Жалған психологтардың дәурені бітті: жаңа заң нені өзгертеді?

Қазақстанда психологиялық қызмет көрсету саласын түбегейлі өзгертетін маңызды заң қабылдану алдында тұр. «Психологиялық қызмет туралы» заң Сенаттың мақұлдауынан өтіп, енді Президенттің қол қоюына жіберілді. Бұл құжат ұзақ уақыт бойы заңдық бақылаудан тыс қалған нарықты реттеп, өзін психолог ретінде таныстыратын мыңдаған адамның қызметіне нақты талаптар қояды.

Соңғы жылдары психологиялық көмекке сұраныс күрт өсті. Күйзеліс, отбасылық жанжал, жұмыссыздық, эмоционалдық қажу сияқты мәселелерге тап болған азаматтар әлеуметтік желілерден көмек іздей бастады. Осы сұранысты пайдаланып, арнайы білімі жоқ, қысқа мерзімді курстарды ғана тәмамдаған адамдар өзін психолог ретінде таныстырып, ақылы кеңес беруді кәсіпке айналдырды. Нәтижесінде кәсіби емес кеңестер көптеген адамның психологиялық жағдайын одан әрі ушықтырған жағдайлар жиілегені айтылып келеді.

Психологиялық қызмет алғаш рет заңмен реттеледі

Жаңа заңның басты ерекшелігі – психолог мамандығына қойылатын талаптарды нақты белгілеуі. Енді арнайы жоғары білімі жоқ және мемлекеттік бірыңғай реестрге тіркелмеген адам өзін психолог деп атай алмайды.

Бұл өзгеріс бірнеше маңызды мәселені шешуге мүмкіндік береді. Біріншіден, азаматтар маманның кәсіби деңгейін оңай тексере алады. Екіншіден, жауапкершіліктен жалтарып келген жалған мамандардың қызметіне заңды түрде тосқауыл қойылады.

Мұндай тәжірибе көптеген дамыған мемлекеттерде бұрыннан қалыптасқан. Психологиялық көмек көрсететін мамандар лицензияланып немесе кәсіби ұйымдардың бақылауында жұмыс істейді.

Әлеуметтік желідегі «ғажайып ем» дәуірі аяқтала ма?

Соңғы жылдары Instagram, TikTok және басқа платформаларда «психо-коуч», «психо-сарапшы», «сананы өзгерту маманы» секілді атаулар көбейді. Көпшілігі қысқа мерзімді тренингтерге қатысып алған сертификаттарын көрсетіп, күрделі психологиялық мәселелерді бірнеше күнде шешуге уәде беретін.

Жаңа заң дәл осы олқылықтың алдын алуға бағытталған.

Енді дипломсыз адамдар «психолог» сөзін немесе соған ұқсас атауларды жарнамасында қолдана алмайды. Сонымен бірге әлеуметтік желідегі психологтар өздерінің мемлекеттік реестрдегі нөмірін және білімі туралы ақпаратты көрсетуге міндеттеледі.

Бұл цифрлық кеңістіктегі жауапкершілікті күшейтіп, жалған жарнамалардың азаюына ықпал етуі мүмкін.

Психолог пен психиатрдың шекарасы нақтыланады

Қазақстанда көпшілік психолог пен психиатрдың айырмашылығын әлі күнге дейін толық түсіне бермейді. Соның салдарынан кейбір психологтар медициналық диагноз қойып, емдеу тәсілдерін ұсынатын жағдайлар кездеседі.

Жаңа заң бұл мәселені де нақтылайды.

Психологтарға психикалық ауру диагнозын қоюға, дәрі-дәрмек тағайындауға немесе психоактивті емдеу әдістерін қолдануға тыйым салынады. Егер маман ауыр психикалық ауытқудың белгілерін байқаса, пациентті міндетті түрде психиатрға жіберуге тиіс болады.

Бұл талап психологиялық және медициналық көмектің ара-жігін айқындап, пациенттердің қауіпсіздігін арттыруға бағытталған.

Құпиялылыққа заң кепіл болады

Психологиялық көмектің ең маңызды қағидаларының бірі – сенім. Адам маманға өзінің жеке өмірі, ішкі күйзелісі, отбасылық мәселелері туралы еркін айтуы үшін ақпараттың құпия сақталатынына сенімді болуы керек.

Жаңа заң бойынша психологқа айтылған мәліметтер клиенттің жазбаша келісімінсіз жарияланбайды. Сондай-ақ қабылдау кезінде адамның рұқсатынсыз бейне немесе аудио жазба жасауға тыйым салынады.

Бұл норма азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтіп, психологиялық көмекке деген сенімді арттыруы ықтимал.

Заң барлық мәселені шеше ме?

Сарапшылардың пікірінше, заң қабылдануы – маңызды қадам болғанымен, мәселенің толық шешімі емес.

Біріншіден, мемлекеттік реестрдің тиімді жұмыс істеуі маңызды. Азаматтар маманды бірнеше секунд ішінде тексере алатындай ашық әрі қолжетімді жүйе құрылуы қажет.

Екіншіден, заң талаптарының орындалуын бақылау тетігі де шешуші рөл атқарады. Егер әлеуметтік желілердегі жалған жарнама мен заңсыз қызметке бақылау әлсіз болса, заңның тиімділігі төмендеуі мүмкін.

Үшіншіден, халықтың психологиялық сауатын арттыру да маңызды. Азаматтар психологтың қандай жағдайда көмектесетінін, ал қай кезде психиатрға жүгіну қажет екенін ажырата білуі тиіс.

Қоғам үшін маңызды қадам

«Психологиялық қызмет туралы» заң – тек жаңа талаптар жиынтығы емес. Ол психикалық денсаулықты мемлекеттік деңгейде қорғаудың жаңа кезеңін білдіреді.

Психологиялық көмекке сұраныс жылдан-жылға артып жатқан кезде бұл саланы кәсібилендіру, жалған мамандардың қызметін шектеу және азаматтардың құқықтарын қорғау қоғам үшін өзекті міндетке айналды.

Егер заңда көзделген нормалар толыққанды іске асса, психологиялық қызмет көрсету нарығы ашық әрі жауапты жүйеге айналып, көмекке мұқтаж азаматтардың кәсіби маманға жүгіну мүмкіндігі айтарлықтай арта түспек.