Соңғы жылдары қыстың өзі жылымық күйде өтіп кететінін сізде байқадыңыз ба? Демек жаһандық жылыну жер тұрығындарының барлығына бірдей сезіліп жатқандығының айқын дәлелі. Біз үшін үйреншікті ауа райы болғанымен, бұл құбылыс эколог ғалымдар үшін шешілмес түйінге айналды.
Жаһандық жылыну қай кезден басталды
Жаһандық жылыну XXI ғасырдағы ең күрделі, көпқырлы және катализаторлық экологиялық мәселе. Ол табиғи процестер мен адамзат әрекетінің өзара әрекеттесуінің нәтижесінде пайда болып, экожүйелерден бастап экономика мен қоғамға дейінгі барлық салаларға елеулі әсер етеді. Бұл мақалада біз ғылым мен саясат тұрғысынан темірдей деректер мен сараптамаларға сүйене отырып, жаһандық жылынудың себебі, қазіргi жағдайы, салдары мен мүмкін шешімдерін жан-жақты қарастырамыз.
Жаһандық жылыну қалай байқалды?
Жаһандық жылыну жердің орташа бетті температурасының ұзақ мерзімде (онжылдықтар мен ғасырлар бойы) жоғарылау үрдісі. Бұл құбылыс табиғи айнымалылықтан әлдеқайда асып, негізінен адам әрекетінің салдары ретінде қалыптасуда. ХХ ғасырдың ортасында бастапқы кезеңдерде байқалған климаттық өзгерістен кейін адамзаттық әсерлер климат жүйесінде басты факторға айналды.
Ғалымдар ең алғаш жаһандық жылыну терминін 1970-жылдардың орта кезінде қолданған. Сол кезден бері климаттан тыс факторлардан туындаған температураның өсуі дәлелденді.
Температураның өсу динамикасы
Әлемдегі орташа температура соңғы жүзжылдықта айтарлықтай өсті, және бұл өсімнің көп бөлігі антропогендік (адам тудырушы) парниктік газдар шығарындыларымен байланысты. Ғылыми ұйымдардың соңғы бағалаулары көрсеткендей, 2023-2025 жылдар аралығындағы үш жылдық орташа температура индустриядан бұрынғы кезеңмен салыстырғанда 1,5 °C-тан асып кеткен. Бұл Париж келісімінің маңызды межесі болды, және сол межені асырмай сақтау әлем елдерінің келісімі бойынша мақсатталған еді.
Негізгі себептер
Жаһандық жылынудың басты қозғаушы күші парниктік газдардың атмосфераға жоғары көлемде шығуы. Олардың ішінде, көміртек диоксиді (CO₂) ең көп тараған және тұрақты газ. 2024 жылы оның концентрациясы рекордтық деңгейге жетті, бұл 1957 жылдан бергі ең үлкен бір жылдық өсімді көрсетті. Бұл адам әрекетімен (көмір, мұнай, газ жағу) байланысты. Одан кейін метан (CH₄) және азот оксиді (N₂O) сияқты газдар да парниктік әсерді күшейтеді және қорыта айтқанда жылыту динамикасына айтарлықтай үлес қосады.
Парниктік газдардың көбеюі жылуларды ұстап қалатын қабат ретінде әрекет етеді, олар Жер бетінен шыққан жылуды қайта ұстап, атмосфераны «қалыңдату» функциясын атқарады.
Қазақстан жағдайы
Қазақстан да бұл жаһандық үрдістен тыс қалған жоқ. Елдегі орташа температура жаһандық орташа температурадан жылдамырақ өсуде, кей өңірлерде қосымша +0,5 °C/10 жылға дейін жылыну байқалады. Сонымен қатар, қуаңшылық, ыстық толқындар, шаңды дауылдар мен су тапшылығы сияқты экстремалды құбылыстар жиіленуде, бұл экономика мен халықтың әл-ауқатына тікелей әсер етеді. Климаттық өзгерістерге бейімделу мен алдын алу шаралары елдің қорғаныс жоспарларында маңызды орын алуда.
Жаһандық жылыну бұл тек экологиялық проблема ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік, экономикалық және саяси сын. Ғылым осы үрдістің антропогендік көздерден шығып жатқанын нақты дәлелдеген және бұл үрдіс тоқтатылмаса, салдары ұлғаймақ. Әлемдік температураның өсуі, парниктік газдардың рекордтық деңгейлері, экстремалды ауа-райы оқиғалары және азық-түлік пен су қауіпсіздігі сияқты мәселелер адамзаттың күнделікті өміріне тікелей әсер етіп отыр. Жауапкершілік, инновация және халықаралық ынтымақтастық арқылы ғана біз климаттық дағдарысты тежеп, келешек ұрпаққа тұрақты әлем қалдыра аламыз.