, Stanford университетінің зерттеуі көрсеткендей, ағылшын тілін меңгерген жергілікті бағдарламашылардың өнімділігі халықаралық фирмалармен бәсекелесуге мүмкіндік береді. Бұл тілдік дайындықтың маңызын дәлелдейді және Қазақстанның білім жүйесінде ағылшын тіліне көңіл бөлуді талап етеді.
Қоғамдық пікір мен әлеуметтік әсер
Мәжіліс төрағасы Ерлан Қошанов жасанды интеллект этикасы мен қауіпсіздігіне ерекше назар аудару керектігін ескертті. Қазақстанда ЖИ-дің қауіпті тұстарын түсіндіру үшін арнайы жапсырма (labeling) жүйесі енгізілген – әлеуметтік желілерде және медиа платформаларда ЖИ жасаған контент міндетті түрде белгіленуі тиіс. Осы талап Қытай тәжірибесіне сүйенеді және қоғамды жалған ақпараттан қорғауға бағытталған.
Парламенттік тыңдауларда ЖИ-ді табиғи ресурстарды басқаруда қолдану мәселесі қозғалды: су ресурстарының деңгейін, сапасын және ластануын талдау, су тасқыны мен құрғақшылықты болжау, техногендік апаттардың алдын алу бойынша ұсыныстар айтылды.
Қоғамдық сауалнамалар Қазақстан азаматтарының ЖИ-ге қатысты көзқарасының екіге бөлінгенін көрсетеді: 40,5% азамат технологияны жағымды бағаласа, 37% білім сапасы төмендейді деп алаңдайды. Бұл пікірлер мемлекет үшін ақпараттық түсіндіру жұмыстарын күшейту қажет екенін білдіреді.
KPMG-дің 2025 жылғы «Kazakhstan AI Readiness Report» зерттеуінде компаниялардың ЖИ-ге дайындығы үш санатқа бөлінген: жетекшілер, зерттеушілер және бастаушылар. Жетекшілер – ЖИ стратегиясын толық іске асырып, нақты бизнес-кейстерді жүзеге асырып жатқан ұйымдар; зерттеушілер – пилоттық кезеңде тұрған немесе стратегиясын әзірлеп жатқан компаниялар; бастаушылар – ЖИ-ді зерттеп жүрген, бірақ анық жоспар құрмаған субъектілер. Зерттеу нәтижесі бойынша, компаниялардың үштен бірі жетекші санатына жатады, алайда толық жүзеге асыратындар тек 8% ғана. Бұл мәлімет елдегі бизнес қоғамдастықтың ЖИ‑ді белсенді зерттеп, бірақ әлі кең көлемде енгізуге уақыт қажеттігін көрсетеді.
Сонымен қатар, Нұр-Сұлтан (Astana) және Алматы қалалары Қазақстандағы ЖИ-дің негізгі хабына айналып отыр. 2025 жылы іске қосылған QazTech және alem.ai платформалары, AlemLLM моделі, supercomputer кластері сияқты инфрақұрылымдық жобалар стартаптардың дамуына жаңа мүмкіндік берді. Қаржы секторы банктік қызметтерді оңтайландыру үшін ЖИ-ді пайдаланып, несие скорингін жақсартады; аграрлық секторда смарт-фермалар мен дрондар қолданылып, өнімділік артып келеді; энергия секторында тұтыну деректерін талдап, электр желілерінің жүктемесі болжанады.
Қазақстан үшін жасанды интеллектті тиімді пайдалану бағыттары
Қазақстан ЖИ саласында бастаған қадамдарын одан әрі тереңдету үшін бірнеше стратегиялық бағыттарға назар аудару қажет. Бұл бағыттар әлемдегі үздік тәжірибеге сүйене отырып, елдің экономикалық, әлеуметтік және географиялық ерекшеліктерін ескеруге тиіс.
Экономика және өнеркәсіп
Өндірістік автоматтандыру: Жоғары технологиялық өндірістерді, тау‑кен және металлургия кешендерін ЖИ арқылы автоматтандыру жұмыс тиімділігін арттырады. Бұл ақауларды алдын ала анықтап, жөндеу шығындарын азайтуға мүмкіндік береді.
Көлік және логистика: Темір жол мен автокөлік салаларында ЖИ көмегімен қозғалысты оңтайландыруға және қауіпсіздікті арттыруға болады. Мысалы, predictive maintenance алгоритмдері локомотивтер мен вагондардың техникалық жағдайын болжай отырып, жоспарлы жөндеу кестесін құра алады.
Қаржы технологиялары: Банктер мен сақтандыру компаниялары үшін ЖИ клиенттердің кредиттік қабілетін дәл бағалауға, алаяқтық операцияларды анықтауға және клиенттерге жеке ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік береді.
Ауыл шаруашылығы
Қазақстан – аграрлық мемлекет. Ауыл шаруашылығында ЖИ‑ді қолдану өнімділік пен тұрақтылықты арттыра алады:
Ақылды ферма жүйелері: Дрондар мен спутниктер егістіктің жағдайын бақылап, жер мен судың тиімді пайдаланылуын қамтамасыз етеді.
Мал шаруашылығында мониторинг: ЖИ көмегімен малдың денсаулық жағдайын бақылап, аурудың алдын алу және жемшөп мөлшерін оңтайландыру мүмкіндігі бар.
Ауа райы мен климат моделдері: Су тасқыны мен құрғақшылықты болжау үшін ЖИ‑ді деректермен біріктіріп, мемлекеттік жоспарлауды жақсартуға болады.
Денсаулық сақтау
COVID-19 пандемиясы медицинада ЖИ технологияларының маңыздылығын көрсетті. Қазақстанда телемедицинаның енгізілуі 1,5 миллион қызметті қамтып, азаматтарға 13 миллиард теңге үнемдеуге көмектесті. Алдағы уақытта жасанды интеллект медицинада:
Диагностика: МРТ және рентген суреттерін талдау, ерте диагностика жасау.
Дәрі-дәрмек әзірлеу: Ғылыми деректерді талдау арқылы жаңа препараттарды тез жобалау.
Пациенттерді бақылау: Қашықтан мониторинг және дербестендірілген емдеу жоспарын құру.
Білім беру және кадр даярлау
Жоғарыда аталған 1 миллион азаматты ЖИ дағдыларына үйрету мақсаты білім беру жүйесін түбегейлі өзгертуге тиіс. Сонымен қатар Адаптивті оқыту платформалары: Оқушылардың қабілетіне қарай тапсырмалар беретін және жылдам кері байланыс беретін жүйелер.
Автоматтандырылған бағалау: Емтихан жұмысын автоматты түрде тексеріп, мұғалімдердің уақытын үнемдеу.
Ғылыми зерттеулер: Университеттер мен ғылыми орталықтар ЖИ-ді жаңа материалдар, биотехнология және энергетика салаларында қолдануы қажет.
Мемлекеттік басқару және қоғамдық қызметтер
Қазақстанда 92% мемлекеттік қызмет онлайн режимде көрсетіледі, бұл елді әлемдік онлайн қызмет көрсету индексінде алғашқы ондыққа кіргізеді. ЖИ-ді мемлекеттік басқаруда қолданудың негізгі бағыттары:
Е-қызметтерді жеке даралау: Халықтың сұранысын талдап, азаматтарға қажетті қызметті бір жерде көрсету.
Салық және қаржы басқару: Қаржы ағындарын болжау және бюджет шығындарын оңтайландыру.
Қылмыспен күрес және қоғамдық қауіпсіздік: Аналитикалық жүйелер видеобақылау деректерін талдап, құқық бұзушылықтарды алдын ала анықтай алады.
Экологиялық және табиғи ресурстарды басқару
ЖИ экологияны қорғауда ерекше орын ала алады. Қазақстан – аумағы кең, табиғи ресурстары мол ел. Өзендер мен көлдердің деңгейін, су сапасын және ластануын автоматты түрде талдау, ауа сапасын бақылау, орман өрттерін ертерек анықтау – жасанды интеллекттің әлеуетті қолдану бағыттары. Бұл технологиялар арқылы экологиялық қауіп-қатерлерге жедел әрекет етуге болады.
Мәдениет саласында ЖИ тарихи мұраларды цифрландыру, архивтік материалдарды қалпына келтіру және аудару, виртуалды музейлер құру сияқты жобаларды жүзеге асыра алады. Қазақ тіліндегі үлкен модельдер – KazLLM және AlemLLM – әдеби шығармаларды аудару, мәтіндерді сараптау және жаңа мазмұн жасау үшін пайдаланылады. Бұл тілдік модельдер ұлттық мәдениетті сақтауға және таратуға ықпал етпек.
Жауапкершілікті пайдалану принциптері
ЖИ жүйелерінің дамуымен бірге жаңа этикалық сұрақтар туындайды: алгоритмдердің әділдігі, дербестендірілген шешімдердің ашықтығы, жеке деректердің қауіпсіздігі. Қазақстанның ЖИ туралы заңы осы мәселелерді назарда ұстауға бағытталған. Заң азаматтарға ЖИ жүйесінің жұмысын түсіндіруді, шешім қабылдауды қайта қарауды және қызметтен бас тарту құқығын береді. Сонымен қатар, адамның эмоциясын қолданатын немесе оның мінез-құлқын бақылауды мақсат ететін технологияларға тыйым салынған.
Жүйелер тәуекел деңгейіне қарай бөлінеді: төмен тәуекел (мысалы, чат-боттар), орташа тәуекел (клиенттерге қызмет көрсету жүйелері) және жоғары тәуекел (құқық қорғау, медициналық немесе инфрақұрылымдық басқару жүйелері). Жоғары тәуекелді жүйелер қатаң бақылауға және үнемі аудитке бағынады. Авторлық құқық саласында жаңа нормалар енгізіліп, ЖИ шығарған туындылар жеке қорғауға жатпайтыны, ал пайдаланушының шығармашылық сұрауы интеллектуалды меншік болып саналатыны бекітілді.
ЖИ жүйелері деректерге тәуелді болғандықтан, жеке және коммерциялық ақпараттың қауіпсіздігі бірінші орында тұрады. Қазақстан заңдары жеке деректерді өңдеу мен сақтау тәртібін қатаң реттейді. Компании және мемлекеттік органдар деректерді анонимдеу, шифрлау және қауіпсіз беру механизмдерін қолдануға міндетті. Азаматтар өз деректерінің қалай қолданылып жатқанын білуге және қажет болған жағдайда оларды жоюға немесе түзетуге құқылы. Бұл құқықтар халықаралық GDPR (ЕО) стандарттарына ұқсас.
Қорытынды. Жасанды интеллект – адамзат дамуының жаңа кезеңін білдіретін ғаламдық құбылыс. Оның мүмкіндіктері экономиканы, мәдениетті, ғылымды, қоғамды өзгертіп қана қоймай, жаңа тәуекелдер мен моральдық сұрақтарды да туындатты. Бұл мақалада біз ЖИ-дің ғылыми анықтамасын ашып, әлемдегі қолдану статистикасын, пайдасы мен қауіп-қатерін, халықаралық реттеудің трендтерін және Қазақстандағы ахуалды жан-жақты талдадық.
Әлемде 2024–2025 жылдары ЖИ-ді қолданатын ұйымдардың үлесі 55%-дан 78%-ға дейін өсті. Бизнес саласында ЖИ клиенттерге қызмет көрсету, киберқауіпсіздік, маркетинг және есеп-қисап сияқты функцияларды автоматтандырып, өнімділікті арттырып келеді. Қоғамда ЖИ-ге деген көзқарас әртүрлі: Азия елдері технологияны оң қабылдаса, Батыс мемлекеттерінде сақтық басым. Бұл жағдай мемлекеттерден ашық диалог пен жауапкершілікті талап етеді.
Қазақстан Орталық Азиядағы ЖИ саласының көшбасшысына айналып, 16.8%-дық өнімділік өсімімен әлемдік орташа деңгейден жоғары нәтиже көрсетті. Үкімет ЖИ-ді дамыту концепциясын қабылдап, заңнамалық база әзірлеп, инфрақұрылымға инвестиция салуда. 1 миллион азаматты ЖИ дағдыларына оқыту, Supercomputer және QazTech платформасын іске қосу, AlemLLM моделі және Alem.AI орталығы сияқты бастамалар Қазақстанның инновациялық әлеуетін кеңейтеді.
Алдағы жылдары Қазақстан ЖИ-ді мемлекеттік басқаруда, ауыл шаруашылығында, денсаулық сақтауда, білім беруде және табиғи ресурстарды басқаруда кеңінен пайдалана алады. Бұл үшін халықаралық тәжірибені зерделеп, этикалық нормаларды сақтап, қоғаммен тұрақты диалог жүргізу маңызды. ЖИ-дің толық әлеуетін іске асыру үшін тілдік және технологиялық теңсіздікті жою, кадрларды даярлау және зерттеу экожүйесін дамыту қажет. Дұрыс стратегия мен жауапкершілік – Қазақстанның цифрлық болашағының негізі.