1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы - Кеңес Одағындағы тұңғыш жаппай жастар наразылығы ретінде Қазақстан тарихында ерекше орын алады. Сол жылы желтоқсанның 16-19 күндері Алматыда мыңдаған қазақ жастары саяси шешімдерге қарсы алаңға шығып, ереуілдетті. Бұл көтеріліс КОКП билігінің озбырлығына қарсы тұрудың алғашқы белгісі болып, кейіннен елдің тәуелсіздік алуына жол ашқан маңызды қадам ретінде бағаланады.
КСРО және Қазақстандағы саяси ахуал
1980-жылдардың ортасында КСРО жетекшілігі жаңаша реформаларға кіріскенмен, одақтас республикалардағы ұлттық мүдделер ескерусіз қала берді. Қазақстанда 1964 жылдан бері республиканы басқарған Дінмұхамед Қонаев 1986 жылғы 16 желтоқсанда қызметінен алынып, оның орнына бұрын Қазақстанда мүлдем жұмыс істемеген, жергілікті жағдайды білмейтін Геннадий Колбин бірінші хатшы болып тағайындалды. Бұл шешім Мәскеудің республикаларға үстемдігін ашық танытқандай еді. Кеңестік ақпарат құралдары бұл ауыс-түйісті қалыпты көрсеткенімен, қазақ жастары оны әділетсіздік деп қабылдады. Кремль тағайындаған жаңа басшының ұлты орыс болғаны емес, Қазақстаннан тыс келген бөтен адам болғаны наразылық туғызды – жергілікті халықтың пікірін елемей, сырттан шенеунік жіберу «отаршыл өктемдіктің айқын көрінісі» деп бағаланды. Республиканың партия ұйымын өмірі Қазақстанда тұрмаған адамның басқаруы көптеген зиялы қауым мен жастардың ашуын тудырды.
Осы тұста Мәскеудің орталықтандырылған басқару стилі мен жергілікті халықтың құқықтары арасындағы текетірес айқын сезіле бастады. Желтоқсан оқиғасы қарсаңында елдегі экономикалық ахуал да нашарлап, жұмыссыздық пен тұрмыс қиыншылықтары белең алған болатын. Гorbачевтің қайта құру, жариялылық саясаты одақ шеңберінде жаңа үміт отын жаққанмен, нақты іс жүзінде республикалардың өз тағдырына ықпал ету құқы шектеулі еді. Міне, осындай саяси-әлеуметтік жағдайда 1986 жылғы Алматыдағы наразылықтың тұтануына алғышарттар қалыптасты.
1986 жылғы желтоқсан күндері Алматыдағы наразылықтың барысы
1986 жылғы 17 желтоқсан күні таңертең Алматыдағы Брежнев алаңына (қазіргі Республика алаңы) студент жастар спонтанды түрде жинала бастады. Түс ауа алаңға шыққандар саны күрт өсіп, мыңдаған адамға жетті, олардың дені жастар мен студенттер еді. «Қазақстанға қазақ басшы керек!», «Өз басшымызды қайтарыңдар!», «Қазақстан – қазақ халқының өз елі» деген сияқты ұрандар жазылған ақ маталар ұстап, бейбіт талаптарын білдірген жастар биліктен орталықтың шешімін қайта қарауды сұрады. Алайда жергілікті партия билігі шерушілер талабын тыңдаудан бас тартты.
17 желтоқсан күндіз милиция алғашқы әрекеттерге көшіп, алаңдағы мінберге шығып сөйлемек болған бірнеше белсендіні күшпен ұстап әкетті. Бұл әрекет жиылған жұрттың ашу-ызасын туғызып, жастар тұтқындалған жолдастарын босатуды талап етті. Олардың талабы орындалмаған соң, наразылар милицияға қарсылық көрсетіп, кейбірі алаң маңындағы қоғамдық ғимараттарға зиян келтіре бастады. Тәртіп сақшыларына тас пен тақтайлар лақтырылып, алаңда қысқа уақыт бейберекет ахуал орнады. Кешке қарай жағдай ушыға бастаған соң, Алматыға ішкі әскер бөлімдері мен милицияның арнайы жасағы (ОМОН) тартылды. Кешкі бірнеше сағат ішінде арнайы жасақ күшімен алаң толық тазартылып, демонстранттар таратыла бастады. Куәгерлердің айтуынша, алаңды тазарту кезінде құқық қорғау органдары өте қатал шараларға барып, қолдарына түскендерді аяусыз ұрып-соққан. Сол күні ресми дерек бойынша 235 адам ұсталды, алайда бейресми деректер бұл сан бұдан әлдеқайда көп екенін көрсетеді.
17 желтоқсан түнгі сағат 2-де Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті шұғыл жиын өткізіп, Алматыдағы оқиғаны қатаң айыптаған қаулы қабылдады. Бұл қаулыда алаңға шыққандар «маскүнемдер мен нашақорлар, бұзақылар» деп бағаланып, оқиға «бүлік пен басбұзарлық» ретінде Мәскеуге баяндалды. Сол түні-ақ КСРО ІІМ және КГБ күштері мен әскери бөлімдерінің қосымша жасақтары еліміздің әр түкпірінен Алматыға жеткізілді. 18 желтоқсан таңында Алматыда билік жағдай толық бақылауда деп ойлағанымен, алаңға қайтадан жаңа топтар жинала бастады. Бұл жолы билік демонстранттарды алаңға жолатпау тактикасын ұстанып, оларды жан-жақтан қоршап, таратуға бар күшін салды. Екінші күні қақтығыстар бұрынғыдан да жойқын сипат алды: қалаға келген милиция, әскер және арнайы жасақ саны 19 мыңнан асып, шерушілерден сан жағынан басым түсетін еді. Жауынгерлерге резеңке таяқ, саперлік күректер сияқты құралдарды қолдануға рұқсат беріліп, жастарды аяусыз сабау, тарату жүргізілді.
Сол күндері Алматыдағы толқу хабарлары басқа аймақтарға да тарай бастады. 18 желтоқсанда қалада барлық байланыс құралдары өшіріліп, ресми ақпарат тек 18-і кешке қарай беріле бастаса да, бейресми жолмен тараған хабар әсерінен республиканың бірнеше қаласында жастар қолдау акцияларына шықты. Шымкент, Қарағанды, Талдықорған, Жезқазған, Көкшетау, Арқалық, Павлодар секілді қалаларда желтоқсанның 19-25 аралығында жүздеген азамат наразылық танытты. Кейбір деректе сол күндері Алматыдан тыс жерлерде барлығы 2000-ға жуық адам шеруге шығып, олардың 281-і ұсталғаны айтылады.
Қатысушылардың ерлігі: Желтоқсандағы жалынды жастар
Желтоқсан көтерілісіне негізінен 16-25 жас аралығындағы қазақ жастары, студенттер мен жұмысшы жастар қатысты. Олар бейбіт ұрандармен шыққанымен, қарулы әскер мен қатал жазалаушы күшке қарсы тұруға мәжбүр болды. Жастар еш дайындықсыз жиналып, жүректілігімен, ұлттық намыс пен адалдыққа негізделген талабымен ерекшеленді. Қайрат Рысқұлбеков, Ербол Сыпатаев сынды азаматтар алғашқы күннен белсенділік танытып, соңына дейін күрескені үшін кейін халық құрметіне бөленді. Жастардың бір тобы төсектің ақ жаймаларын пайдаланып, қолмен жазған плакаттар жасап шығарды – сол плакаттардағы «Қазақ еліне өз басшысы лайық», «Өз алдымызға билік берілсін» сынды сөздер олардың саяси санасының оянғанын көрсетті. Мұздай қаруланған әскерге қарамастан қолында тек туы мен плакаттары бар жігіт-қыздар алаңнан қайтпай, сенімдері үшін таяқ жеп, суықта тоңып, күресуге дайын болды.
Наразы жастардың батылдығын олардың көрген зорлық-зомбылығына қарамастан сынбағанынан байқауға болады. Мысалы, екінші күні тұтқындалғандардың бір бөлігін Алматы шетіне алып барып, үстеріндегі күртеше, аяқ киімдеріне дейін шешіндіріп, қақаған аязда жаяу айдап жіберген жағдайлар тіркелді. 1992 жылы жарияланған ресми тергеу мәліметтері бойынша, солай қала сыртына қуылып, жалаңаяқ аязда қалған жастардың ішінен 100-ге жуық адам үсіп өлген деген тұжырым айтылған. Бұл дерек Желтоқсан оқиғасының қаншалықты қатыгез басып-жаншылғанын және жастардың қандай қатерге бас тіккенін көрсетеді. Арнайы жасағы бар әскерилер қолына түскендерді аяусыз соққыға жығып, ұстау орындарына жеткізді. Көптеген қыз-жігіттер ауыр жарақат алса да, өр рухын түсірмей, әділдік талап еткен күйі қамауға алынды.
Желтоқсан оқиғасы дегенде ең алдымен Қайрат Рысқұлбековтың есімі жиі аталады. 21 жастағы құрылыс техникумының студенті Қайрат шеруге белсене қатысқаны үшін қаңтар айында тұтқындалып, 1987 жылғы маусымда сот үкімімен өлім жазасына кесілді. Ол тергеу мен сот кезінде өзін де, жолдастарын да барынша қорғап, нағыз қайсарлық танытқан. Кейін КСРО Жоғарғы кеңесі президумының арнайы шешімімен Қайраттың өлім жазасы 20 жыл түрме жазасымен алмастырылды (бұл халықаралық қауымдастықтың қысымымен жасалған жеңілдік еді). Алайда Қайрат Рысқұлбеков сол жазасын өтеу үшін әкелінген Семей түрмесінде 1988 жылдың мамырында жұмбақ жағдайда көз жұмды: ресми нұсқа бойынша, камералас қылмыскердің жейдесіне асылып қалған. Оқиғаның ақиқаты әлі күнге дейін толық ашылған жоқ, көптеген зерттеушілер оның өз-өзіне қол салуына күмән келтіреді. Қайраттың артында жазып кеткен хаттарынан, жеке заттарынан талай шикіліктер табылғанымен, кеңес билігі бұл істі жауып тастаған. Дегенмен, Қайрат Рысқұлбеков Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы қаһармандарының бірі саналып, 1996 жылы президент Н. Назарбаевтың Жарлығымен оған «Халық Қаһарманы» атағы (Алтын Жұлдыз медалімен қоса) берілді. Қайраттың ерлігі мен құрбандығы желтоқсаншы жастар рухының символына айналды.
Желтоқсан оқиғасы кезінде мерт болған тағы бір ержүрек жас - Ербол Сыпатаев (1964 жылы туған). Ербол 1986 жылғы желтоқсанда Алматыдағы алаңға алғаш шыққандардың бірі болып, шеруді тарқатуға келген әскердің соққысынан ауыр жараланып, 18 желтоқсан күні жан тәсілім етті. Ол небәрі 22 жаста еді. Кейін Ербол Сыпатаевтың есімі ұмытылмай, туған жері Жаркентте оған және Ләззат Асановаға арналған ескерткіш қойылды, көптеген оқу орындарында ерлігін еске алу шаралары өткізіліп келеді.
Сол күндердің тағы бір қайғылы құрбаны – 16 жастағы музыка училищесінің студенті Ләззат Асанова. Ләззат 17-18 желтоқсан күндері алаңдағы қозғалысқа қатысып, кейін ұсталады. Тергеу кезінде оған психологиялық қысым көрсетіліп, ауыр зорлық жасалды деген деректер бар. 1986 жылдың 25 желтоқсанында, ұсталғанынан бір апта өтпей, Ләззат тергеу изоляторында жұмбақ жағдайда қаза тапты. Ресми билік оны «өз-өзіне қол жұмсады» деп хабарлағанымен, халық арасында Ләззаттың азапталып өлтірілгені туралы күдік қалыптасты. Қалай болғанда да, өрімдей қыздың жас ғұмыры тәуелсіздік жолында құрбан болды деп қабылданып, есімі ел жадында мәңгілік сақталды.
Ләззатпен қатар Шығыс Қазақстандағы Өскемен педагогикалық училищесінің 1-курс студенті Сәбира Мұхамеджанова да осы қозғалыстың құрбаны саналады. Кей деректер бойынша, Сәбира Алматы оқиғаларына үн қосып, өз қаласында шеруге шықпақ ниеті үшін оқудан шығарылып, тергеуде ар-намысы тапталған соң 26 желтоқсан 1986 күні өзін өлімге қиған. Ресми баяндамаларда Сәбира ауыр жарақаттан қаза болды деп көрсетілгенімен, шын мәнінде оның өлімі де сол кезеңдегі жазалаудың бір көрінісі еді. Сәбира 16 жаста болатын және арада 35 жыл өткенде, тек 2021 жылы ғана оның үстінен қозғалған іс жабылып, ресми ақталды.
Желтоқсан күндерінде жалпы ресми мәлімет бойынша 5 адам қаза тапты деп жарияланды (оның ішінде Алматыдағы алаңдағы қақтығыста Ербол Сыпатаев пен қатарынан сырт адамдар – бір бозбала Сергей Савицкий мерт болған, Сәбира мен Қайрат түрмеде және тергеуде көз жұмған, Ләззат тергеу изоляторында қаза болған). Алайда бейресми деректер шынайы адам шығыны бұдан анағұрлым көп болғанын көрсетеді.
Жоғарыда айтылғандай, Алматы маңында үсіп өлгендерді қосқанда, кей зерттеулерде Желтоқсан оқиғасында опат болғандардың саны кемінде 100 адам делінеді. Тіпті АҚШ Конгресі кітапханасының елтану зерттеуінде Қазақстанда желтоқсанда «қаза тапқандар саны 200-ден кем емес», ал кей куәгерлер мен жарияланымдарда 1000-нан асып кетеді деп жазылғаны бар. Бұл сандар дәлелденбегенімен, қантөгістің көлемі ресми айтылғаннан әлдеқайда үлкен болғаны анық. Нақты қанша адамның құрбан болғаны туралы дәл дерек жоқ, себебі кеңестік жүйе бұл мәліметтердің сыртқа шығуын қатаң шектеуге тырысты. Дегенмен, Қазақстан халқы үшін алаңда қаза тапқан және кейінгі жазалау барысында өмірінен айырылған әрбір жас – тәуелсіздік жолындағы қаһарман ретінде құрметтеледі.