Соңғы қазақ ханының құпиясы: Кенесары туралы деректер

Кенесары Қасымұлы – қазақ тарихындағы ең жұмбақ әрі ең айбынды тұлғалардың бірі. Ол тек соңғы хан ғана емес, елінің еркіндігі үшін өмірін арнаған қолбасшы, саясаткер және азаттық рухының символы болды.

Кенесары 1802 жылы дүниеге келген. Ол атақты Абылай ханның немересі еді. Бала күнінен хан әулетіне сай тәрбие көріп, атқа мінуді, қару ұстауды, ел басқарудың жолдарын үйренді. Бірақ оның өмірі тыныш сарайда емес, отарлық қысым күшейген заманда өтті.

XIX ғасырда Ресей империясы қазақ даласына бекіністер салып, жерді тарылтып, жаңа салықтар енгізе бастады. Бұрын еркін көшіп-қонған халықтың тұрмысы қиындай түсті. Осы кезде Кенесары алдымен соғысқа емес, келісімге ұмтылды. Ол патша үкіметіне хат жазып, қазақ жеріндегі бекіністерді жоюды, тартып алынған жайылымдарды қайтаруды және халықты бұрынғы заңымен өмір сүруге қалдыруды талап етті. Бірақ бұл талаптар жауапсыз қалды.

Содан кейін Кенесары қарулы күреске шықты. 1837 жылы басталған көтеріліс он жылға созылды. Бұл қозғалысқа үш жүздің қазақтары қатысты. Кенесарының мақсаты жай ғана шайқасу емес, қазақ мемлекеттілігін қайта қалпына келтіру еді.

1841 жылы ол үш жүздің ханы болып сайланды. Осы кезден бастап Кенесары өз билігі жүрген жерде тәртіп орнатуға тырысты. Ол ұрлық пен барымтаға тыйым салды, әскерін жүйеледі, салық жүйесін енгізді, билер сотын қалпына келтірді. Оның жасағы тәртіпті, шапшаң әрі соғысқа бейім болды. Олар кенеттен шабуыл жасап, жауды күтпеген жерден соққыға жығатын.

Кенесарының жанында тек қазақтар ғана болған жоқ. Оның қозғалысына татарлар, башқұрттар, өзбектер, қарақалпақтар, тіпті Ресейден қашқан солдаттар да қосылды. Бұл оның күресінің кең ауқымды болғанын көрсетеді.

Алайда уақыт өте келе жағдай қиындай түсті. Ресей әскері күшейді, бекіністер көбейді, кейбір сұлтандар мен билер Кенесарыны қолдаудан бас тартты. Соңында ол Жетісу арқылы қырғыз жеріне өтіп, ортақ одақ құруға тырысты. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды.

1847 жылы Майтөбе маңында соңғы шайқас болды. Кейбір серіктері ұрыс даласын тастап кеткен соң, Кенесары әскері әлсіреді. Хан қолға түсіп, қаза тапты. Оның басы Ресей әкімшілігіне жіберілгені айтылады, бірақ қайда сақталғаны әлі күнге дейін нақты белгісіз. Бұл – қазақ тарихындағы ең үлкен жұмбақтардың бірі.

Кенесарының денесі қайда жерленгені туралы да түрлі болжамдар бар. Соңғы жылдары Қарағанды облысы Шет ауданындағы Ағыбай батыр кесенесі маңында оның бассыз денесі жерленуі мүмкін деген пікір айтылып жүр. Бірақ бұл әзірге ғылыми түрде дәлелденген жоқ.

Кеңес дәуірінде Кенесарыға әртүрлі баға берілді. Бір кезде оны «феодалдық көтерілісші» деп атады. Ал тәуелсіз Қазақстанда ол ұлттық батыр, соңғы хан, ел бірлігі мен еркіндігінің символы ретінде бағаланды.

Бүгінде Кенесары есімі көшелерге берілген, Астанада оған еңселі ескерткіш қойылған. Оның бейнесі әдебиетте, кинода, тарихи зерттеулерде жиі кездеседі.

Кенесары Қасымұлының өмірі жеңіспен аяқталмаса да, оның күресі қазақ халқының жадында мәңгі қалды. Ол халыққа бірлік керек екенін, жер мен еркіндік үшін күрес оңай болмайтынын көрсетті. Кенесары – тарихтағы жай ғана хан емес, намыс пен тәуелсіздік жолында басын бәйгеге тіккен ұлы тұлға.

Бүгінгі Қазақстан үшін Кенесары ханның мұрасы – азаттықтың, ұлттық бірліктің және мемлекетшілдіктің маңызды символдарының бірі. Оның өмірі өткенді ғана емес, тәуелсіздіктің қандай қиын жолмен келгенін де еске салады.