Телефон алаяқтығына тосқауыл: Қазақстанда жаңа жүйе енгізіледі

Қазақстанда телефон арқылы жасалатын алаяқтықпен күресудің жаңа тетігі енгізілмек. Жақын арада банктерден, мемлекеттік органдардан және басқа да ресми ұйымдардан түсетін қоңыраулар ұялы телефон экранында арнайы белгімен көрсетіледі. Сонымен қатар интернет-телефония қызметіне қойылатын талаптар күшейтіліп, ақылы қызметтерді қосу тәртібі өзгереді.

Телефон алаяқтығы неге көбейді?

Соңғы жылдары Қазақстанда телефон және интернет алаяқтығы ең кең таралған киберқылмыс түрлерінің біріне айналды. Алаяқтар өзін банк қызметкері, полиция қызметкері немесе мемлекеттік орган өкілі ретінде таныстырып, азаматтардың жеке деректері мен банк шоттарына қол жеткізуге тырысады.

Мұндай схемалардың көбеюіне бірнеше фактор әсер етті:

• IP-телефония арқылы кез келген нөмірді қолдан жасау мүмкіндігі;
• шетелден қоңырау шалудың жеңілдеуі;
• азаматтардың цифрлық сауаттылығының әркелкі болуы;
• жеке деректердің интернетке заңсыз таралуы.

Соңғы жылдары алаяқтар қоңырау шалып қана қоймай, WhatsApp, Telegram және басқа мессенджерлер арқылы да әрекет етуде.

Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің мәліметінше, арнайы жүйе енгізілгеннен кейін банктерден, байланыс операторларынан, коммуналдық қызметтерден және басқа ресми ұйымдардан келетін қоңыраулар телефон экранында арнайы белгімен көрсетіледі.

Мұндай тәсілдің негізгі мақсаты – азаматтың ресми ұйымнан хабарласып тұрғанын бірден ажырата алуы.

Бұл халықаралық тәжірибеде бұрыннан қолданылып келеді. Кейбір елдерде мұндай жүйелер «Verified Call», «Caller Verified» немесе «Branded Call» технологиялары арқылы жұмыс істейді.

Бұл алаяқтықты толық тоқтата ала ма?

Сарапшылардың пікірінше, ресми қоңырауларды белгілеу жүйесі пайдалы болғанымен, ол барлық мәселені шешпейді.

Өйткені алаяқтар телефоннан бөлек мессенджерлерді, әлеуметтік желілерді, жалған сайттарды, фишингтік хаттарды және QR-кодтар арқылы жасалатын алаяқтық тәсілдерін де пайдаланады. Сондықтан киберқауіпсіздік бірнеше құралдың қатар қолданылуын талап етеді.

Жаңа заңнамаға сәйкес, интернет, IP-телефония және транкингтік байланыс қызметтерін енді тек лицензиясы бар операторлар ғана көрсете алады. Бұл байланыс сапасын арттыруға, заңсыз байланыс арналарының санын азайтуға және алаяқтардың байланыс инфрақұрылымын пайдалануын қиындатуға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге азаматтар байланыс операторларының жарнамалық SMS-хабарламалары мен автоқоңырауларынан бас тарта алады және ақылы қызметтер енді абоненттің екі кезеңді келісімінен кейін ғана қосылады.

Бұл өзгерістер азаматтарды қажетсіз қызметтердің автоматты түрде қосылуынан қорғауға бағытталған.

Мемлекет қандай цифрлық қорғаныс құралдарын ұсынып отыр?

Министрлік соңғы жылдары бірнеше сервисті іске қосты. Олардың қатарында Stop Credit бар. Ол – азаматтың өз атына несие рәсімдеуге ерікті түрде тыйым салуына мүмкіндік береді.

Дербес деректерге қолжетімділікті бақылау сервисі – қай ұйымдарға жеке деректерді өңдеуге рұқсат берілгенін көруге және қажет болса, келісімді кері қайтарып алуға мүмкіндік береді.

NomadGuard – интернетте жеке деректердің таралу қаупін анықтап, күмәнді сілтемелерді тексеруге көмектеседі.

Сонымен қатар eGov платформасында балалар мен ата-аналарға арналған киберқауіпсіздік курсы және CitizenSec платформасында кибергигиена бойынша тегін оқу материалдары ұсынылған.

Азаматтар нені есте сақтауы керек?

Технология қанша дамығанымен, алаяқтықпен күрестегі ең маңызды қорғаныс – адамның өзі. Киберқауіпсіздік мамандары мына қағидаларды ұстануға кеңес береді:

• SMS арқылы келген кодтарды ешкімге айтпау;
• банк картасының толық деректерін жарияламау;
• күмәнді сілтемелерге кірмеу;
• әр сервиске әртүрлі күрделі құпиясөз пайдалану;
• екі факторлы аутентификацияны қосу;
• қоңырау шалушы өзін банк қызметкері деп таныстырса, әңгімені тоқтатып, банктің ресми нөміріне өзіңіз қайта хабарласу.

Ресми қоңырауларды белгілеу жүйесі – Қазақстандағы киберқауіпсіздікті күшейту бағытындағы маңызды қадамдардың бірі. Ол азаматтарға ресми ұйымдардың қоңырауларын оңай тануға мүмкіндік береді және әлеуметтік инженерияға негізделген алаяқтықтың бір бөлігін азайтуы ықтимал.

Алайда сарапшылар мұндай жүйенің тиімділігі тек техникалық шешімдерге емес, азаматтардың цифрлық сауаттылығына, байланыс операторларының жауапкершілігіне және құқық қорғау органдарының алаяқтық схемаларын жедел анықтап, жолын кесу жұмысына да тікелей байланысты екенін атап өтеді.

Сондықтан жаңа жүйе алаяқтықты толық жоймайды, бірақ оны күрделендіріп, азаматтардың өздерін қорғауына қосымша мүмкіндік береді.