1991 жылы тәуелсіздігін жариялаған күннен бастап еліміз саяси, экономикалық және әлеуметтік дамудың жаңа парағын ашты. Осы кезең ішінде егемен мемлекеттігін қалыптастырып, басқару институттарын орнықтырып, нарықтық экономикаға көшудің күрделі жолынан өтті. Халықтың тұрмыс деңгейі біртіндеп жақсарып, әлеуметтік инфрақұрылым нығая түсті. Ғылым мен инновациялық әлеует дами келе, елдің зияткерлік ресурстары мен технологиялық мүмкіндіктері айқындала бастады. Сонымен қатар, Қазақстан халықаралық сахнада бейбіт бастамаларды көтеріп, жаһандық қауіпсіздік пен тұрақтылықты қолдауда белсенді рөл атқаратын беделді мемлекетке айналды.
1991–1994: Тәуелсіздіктің алғашқы қадамдары
1991 жылы Қазақстан тарихындағы аса маңызды кезең басталды - ел өзінің мемлекеттік тәуелсіздігін жариялады. 16 желтоқсанда Жоғарғы Кеңес "Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы" Конституциялық заңды қабылдап, қазақ халқының ғасырлар бойғы арман-мұраты жүзеге асты. Бұдан бұрын, 1 желтоқсанда бүкілхалықтық сайлау нәтижесінде Нұрсұлтан Назарбаев тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Президенті болып сайланды. Бұл оқиғалар еліміздің егемендігін айқындаған тарихи белестерге айналды.
Осы жылы Қазақстан жаһандық қауіпсіздікке елеулі үлес қосты. 29 тамызда Президент Жарлығымен Семей ядролық сынақ полигоны ресми түрде жабылды. 1949 жылдан бері 468 ядролық жарылыс жүргізілген бұл полигонның жабылуы – Қазақстанның ядролық қарусыздану бағытын ұстанған тұңғыш әрі батыл шешімі болды. Бұдан кейін Қазақстан әлемдегі төртінші ірі ядролық арсеналдан өз еркімен бас тартып, бейбіт саясат ұстанатынын нақты көрсетті. Бұл шешім елдің халықаралық аренадағы беделін арттырып, 1993 жылы Қазақстан Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа (ЯҚТШ), кейінірек Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шартқа да қосылды.
1992 жылы Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына толыққанды мүше болып қабылданды. Осы жылы көптеген ірі мемлекеттермен дипломатиялық қатынастар орнап, көпвекторлы сыртқы саясаттың негізі қаланды. Еліміздің егемендігін алғаш болып Түркия, Қытай, АҚШ, Ресей және бірқатар еуропалық мемлекеттер таныды.
Ішкі саясатта жаңа мемлекеттіліктің іргетасы қаланды. 1992–1993 жылдары Қазақстанның жаңа мемлекеттік рәміздері - Ту, Елтаңба және Әнұран бекітілді. Мемлекеттік шекараны айқындау, ұлттық валютаны енгізу, қаржы жүйесін құру сынды маңызды қадамдар жүзеге асырыла бастады. 1993 жылы 15 қарашада еліміздің ұлттық валютасы - теңге айналымға енді. Бұл оқиға Қазақстанның экономикалық егемендігін нығайтып, ақша-несие саясатын өз бетінше жүргізуге жол ашты.
1993 жылы елдің алғашқы Конституциясы қабылданды. Онда Қазақстан егемен, құқықтық және демократиялық мемлекет ретінде жарияланып, билік тармақтарының бөліну қағидаттары бекітілді. Бұл - тәуелсіз құқықтық жүйенің қалыптасуындағы алғашқы ірі кезең болды.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары экономикалық тұрғыда қиындыққа толы өтті. Кеңестік жоспарлы экономикадан нарықтық қатынастарға көшу барысында өндіріс көлемі күрт қысқарып, инфляция шарықтады. Дегенмен, бұл кезеңде елдің болашағына инвестиция салатын маңызды жобалар да іске қосылды. Солардың бірі - 1993 жылы басталған «Болашақ» халықаралық стипендиясы. Бұл бағдарлама Қазақстанның дарынды жастарына шетелдің беделді университеттерінде білім алу мүмкіндігін ұсынды. Оның мақсаты - жаңа буын білікті кадрларды даярлау арқылы мемлекеттің ұзақ мерзімді дамуына серпін беру болды.
Ғылым мен техника саласында да айтарлықтай жетістіктер болды. 1991 жылдың қазан айында Тоқтар Әубәкіров Кеңес Одағы құрамында ғарышқа ұшты. Ал 1994 жылы Талғат Мұсабаев тәуелсіз Қазақстанның атынан «Мир» орбиталық станциясына сапар шегіп, ел тарихындағы тұңғыш ұлттық ғарышкер атанды. Бұл оқиға мемлекетіміздің ғылым мен техникалық прогреске деген ұмтылысын көрсетті.
1994 жылы Қазақстанның даму болашағы үшін аса маңызды стратегиялық шешім қабылданды - астананы Алматыдан Ақмолаға көшіру туралы шешім жария етілді. Бұл бастама саяси, географиялық және қауіпсіздік тұрғысынан еліміздің дамуына жаңа серпін беретін тарихи бетбұрыс болды.
Әлеуметтік және мәдени салада да елеулі бастамалар жасалды. 1992 жылы Дүниежүзі қазақтарының алғашқы құрылтайы өтіп, әлемдегі қазақ диаспорасына тарихи Отанмен байланыс орнатуға жол ашылды. Репатриациялық саясаттың нәтижесінде көптеген қандастар елге орала бастады. Сонымен қатар, 1994 жылы Қазақстан тәуелсіз мемлекет ретінде тұңғыш рет қысқы Олимпиада ойындарына қатысып, Владимир Смирновтың алтын және екі күміс медаль жеңіп алуы - еліміздің спорттағы әлеуетін паш етті.
1995–2000: Конституциялық реформалар және нарықтық экономикаға көшу
1995–2000 жылдар аралығы Қазақстан үшін саяси жүйенің, экономикалық құрылымның және ұлттық бірегейліктің қалыптасу кезеңі ретінде тарихқа енді. Бұл – мемлекет құрылымын бекітіп, реформаларға бет бұрған, ішкі тұрақтылық пен сыртқы беделді қалыптастыруға негіз болған бетбұрысты дәуір.
1995 жыл Қазақстанның саяси жүйесінде жаңа парақ ашты. 30 тамызда бүкілхалықтық референдум нәтижесінде жаңа Конституция қабылданып, ел президенттік басқару нысанындағы унитарлы мемлекет ретінде заңдық тұрғыда айқындалды. Бұл Негізгі заң билік тармақтарын (заң шығарушы, атқарушы, сот) нақты бөліп, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына кепілдік берді. Осы жылы Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылып, этносаралық келісім мен ішкі тұрақтылықтың институционалдық іргетасы қаланды. Бұл құрылым кейін Қазақстандағы қоғамдық татулық пен бірліктің бірегей үлгісіне айналды.
1997 жылы ел дамуындағы жаңа кезеңнің негізін қалаған «Қазақстан–2030» стратегиялық бағдарламасы жарияланды. Бұл құжатта ұлттық қауіпсіздік, ішкі саяси тұрақтылық, экономикалық өсім, азаматтардың әл-ауқаты, инфрақұрылымды жаңғырту және энергия ресурстарын тиімді пайдалану секілді жеті негізгі басымдық анықталды.
Дәл осы жылы Қазақстан астанасын Алматыдан Ақмолаға көшіру туралы тарихи шешім қабылданып, 1997 жылдың желтоқсанында мемлекеттік құрылымдар жаңа астанаға ресми түрде көшірілді. 1998 жылы Ақмола атауы Астана болып өзгертіліп, қала тәуелсіз елдің жаңа дәуірінің символына айналды. Бұл бастама халықаралық деңгейде де мойындалды: 1999 жылы ЮНЕСКО Астанаға «Бейбітшілік қаласы» атағын беріп, оның әлемдік деңгейдегі рөлін атап өтті.
1995–2000 жылдар аралығында Қазақстан жоспарлы экономикадан нарықтық қатынастарға өтудің қиын жолынан өтті. Мемлекеттік мүлікті жекешелендіру науқаны кең етек алып, жеке сектордың үлесі арта түсті. 1997 жылдан бастап шетелдік инвесторларды тарту арқылы мұнай-газ секторы белсенді дами бастады. Қарашығанақ пен Теңіз кен орындарын игеру бойынша халықаралық келісімдер жасалып, энергетика саласы Қазақстан экономикасының локомотивіне айналды.
1998 жылғы Азия мен Ресейдегі қаржы дағдарыстары елдің қаржы жүйесіне әсер еткенімен, жүргізілген реформалар мен үкіметтің жедел әрекеттері арқасында жағдай тұрақтандырылды. 2000 жылға қарай мұнай бағасының өсуі экспорттық табысты арттырып, жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) өсіміне жол ашты.
Экономиканы әртараптандыру және болашақ ұрпақ үшін қор құру мақсатында 2000 жылы Қазақстанның Ұлттық қоры құрылды. Бұл құрылым мұнайдан түсетін табыстарды жинақтап, макроэкономикалық тұрақтылықты сақтау және сыртқы күйзелістер кезінде қолдау көрсету міндетін атқара бастады.
1990-жылдардың басындағы күрделі экономикалық жағдай халықтың әлеуметтік жағдайына айтарлықтай салмақ салды. Дегенмен, 1997 жылдан бастап кедейлікпен күрес және халықты әлеуметтік қорғау шаралары жүйелі түрде жүзеге асырыла бастады. 1998 жылы Қазақстанда зейнетақы реформасы жүргізіліп, жинақтаушы жүйеге көшу басталды - бұл сол кездегі ТМД елдері арасындағы алғашқылардың бірі болды.
Білім беру жүйесінде де ілгерілеу байқалды. 1997 жылы қабылданған жаңа «Білім туралы» заң білім беру жүйесін нарық талабына бейімдеу бағытындағы алғашқы нақты қадам болды. Осы кезеңде жекеменшік оқу орындары ашылып, жастардың жоғары білімге қолжетімділігі кеңейе түсті.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары ұлттық мәдениетті көтеру және халықтың рухын нығайту бағытында да маңызды шаралар жүзеге асты. 1995 жылы ұлы ойшыл Абай Құнанбайұлының 150 жылдығы ЮНЕСКО аясында халықаралық деңгейде тойланып, қазақ әдебиеті мен мәдениетінің жаһандық құндылықтар қатарындағы орны айқындалды.
1996 жылы Қазақстан Атлантадағы Жазғы Олимпиадаға алғаш рет дербес команда ретінде қатысып, 3 алтын медаль жеңіп алды. Бұл спорттағы тәуелсіздіктің алғашқы ірі жеңісі еді. 1998 жылы Нагано қаласында өткен Қысқы Олимпиадада Қазақстан 2 қола медаль иеленіп, қысқы спорт түрлерінде де өз әлеуетін көрсетті.
1999 жылы Алматыда өткен Дүниежүзі қазақтарының екінші құрылтайы шетелдегі қазақ диаспорасымен байланыс орнатуға серпін беріп, ұлттық бірліктің жаңа кезеңін ашты.
Бұл кезеңде Қазақстан көпвекторлы сыртқы саясат ұстанымын айқындап, көршілес елдермен ғана емес, әлемдік қауымдастықпен де белсенді қарым-қатынас орнатты. 1995 жылы Ресей және Беларусьпен бірге Кеден одағының негізі қаланып, бұл кейінгі Еуразиялық экономикалық одақтың (ЕАЭО) бастауы болды.
1996 жылы Қазақстан Қытай, Ресей, Қырғызстан және Тәжікстанмен бірге Шанхай ынтымақтастық ұйымының негізін қалаған Шанхай бестігіне кірді. Сонымен қатар Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңес (АӨСШК) идеясы да осы жылдары қарқын ала бастады.
2001–2010: Экономикалық өрлеу және халықаралық интеграция
2000 жылдардың басы Қазақстан үшін қарқынды экономикалық өсіммен және халықаралық аренадағы беделінің айтарлықтай артуымен ерекшеленді. Осы онжылдықта елдің жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 17 еседен астам өсті. Бұл көрсеткіш – тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы жылдардағы құрылымдық реформалар мен нарықтық қатынастарды орнықтыру жолындағы табанды еңбектің нақты нәтижесі.
Мұнай мен газ секторы экономиканың локомотивіне айналды. 1991 жылы 25 млн тонна мұнай өндірілсе, 2010 жылға қарай бұл көрсеткіш 80 млн тоннадан асты. Теңіз, Қарашығанақ, Кеңқияқ, Жаңажол сияқты ірі кен орындары толық қуатында іске қосылды. 2000 жылы Каспий теңізіндегі әлемдік деңгейдегі Қашаған кен орны ашылып, энергетикалық әлеует жаңа деңгейге көтерілді. Қазақстанның энергетикалық мүмкіндіктерін шетелге экспорттау бағытында да ауқымды инфрақұрылым жобалары іске асты: 2006 жылы Баку–Тбилиси–Джейхан мұнай құбырына қосылу жүзеге асты, ал 2009 жылы Қазақстан–Қытай мұнай құбыры арқылы Азия нарығына жол ашылды.
Тікелей шетелдік инвестициялар ағыны да тұрақты сипат алды. 2005 жылға қарай олардың көлемі ондаған миллиард долларға жетті. Жалпы, тәуелсіздік жылдары Қазақстанға тартылған тікелей шетелдік инвестициялар 370 млрд АҚШ долларынан асып, бұл Орталық Азияға келген барлық инвестициялардың 70%-ға жуығын құрады.
Экономикалық өсім халықтың өмір сапасына оң әсер етті. Жан басына шаққандағы ЖІӨ 2000 жылғы шамамен $1 200-ден 2010 жылы $9 000-ға дейін көтерілді. Зейнетақы мен жалақы бірнеше есеге артты, ал жұмыссыздық деңгейі едәуір төмендеді. 1990-жылдардың соңында кедейшілік шегінен төмен өмір сүрген халықтың үлесі 40% болса, 2010 жылы бұл көрсеткіш 3%-ға дейін қысқарды. Орташа өмір сүру ұзақтығы 1999 жылы 65 жас болса, 2010 жылы 68 жасқа жетті.
2004 жылы «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы қабылданып, ұлттық тарихи-мәдени құндылықтарды сақтау, қалпына келтіру және насихаттау жұмыстары жүйелене бастады. 2008 жылы енгізілген Ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ) білім беру жүйесіне жаңа сапа әкелді. 2008–2010 жылдары жүзеге асқан «100 мектеп, 100 аурухана» бағдарламасы аясында мыңдаған әлеуметтік нысандар бой көтеріп, инфрақұрылым кеңейді.
2003 жылы қабылданған Үдемелі индустриялық-инновациялық даму стратегиясы ғылым мен технологияға ұзақмерзімді басымдық берді. 2005 жылы ғылыми орталықтар қайта құрылымдалып, зерттеулерге бөлінетін қаржы көлемі артты.
2006 жылдың 18 маусымында Байқоңырдан алғашқы ұлттық телекоммуникациялық жер серігі - KazSat-1 ұшырылып, Қазақстан өз ғарыштық инфрақұрылымын қалыптастыра бастады. 2008 жылы техникалық ақауға байланысты KazSat-1 байланыстан айырылса да, бұл бағдарлама тоқтамады: 2011 жылы KazSat-2, 2014 жылы KazSat-3 серіктері орбитаға шығарылып, елдің спутниктік байланыс желісі қайта жанданды. 2007 жылы құрылған KazCosmos агенттігі арқылы ғарыш саласы орталықтандырылып, жүйелі саясат жүргізіле бастады.
2009 жылы халықаралық стандарттарға сай Назарбаев Университетінің іргесі қаланып, 2010 жылы білім беру мен ғылыми зерттеу ісін интеграциялайтын жаңа форматтағы оқу орны өз жұмысын бастады.
2000 жылдар Қазақстанның сыртқы саясатта белсенді, бастамашыл ұстаным ұстанған кезең болды. 2001 жылғы 11 қыркүйек оқиғасынан кейін дінаралық татулық пен өркениеттер диалогы күн тәртібіне шықты. Қазақстан 2003 жылы Астанада Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің алғашқы съезін өткізіп, конфессияаралық келісім мен толеранттықты қолдау алаңына айналды. Бұл съезд үш жыл сайын тұрақты негізде өтетін дәстүрге айналды.
2005 жылы Қазақстан Президенті Ислам ынтымақтастығы ұйымының саммитінде ислам елдерінің ғылым мен технологиядағы артта қалуын жою мақсатында нақты бастамалар көтерді. Ал 2008 жылы ЕҚЫҰ министрлер кеңесінде Қазақстанның ұйымға төрағалық етуі ресми түрде мақұлданып, 2010 жылы Астанада ұйымның тарихи саммиті өтті. Бұл саммит – посткеңестік кеңістікте тұңғыш рет өткізілген және 1999 жылдан кейінгі алғашқы ЕҚЫҰ басқосу болды. Онда жаһандық қауіпсіздік, энергетикалық тұрақтылық және толеранттық тақырыптары талқыланды.
Қазақстан посткеңестік кеңістіктегі интеграциялық процестердің алдыңғы қатарында болды. 2000 жылы құрылған Еуразиялық экономикалық қауымдастық (ЕурАзЭҚ) Қазақстан, Ресей, Беларусь, Қырғызстан және Тәжікстан арасындағы экономикалық серіктестікті нығайтты. Бұл ұйымның аясында 2010 жылы Кеден одағы құрылып, кейіннен 2015 жылы Еуразиялық экономикалық одаққа ұласты.
2005–2010 жылдар аралығында Қазақстанның сыртқы сауда айналымы бірнеше есеге өсті. Экспорт көлемі 70 млрд долларға дейін жетіп, мұнай, металл және астық сияқты тауарлар әлемдік нарыққа кеңінен шықты. Негізгі сауда әріптестері қатарында Ресей, Қытай, Еуропалық Одақ елдері және Орта Азия мемлекеттері болды.
Мәдени-гуманитарлық салада да 2000 жылдар табысты болды. 2010 жылы Ванкуверде өткен қысқы Олимпиадада биатлоншы Елена Хрусталева күміс медаль жеңіп, Қазақстанның қысқы спорттағы әлеуетін танытты. 2008 жылы Бейжің Олимпиадасында ел спортшылары 2 алтын, 4 күміс, 7 қола медаль иеленді. 1996–2008 жылдары аралығында Қазақстан жазғы Олимпиадаларда 11 алтын медаль жеңіп алып, әлемдік спорт державаларының қатарына енді.
2010 жылы Қазақстан VII қысқы Азия ойындарына дайындықты бастады. Бұл халықаралық деңгейдегі ауқымды спорттық іс-шараны қабылдау елдің инфрақұрылымын дамытып қана қоймай, әлемге өзін заманауи, белсенді мемлекет ретінде көрсетті.
2011–2020: Жаһандық аренада көтерілген бедел және ұлттық жаңғыру
2011 жыл Қазақстан үшін рухты көтерген ірі оқиғалармен есте қалды. Қаңтар мен ақпан айларында Астана мен Алматы қалаларында VII қысқы Азия ойындары салтанатты түрде өтті. Азия құрлығының 26 елінен келген спортшылардың бәсекесінде Қазақстан құрамасы тамаша нәтиже көрсетіп, 32 алтын, 21 күміс және 17 қола медальмен жалпы есепте жеңімпаз атанды. Бұл - еліміздің спорт державасы ретіндегі беделін бекіткен тарихи жетістік болды. Осы жылы Қазақстан тағы бір маңызды халықаралық бастаманың төрінде көрінді. Астана Ислам ынтымақтастығы ұйымының (ИЫҰ) сыртқы істер министрлері кеңесінің отырысын қабылдап, бұл ұйымның жаңа атауын бекіту алаңына айналды. Мұсылман әлемінің ғылым, мәдениет және экономикадағы бірігу идеяларын қолдаған Қазақстан, ислами интеграцияға заманауи үн қосты.
2012 жылғы Лондон Олимпиадасында Қазақстан спортшылары 7 алтын медаль алып, жалпы есепте 12-орынға тұрақтады - бұл ел тарихындағы ең жоғары нәтиже. 2016 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Олимпиадада тағы да 17 медаль жеңіп алынды. Жалпы, 1996–2020 жылдар аралығында Қазақстан спортшылары 80-нен астам Олимпиадалық медальға қол жеткізіп, спорттағы беделін әлемдік деңгейде дәлелдеді.
2013 жылы Алматыда Иранның ядролық бағдарламасына қатысты келіссөздердің бір кезеңі өтіп, Қазақстан өз аумағын сенім мен диалог алаңына айналдырды. Бұл тәжірибе еліміздің жаһандық дипломатиядағы бейтараптық және бейбітшілік жолындағы беделін арттырды.
2015 жыл - Қазақстан үшін сыртқы экономикалық интеграцияда ерекше белес. 30 қарашада Қазақстан ұзақ жылдар бойы жүргізілген келіссөздердің нәтижесінде Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) толыққанды 162-ші мүшесі атанды. Бұл еліміздің жаһандық нарыққа жол ашып, отандық өнімнің әлемдік кеңістікке шығуына мүмкіндік берді. Сол жылы 1 қаңтарда Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) ресми түрде күшіне еніп, Қазақстан, Ресей, Беларусь және кейіннен қосылған Қырғызстан мен Армения арасында еркін экономикалық кеңістік қалыптасты.
2017 жыл – Қазақстан үшін мәртебелі жыл болды. Астанада ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесі “Болашақ энергиясы” тақырыбымен табысты өтті. Әлемнің 100-ден астам елі қатысқан бұл көрме Қазақстанның жаңартылатын энергия көздері мен жасыл технологияларға бейімділігін көрсетті. ЭКСПО аясында салынған “Нұр Әлем” сферасы, конференц-холлдар мен туристік кешендер бүгінде ел игілігіне қызмет етуде.
Осы жылы Қазақстан тарихта алғаш рет Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне тұрақты емес мүшесі ретінде сайланып, 2017–2018 жылдары ұйым мінберінде Ауғанстан мәселесі, ядролық қарусыздану және терроризммен күрес сияқты жаһандық тақырыптарды батыл көтерді.
2017 жылы Қазақстан Конституциясына елеулі өзгерістер енгізілді. Президент өкілеттігінің бір бөлігі Парламент пен Үкіметке беріліп, билік тармақтары арасындағы теңгерім күшейтілді. Бұл саяси жүйені жаңғыртуға бағытталған батыл реформалардың бастамасы еді.
2019 жылдың 19 наурызында Нұрсұлтан Назарбаев өз еркімен Президенттік өкілеттігін тоқтатып, билікті бейбіт әрі заңды жолмен Қасым-Жомарт Тоқаевқа тапсырды. Маусым айында өткен сайлауда Қ.Тоқаев жеңіске жетіп, елдің екінші Президенті болып сайланды. Осылайша Қазақстан саяси мәдениеттің жаңа парағын ашып, биліктің сабақтастығын өркениетті түрде жүзеге асырған посткеңестік кеңістіктегі сирек үлгіні көрсетті.
2017 жылы елордада Астана халықаралық қаржы орталығы (AIFC) құрылып, ағылшын құқығы негізінде жұмыс істейтін инвестициялық алаңға айналды. Бұл орталық өңірлік қаржы хабына айналып, 2019 жылы Азия даму банкі Қазақстанды Еуразиядағы транзиттік орталық ретінде атады.
2010-жылдардың соңында Қазақстан әлеуметтік саясатты күшейтті. 2018 жылы мұғалімдер мен дәрігерлердің жалақысы көтеріліп, 2020 жылдан бастап міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесі іске қосылды. 2019 жылға қарай өмір сүру ұзақтығы 73 жасқа жетіп, ана мен бала өлімі айтарлықтай төмендеді.
Білім беру сапасы жақсарды: 2017 жылы Қазақстан бастауыш және орта білім беру көрсеткіші бойынша әлемнің алғашқы 30 елі қатарына енді. 2019 жылы “Педагог мәртебесі туралы” заң қабылданды - бұл ұстаздың қоғамдағы орнын көтеруге бағытталған нақты қадам болды.
2021–2025: Жаңа реформалар дәуірі
2021 жыл – Қазақстан Тәуелсіздігінің 30 жылдық белесімен есте қалды. Бұл кезеңге дейін еліміз саяси егемендігін қалыптастырып, экономикалық іргетасын бекітіп, халықаралық аренада беделді мемлекет ретінде танылды. Мерейтой аясында ұлттық тарихты саралап, жаңа дәуірге бастар жол белгіленді.
2019 жылы Мемлекет басшысы болып сайланған Қасым-Жомарт Тоқаев өз Жолдауларында елді кешенді жаңғыртудың үш бағытынан тұратын стратегияны ұсынды: әділетті мемлекет, ашық қоғам және тиімді экономика. Бұл ұстанымдар 2020–2021 жылдары COVID-19 пандемиясы туғызған жаһандық дағдарыс жағдайында сыннан өтті. Мемлекет азаматтардың денсаулығын сақтау, медициналық жүйені нығайту, шағын және орта бизнесті қолдау бағытында бұрын-соңды болмаған шараларды іске асырды. Дағдарыстан кейінгі кезеңде экономика біртіндеп қалпына келіп, 2021 жылдан бастап қайта өсу қарқыны байқалды.
5 маусым 2022 жылы Қазақстан тарихында маңызды бетбұрыс ретінде есте қалды. Республикалық референдум нәтижесінде Ата Заңның 33 бабына өзгерістер енгізіліп, «Жаңа Қазақстан» құру идеясы нақты мазмұнмен толықты. Бұл реформалар суперпрезиденттік басқару моделінен Парламенті күшейтілген президенттік республика үлгісіне көшуге негіз қалады. Президенттің өкілеттігі шектеліп, оның жақын туыстары үшін саяси және мемлекеттік лауазымдар атқаруға тыйым салынды. Бұрынғы президент Н.Назарбаевтың Конституциялық артықшылықтары жойылып, билік тармақтары арасында жаңа тепе-теңдік орнықты.
Парламент Мәжілісі аралас сайлау жүйесіне көшіп, көппартиялықтың дамуына жол ашылды. Бұл өзгерістер 2023 жылғы наурызда өткен Мәжіліс пен мәслихат сайлауларында көрініс тапты – алғаш рет 6 партия мен бірмандатты округтерден сайланған тәуелсіз кандидаттар депутат болды.
Саяси жаңғырумен қатар азаматтық құқықтар мен бостандықтарды кеңейту де басты басымдыққа айналды. 2022 жылы өлім жазасы заң жүзінде толық жойылып, халықаралық құқықтық стандарттармен үндестік орнатылды. 2023 жылы бейбіт жиындар туралы заң либерализацияланып, пікір білдіру еркіндігі кеңейе түсті. Әлеуметтік желілер мен интернеттегі сөз бостандығына қойылған шектеулер жеңілдетілді.
Пандемиядан кейінгі кезеңде Қазақстан экономикасы өсім траекториясына қайта түсті. 2022 жылы мұнай бағасының жоғарылауы мен өндірістің артуы ЖІӨ-нің 3,3% өсуіне ықпал етсе, 2023 жылы бұл көрсеткіш 4%-дан асты. Жан басына шаққандағы табыс $12 000 шамасына жетіп, Қазақстан дамушы экономикалар арасында жоғары табысты елдер тобына жақындады.
2023 жылы елге $28 млрд-тан астам тікелей шетел инвестициясы тартылып, соңғы онжылдықтағы ең жоғары жылдық көрсеткіш тіркелді. Инвесторлар арасында Нидерланд, АҚШ, Швейцария, Ресей және Қытай көш бастап тұр.
Президент Тоқаев 2022 жылғы Жолдауында монополияға қарсы саясатты қатаңдату, әділ бәсеке құру және экономиканы әртараптандыруды басым міндеттер ретінде атады. Осы бағытта мемлекеттік сатып алулар, пайдалы қазбаларды игеру, банк секторы мен салық жүйесі терең реформалаудан өтуде. 2023 жылы әзірленген жаңа Салық кодексі 2024 жылдан бастап күшіне енеді. Онда ауқатты азаматтарға байлық салығы, салықтық жеңілдіктерді оңтайландыру және шағын бизнеске әділетті салық салу тетіктері енгізілмек.
«Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы 2022 жылы алғашқы нәтижесін берді. Қазақстан электрондық үкімет индексі бойынша БҰҰ рейтингінде 193 елдің ішінде 24-орынға көтеріліп, интернет пен онлайн қызмет қолжетімділігі бойынша әлемде ондыққа енді. Мемлекеттік қызметтердің 90%-дан астамы электронды форматқа көшірілді.
Astana Hub технопаркі стартаптар мен ІТ кәсіпкерлікке серпін беріп, өңірлік цифрлық орталыққа айналды. 5G желілерін енгізу жұмыстары басталып, 2025 жылға дейін еліміздің ірі қалаларын қамту жоспарланды. Цифрлық үкіметті қолдау орталығы құрылып, барлық мемлекеттік бизнес-процестер цифрландырыла бастады.
Халық саны 2023 жылы 20 миллионнан асып, Тәуелсіздік жылдарындағы ең жоғары демографиялық көрсеткішке қол жеткізілді. 2022 жылы бір әйелдің өмір бойы туу коэффициенті 3,05 баланы құрады. Орташа өмір сүру ұзақтығы 2022 жылы 74,4 жасқа дейін ұзарды. Нәресте өлімі үш есе азайып, ана мен бала денсаулығын сақтау реформалары өз нәтижесін берді.
Ең төменгі жалақы 2023 жылы 70 мың теңгеге дейін көтерілді, ал мемлекеттік сектор қызметкерлерінің еңбекақысы жыл сайын өсіп келеді. Мұғалімдер жалақысы 2021–2022 жылдары екі рет 25%-ға көбейтіліп, білім беру саласына инвестиция күшейтілді. ҰБТ жүйесі 99% электронды форматқа көшіп, түлектерге қолжетімді әрі әділ орта қалыптасты.
2021 жылы Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрының 85 жылдығы аталып өтілді. 2022 жылы Түркістан қаласы Түркі әлемінің мәдени астанасына айналып, халықаралық өнер фестивальдері ұйымдастырылды. Спортшыларымыз 2021 жылғы Токио Олимпиадасында 8 қола медаль, ал 2022 жылғы Пекиндегі қысқы Олимпиадада параспортшы Александр Герлиц қола медаль иеленді. 2023 жылы Қазақстан әйелдер боксы алғаш рет командалық есепте әлем чемпионы атанып, үш алтын медаль жеңіп алды.
Қазақстанның “Астана” футбол клубы УЕФА Конференция лигасының топтық кезеңіне өтіп, еурокубоктардағы табысты өнерін жалғастырды. Мәдени дипломатия шеңберінде Түркі мемлекеттері ұйымының 2022 жылғы саммиті Түркістанда өтіп, ортақ мұра мен мәдени байланыстарды дамыту мәселелері қаралды.
Қазақстан көпвекторлы сыртқы саясатын жалғастырып, жаһандық бейбітшілікке өз үлесін қосуда. Сирия келіссөздеріне арналған Астана процесі белсенді түрде жалғасуда. 2022 жылы Президент Тоқаев Ресей–Украина дағдарысы бойынша бірнеше рет бейбіт бастамалар көтеріп, тараптарды келіссөзге шақырды.
Қазақстан Еуроодақпен кеңейтілген серіктестік келісімін толыққанды жүзеге асырып, Орталық Азиядағы көшбасшылық ұстанымын бекіте түсті. АӨСШК саммитін толыққанды халықаралық ұйымға айналдыру туралы ұсыныс Астанадағы форумда кең қолдау тапты. Сонымен қатар, БҰҰ Адам құқықтары кеңесіне 2022–2024 жылдарға мүше болуы – елдің адам құқығын қорғаудағы ұстанымының айғағы.
1991 жылдан бастап Қазақстан Республикасы жүріп өткен жол – табандылықтың, жасампаздықтың және тарихи жауапкершіліктің жарқын үлгісі. Небәрі отыз төрт жылдың ішінде еліміз терең саяси, әлеуметтік және экономикалық өзгерістерді еңсеріп, жаңа дәуірге нық қадам басты. Егемендік жылдары Қазақстан өз саяси жүйесін тұрақтандырып, қажет кезде эволюциялық сипаттағы реформаларға дайын екенін нақты дәлелдеді. Нарықтық экономиканы қалыптастырып, оның заңнамалық және институционалдық негіздерін бекемдеді.
Мұнай-газ және тау-кен секторының дамуы, тікелей шетелдік инвестициялардың көлемі жүздеген миллиард долларға жетуі – еліміздің экономикалық әлеуетін арттырды. Халықтың тұрмыс деңгейі айтарлықтай жақсарып, өмір сүру ұзақтығы, білім мен денсаулық сақтау көрсеткіштері едәуір көтерілді. Қазақстан ғылым мен инновацияға бет бұрып, цифрлық технологияларды енгізу бойынша әлемнің үздік 30 елінің қатарына енді.
Әлемдік аренада еліміз бейбітсүйгіш бастамаларымен, ядролық қарусыздану жолындағы тарихи шешімдерімен және жаһандық қауіпсіздікті қолдаудағы белсенділігімен танылды. Қазақ елінің мәдениеті мен спорты да халықаралық деңгейде мойындалып, отандық спортшылар мен өнер қайраткерлері жаһан жұртшылығын мойындата білді.
Бүгінде Қазақстан даму жолының жаңа кезеңіне қадам басты. 2025 жылға қарай жүзеге асып жатқан ауқымды реформалар саяси жүйені жаңғыртуға, экономиканы әртараптандыруға және азаматтардың әл-ауқатын арттыруға бағытталған. Бұл бағыттағы табыстар елімізді ең табысты және тұрақты мемлекеттердің біріне айналдырды.