Соңғы жылдары сапасыз құрылыс, тығыздық, заңсыз нысандарға халық қарсылығы күшейген еді. Енді билік жауапкершілікті халыққа бермек. Яғни, әр үй, әр жоба қоғамдық тыңдауларда талқыланып шешіледі. Құрлыс кодексіндегі бұл реформа саладағы ашықтықты күшейте ме, әлде процесті қиындата ма? Осы мәселені талқылап көрдік.
Қазақстанның тұрғын үй құрылысы саласы соңғы жылдары қарқынды дамып келеді, бірақ сапа мен жемқорлық мәселелері елдің урбанизация үрдісін тежеп тұр. 2019 жылдан бастап 2024 жылға дейін елімізде жалпы көлемі 97,9 млн шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілген. Оның 39,3 млн шаршы метрі жеке тұрғын үй құрылысына, ал 58,6 млн шаршы метрі көппәтерлі тұрғын үй кешендеріне тиесілі. 2025 жылы 19,2 млн шаршы метр тұрғын үй салу жоспарланып отыр, бұл былтырғы жылдардағы өсімді жалғастырады.
Алты жыл ішінде тұрғын үй құрылысына 15,4 трлн теңге инвестиция тартылды, оның 1,5 трлн теңгесі биылғы жылдың алғашқы алты айында салынған. Бұл статистика экономикалық өсімнің куәсі, бірақ сапасыз құрылыс, сейсмикалық тәуекелдер және жемқорлық сияқты проблемалар қоғамдық наразылықты туғызуда.
Мәжілісте талқыланған жаңа Құрылыс кодексі осы мәселелерді шешуге бағытталған. Депутат Мұрат Әбеновтің айтуынша, бұл кодекс құрылыс компанияларын қатаң бақылауға алады және шешімдерді әкімдіктердің жабық кабинеттерінен шығарып, қоғамдық талқылауға көшіреді.
Қазақстанның тұрғын үй нарығы 2019-2024 жылдары қарқынды дамыды. Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бойынша, 2024 жылғы қаңтар-қазанда пайдалануға берілген тұрғын үйлердің жалпы алаңы 14 611 мың шаршы метрді құрады, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 4,5% өсім. Көппәтерлі үйлер 9 279 мың шаршы метрге, жеке үйлер, 5 204,7 мың шаршы метрге жетті. Инвестициялар көлемі де өсті. 2024 жылғы қаңтар-желтоқсанда негізгі капиталға салынған инвестициялардың 19,1%-ы жылжымайтын мүлікке бағытталды, жалпы сомасы 12487,9 млрд теңге меншікті қаражат есебінен.
Бірақ бұл өсім біртекті емес. Тұрғын үй құрылысының 70%-ы Астана мен Алматы сияқты мегаполистерге шоғырланған, бұл Әбеновтің сөзімен айтқанда, «жемқорлық пен урбанизациялық диспропорцияның нәтижесі». Мысалы, 2024 жылғы желтоқсанда тұрғын үй мәмілелерінің саны 50 046-ға жетті, бірақ бағалар Астанада 12,9%-ға, Атырауда 16,9%-ға өсті. Бұл өсім халықтың кіріс деңгейінен асып түседі. Орташа жалақы 350-400 мың теңге болса, пәтердің шаршы метрі Алматыда 600-800 мың теңгені құрайды.
Бұл диспропорция аймақтық дамудың теңсіздігін көрсетеді: Қызылорда мен Тараз сияқты облыстарда құрылыс көлемі жалпының 5%-ынан аспайды, бұл миграцияны күшейтеді және бағаларды қымбаттатады.
Қазақстан сейсмикалық белсенді аймақ, бірақ құрылыс сапасы жиі сынапқа түседі. Әбеновтің мәлімдеуінше, 2016 жылдан бері экспертизаның 86%-ы жеке компаниялардың қолына өткен, бұл сапасыз жобаларға әкелді. Мектептер мен ауруханалар екі-үш жылда бұзылады. Алматыда ғана 5 мың заң бұзушылық анықталды, олардың көбі тау басына заңсыз үйлер салуға байланысты.
Сейсмикалық қауіпсіздік. Қазақстанның 80%-ы сейсмикалық қауіпті аймақта орналасқан, бірақ ғимараттардың 40%-ы ескі стандарттарға сәйкес келмейді. 2023 жылғы жер сілкінісі кезінде (Алматы облысы, 6 балл) бірнеше жаңа ғимарат зақымданды, бұл мемлекеттік экспертизаның жетіспеушілігін көрсетеді. Халықаралық тәжірибеге сүйенсек, мәселен Жапония, Түркия бойынша, сейсмикалық микроаймақтарды міндетті ескеру қажет, бірақ Қазақстанда бұл норма жиі бұзылады.
Жемқорлық. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттіктің мәліметтері бойынша, құрылыс саласындағы қылмыстардың 60%-ы басшылық құрамына байланысты: жер бөлу, рұқсат алу және тендерлер арқылы.
«Әкімдер пара алып, туыстарына жер береді, нәтижесінде бей-берекет құрылыс пайда болады», дейді Мұрат Әбенов.
2022-2026 жылдарға арналған Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тұжырымдамада құрылыстың ашықтығын арттыру басымдыққа қойылған, бірақ орындалуы төмен (жалпы орындалу 65%).
Гарантия және мүгедектерге қолжетімділік. Қазіргі ереже бойынша гарантия 2 жыл, бірақ үйлер 2 жылдан кейін бұзылады. Мүгедектер үшін инфрақұрылым нашар, 70% жаңа үйлерде пандустар жоқ.
Мәжіліс депутаты Мұрат Әбенов бастаған кодекс жобасы 1500-ден астам ұсынысқа негізделген. Үкімет оны құрылыс реттеу үшін ұсынғанымен, депутаттар оны «адамға ыңғайлы ету» үшін өзгертті. Негізгі өзгерістер:
Бұл реформалар Президент Тоқаевтың «Әділетті мемлекет» жолдауына сәйкес келеді, онда қала құрылысы кодексінің қабылдануы тапсырылған.
Кодекс құрылысты демократизациялайды: қоғамдық талқылау жемқорлықты 30-40%-ға азайтады. Сейсмикалық нормаларды күшейту ұлттық қауіпсіздікті арттырады, ал 10 жылдық гарантия тұтынушылардың құқығын қорғайды. Аймақтық құрылысты ынталандыруда Қызылорда, Тараз сияқты қалалар басқа қалаларға қоныс аударуды тежейді және бағаларды тұрақтандырады.
Тәуекелдер. Бюрократия өсуі мүмкін, талқылаулар құрылыс жылдамдығын 10-15%-ға төмендетеді. Бизнес лоббистері қарсылық көрсетеді, Әбеновтің сөзімен, «лоббизм көбейіп кетті». Сондай-ақ, мемлекеттік экспертизаға жүктеме артуы сапаны нашарлатуы мүмкін, егер кадрлар жеткіліксіз болса.
Жаңа Құрылыс кодексі Қазақстанның тұрғын үй саясатын өзгертеді. Әкімдіктерден қоғамға ауысу сапаны, қауіпсіздікті және әділдікті қамтамасыз етеді. Бұл реформа ұлттық қауіпсіздіктің бір бөлігі және азаматтардың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталған. Егер орындалуы жоғары болса, 2025 жылғы 19,2 млн шаршы метр құрылыс сапалы болады, бірақ мемлекет пен бизнес ынтымақтастығы қажет.
Сарапшылардың айтуынша, қазақстандықтар үшін бұл өз үйін қауіпсіз салу құқығы. Реформаның нәтижесін 2026 жылға қарай көреміз, бұл елдің даму моделін анықтайды.