Қазіргі жаһандану дәуірінде жастардың білім қуып, жұмыс іздеп шетелге аттануы үйреншікті құбылысқа айналды. Бұл тек Қазақстан жастарына ғана тән емес, бүкіл әлем бойынша байқалатын тренд. Халықаралық академиялық мобильділік жыл санап артып келеді. 2023 жылы дүниежүзінде шамамен 6,9 миллион студент өз отанынан тыс жерде білім алып жүр, бұл көрсеткіш 2000 жылмен салыстырғанда үш есеге өскен. Яғни шетелде оқу — миллиондаған жастың ортақ арманы мен мақсатына айналған.
Дүниежүзілік үрдіс. Студенттік және еңбек көші-қоны көлемі соңғы екі онжылдықта бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Мысалы, Қытай мен Үндістан секілді халқы ең көп елдердің жастары шетелде көптеп білім алады. Қытайдың 1 миллионнан астам студенті шетелде оқыса, үндістандық студенттердің саны 508 мыңнан асады. Жалпы алғанда, әлемдік жоғары білім нарығы барған сайын интернационал болып, дамушы елдерден дамыған елдерге қарай «ми миграциясы» күшейгені байқалады. Біріккен Ұлттар Ұйымы деректері де жер шары ересектерінің 16%-ы, яғни шамамен 900 миллион адам, егер мүмкіндігі болса, тұрақты түрде шет елге қоныс аударуға ниетті екенін көрсетеді. Демек, шетелде өмір сүру талпынысы – ғаламдық ауқымдағы құбылыс.
Қазақстандық жастардың белсенділігі. Қазақстан да осы жалпы трендтен тыс қалған жоқ. ЮНЕСКО-ның Статистикалық институтының жаңарған мәліметі бойынша, Қазақстан шетелде оқып жатқан студенттердің саны жөнінен әлемде тоғызыншы орын алады екен. Басқа елдерде білім алып жүрген қазақстандық студенттер саны 91 мың 200 шамасында. Халық санына шаққанда бұл әсіресе үлкен көрсеткіш. Бұл Қазақстан халқының 0,48%-ына тең, салыстырылып отырған елдердің ішіндегі ең жоғары үлес болып тұр (салыстырмалы түрде, Қытай мен Үндістанда шетелде оқып жүргендер халықтың бар-жоғы 0,07% және 0,04%-ын құрайды). Бұған қоса, жыл сайын мыңдаған жас қазақстандықтар шетелдік жоғары оқу орындарына өз бетімен немесе түрлі бағдарламалар арқылы түсуде. Мысалы, «Болашақ» халықаралық стипендиясы іске қосылған 1993 жылдан бері 11 мыңнан астам студентті әлемнің жетекші оқу орындарында оқыды. Бұл бағдарлама шарты бойынша түлектер елге оралып кемінде 5 жыл отанында қызмет істеуге міндетті. Осы секілді бастамалар Қазақстан жастарына шетелде білім алу мүмкіндігін кеңейтті.
Қазақстаннан шетелге кетушілердің ағымы тек студенттермен шектелмейді. Еңбек миграциясы, әсіресе білікті мамандардың көшіп кетуі де өзекті. «Brain drain» деп аталатын бұл құбылыс – жоғары білімді, қабілетті кадрлардың елден жаппай сыртқа ағылуы – Қазақстанда соңғы жылдары талқыға түсіп жүр. 2023 жылы Қазақстаннан 12 732 адам тұрақты түрде шетелге қоныс аударған екен. Соңғы он жылда жалпы эмигранттар саны 366 мың адам төңірегінде бағалануда. Шетел асқан қазақстандықтардың төрттен бірі – жоғары білімді мамандар, алтыншы бөлігі – орта кәсіби білімі барлар, әсіресе техникалық, экономика, педагогика, құқық салаларының өкілдері. Яғни, өкінішке қарай, шетелге кетушілердің едәуір бөлігі Қазақстанда сұраныс жоғары, тапшы мамандық иелері. Бұл үрдіс қоғамда алаңдаушылық туғызып, «ақыл-ойдың сыртқа ағылуы» мемлекеттің дамуына зиян келтіруі мүмкін деген пікірлер айтылуда.
Алайда, жастардың шетел көруі мен тәжірибе жинап келуі – тек жоғалту емес, мүмкіндік ретінде де қарастыруға болады. Сарапшылардың пікірінше, қалыпты жағдайда білікті азаматтардың шетелге белгілі бір деңгейде кетуі тіпті дамушы елдер үшін пайдалы да болмақ. Ең алдымен, жастар неге шетелге ұмтылады? Осы сұраққа көз жүгіртейік.
Жастардың өзге елге кетуінің басты мотивтері түсінікті әрі орынды. Білім алу сапасы. Қазақстандық көптеген түлектер шетелдік оқу орындарының беделі жоғары, білім деңгейі озық деп есептейді. Шынында, әлемнің үздік университеттері шоғырланған АҚШ, Ұлыбритания, Еуропа, Азияның дамыған елдері халықаралық студенттерді тартуда. Шетелде оқу арқылы жастар әлемдік деңгейдегі сапалы білім мен заманауи ғылымға қол жеткіземіз деп үміттенеді. Тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ жастарына шетелде оқуға жол ашылып, өз қабілетін танытқан талапкерлерге түрлі елден қолдау көбейді. Бүгінде Кембридж, Оксфордта оқу қазақ жастары үшін қол жетпес қиял емес – нақты мақсат екенін өмірдің өзі көрсетіп отыр. Шетелдік дипломның отандыққа қарағанда еңбек нарығында «салмағы ауыр» деген түсінік те жас ұрпақты сыртқа тартатын факторлардың бірі.
Мандық және карьералық мүмкіндіктер. Жастардың шетелге кетуінің екінші үлкен себебі – еңбек нарығының тартымдылығы. Дамыған мемлекеттерде жалақы деңгейі жоғары, кәсіби өсу үшін жағдай жақсы, өмір сүру стандарты әлдеқайда сапалы. CIRSD зерттеуінде Орталық Азия жастары шетелге әсіресе жоғары жалақы, өмір сапасы, сапалы медицина мен білім, қолайлы тұрмыс жағдайы, әлеуметтік қорғау сынды себептермен ұмтылатыны анықталған. Сонымен бірге, шетелде заңның үстемдігі, қауіпсіздік, әділ бәсеке, тамыр-таныстықтан ада демократия секілді факторлар да тартымды. Бұл – Қазақстан сияқты экономикасы өтпелі, кей салаларда әлі жүйелі дамуды қажет ететін елдер жастары үшін маңызды мотив. Мысалы, жастар шетелде адал еңбекпен өсу, өз идеясын іске асыру әлдеқайда жеңіл деген ойда.
Жеке даму және тәжірибе. Көптеген жас шекара асып, жаңа мәдениетпен танысып, көзқарасын кеңейтуді қалайды. Әртүрлі ортада өмір сүріп көру – адамның бейімделгіштігін арттырып, тәуелсіздікке үйретеді. Шетелде оқу арқылы өзге тілдерді жетік меңгеру, халықаралық достар табу, жаһандық ойлау машығын қалыптастыру – қазіргі заман азаматтарына аса қажет қасиеттер.
Кей жағдайда жастар шетелге тұрақты өмір сүру үшін де барады. Бұған жоғарыдағы себептерден бөлек, елдегі экологиялық жағдай, әлеуметтік ахуал да ықпал етеді. Бір жағынан, кейбір жастар «жат жұрттан жұмақ іздеп», тұрмысын түзеу үшін кетеді. Енді бірі әлемдік деңгейде танылған университетте оқып, тәжірибе жинап, сосын міндетті түрде елге ораламын деген ниетпен аттанады. Яғни әр адамның мақсаты әртүрлі. Біреуінде жайлы өмір іздеу бірінші орында болса, екіншісі шыңдалу, өз потенциалын тану мақсатын көздейді.
Жастардың жаппай шетелге кетуі қоғамда алаң туғызатыны сөзсіз. Мамандар елден кеткен әрбір білімді жас – мемлекет үшін инвестицияның сыртқа кетуі екенін айтады. Себебі, Қазақстан жас буынның білім алуы үшін айтарлықтай қаржы бөледі, мектептен бастап университетке дейін дайындайды, ал олар өз әлеуетін шетелде жүзеге асырса – отанға қайтар пайда азаяды. Бұл ұлттық экономиканы әлсіретіп, кадр тапшыдығына алып келуі ғажап емес. Расында, ауыл-аймақ түгіл, Алматы, Астана сынды ірі қалалардың өзінде кейбір салада білікті маман жетіспеушілігі сезіледі.
Дегенмен, кей зерттеулер «ми көшінің» (brain drain) тек зиян емес, жанама пайдасы да барын айтады. Біріншіден, сыртқа кету мүмкіндігі ел ішіндегі білімге ынтаны арттырады. Жастар шетелде оқу немесе жұмыс істеу үшін өз білімі мен біліктілігін шыңдай түседі. Екіншіден, шетел көрген қазақ жастарының көбі елге оралады. Білімі мен білігін көтеріп, белгілі бір капитал жинаған соң Отанына қайтып, осындағы бизнесті, ғылымды жаңа деңгейге көтеруге үлес қосқысы келеді. Қазақстанның «Болашақ» бағдарламасы соның мысалы. Ұлттық бағдарлама шарты бойынша шетелде оқыған стипендиат ең кемі 5 жыл Қазақстанда жұмыс істеп, тәжірибесін қолдануы тиіс. Қазірдің өзінде мыңдаған «Болашақ» түлектері мемлекеттік басқару, білім беру, медицина, бизнес салаларында жетекші позицияларға келіп, шетелде үйренгенін Қазақстанда жүзеге асыруда. Мұндай «ми айналымы» (brain circulation) елдің интеллектуалдық әлеуетін күшейтеді.
Үшіншіден, диаспораның тиімді пайдаланылуы ұлт дамуына серпін. Шетелде тұрақтап қалған қазақ жастары да өз халқының бір бөлшегі. Олар орналасқан елдерде жүріп, Қазақстанның оң имиджін қалыптастыруда рөл атқарады. Мысалы, шетелдік беделді компанияларда, ғылыми орталықтарда табысты еңбек етіп жүрген қазақ азаматтары аз емес. Олардың жетістігі арқылы әлем Қазақстан туралы, қазақтардың қабілеті туралы біледі. Мұндай «жұмсақ күш» элементін көптеген мемлекеттер пайдалануға тырысады. Ирландия, Израиль, Үндістан сияқты елдер шетелдегі отандастарымен жүйелі жұмыс істеп, инвесторлық байланыс орнатқан. Қазақстан да бұл бағытта қалыс қалмауда.
«Отандастар» қоры шетел қазақтарымен мәдени-іскерлік ықпалдастыққа бастамашы болуда, ал кей өңірлерде (мысалы, Қызылорда облысында) шетте оқып жатқан жастарды біріктіретін қауымдастықтар құрылуда. Диаспора өкілдері еліне инвестиция тартып, турист әкеліп, екіжақты іскер жобаларды қолға алса – ұтымды іс. Оған қоса, шетелде тұратын қазақтар елімізді әлемге таныстырып, түрлі деңгейдегі форумдарда, әлеуметтік желілерде Қазақстанның мүддесін қолдап жүр.
Төртіншіден, шетел көргендердің жаңашылдығы. Жастар шекара асқанда жаңа ой-пікірлерге, тың көзқарастарға ие болып келеді. Бұл өз кезегінде ел ішіндегі ортаға жаңалық әкеледі. Мысалы, жергілікті басқару органдары шетелде оқыған жастардың идеясын елге енгізуге мүдделі. Расында, сырттан келген жас маман озық технология, тиімді шешім, өзгеше бастама ұсынса – жұрт соған еліктеп, жалпы орта деңгейі өседі. Бүгінде шетел көрген жастар стартап құрып, жаңа медиа, IT, ғылымның жаңа бағыттарын ашып, қоғамды алға сүйреуде. Олардың табысты үлгісі басқа қатарластарына мотивация беріп, «мен де осындай жетістікке жете аламын» деген сенім ұялатады. Осы тұрғыдан алғанда, шетелде оқып келген бір жастың әсері жүздеген жасқа таралуы мүмкін.
Сонымен, шетел асу – арман ба, әлде алдамшы сағым ба? Әлемдегі және еліміздегі жағдайды таразылай келе айтарымыз: шетелге кетуге талпынған жастар легін тоқтатқызу мүмкін емес және қажет те емес. Бұл – заман талабы, жаһандану үрдісінің табиғи ағымы. Басты мәселе – сол ақылды жастарды өз пайдамызға жарата білу. Бірқатары бірнеше жылдан соң елге оралып, жиған білім-тәжірибесін Қазақстанда қолданады, сол арқылы отандық экономиканы, ғылымды жаңа белеске шығарады. Оралмаған күннің өзінде, сырттағы таланттарымыздың өзі қазақтың атын танытып, ұлттық брендтің елшісі іспетті қызмет атқарады. Қай елден болсын қазақ жастары өз талантымен көзге түссе, ол – Қазақстанның абыройы.
Әрине, мемлекет жастарға ел ішінде де қолайлы жағдай жасауға ұмтылып келеді. Мемлекет басшысы да жастарды елде ұстап тұру үшін білім сапасын көтеру, жалақыны өсіру, тұрғын үй мәселесін шешу, экологиялық ахуалды жақсарту шараларын тапсырды. Жастардың шетелге кету үрдісін теріс тренд деп біржақты қабылдау орынсыз. Керісінше, оны ұлттық дамуға қажетті айналымның бір бөлігі деп қарап, тиімді саясатпен дұрыс арнаға бұру ләзім.
Ақырында, алысты арман еткен әрбір жастың жүрегі бәрібір туған ел деп соғады. Жырақта жүріп табысқа жеткен таланттар түптің түбінде Қазақстанның дамуына үлес қосуды мақсат тұтады. Тарихтағы Алаш арыстарынан бастап бүгінгі Global Shapers буынына дейін соның айғағы. Ендеше, шетел көрген жасқа үрке қарамай, оларды еліміздің өсіп-өркендеуінің бір тетігі деп бағалаған дұрыс. Шетел асу әр қазақтың тұлғалық өсуіне серпін беріп, өз мүмкіндігін көруге жол ашса ол арманның орындалғаны емес пе?! Жастардың әлем аралап білім іздеуі түбі Қазақстанның жарқын болашағына жұмсалар инвестиция деп білген жөн.