Қытай мектептерінде үй тапсырмасын тексеру мәселесі мүлде басқа деңгейге өтті. Бұрын мұғалімдердің уақытын ең көп “жейтін” жұмыс - оқушының дәптерін қарап, қатесін түзету, баға қою болатын. Қазір бұл процестің бір бөлігіне жасанды интеллект кірісті. Яғни, тексеру - бұрынғыдай мұғалімнің мойнындағы ауыр жүк емес, барған сайын автоматтандырылып жатқан міндет.
Бүгінде нейрожелілер оқушылардың қолмен жазылған дәптерлерін арнайы құрылғылар арқылы сканерлеп, тапсырмадағы қателерді анықтайды да, автоматты түрде бағалайды. Әсіресе нақты ережеге сүйенетін пәндерде - математикада, грамматикада, диктантта - мұндай жүйе өте нәтижелі. Себебі алгоритм үшін формула, емле, есеп шығару тәртібі анық: дұрыс па, бұрыс па - бірден көрінеді.
Алайда білімнің бәрі бірдей “дұрыс не бұрыс” деген екі өлшемге сыймайды. Эссе, шығарма, шығармашылық тапсырмалар кезінде жағдай күрделірек. Мұнда оқушының стилі, ойдың тереңдігі, сөз саптауы, эмоциясы, мәтін логикасы сияқты нәзік элементтер бар. Ал дәл осы тұста алгоритмнің әлсіздігі байқалады. Сондықтан мұндай жұмыстарда мұғалім көбіне жасанды интеллект қойған баллды қайта қарап, түзетіп, нақтылап отырады.
Демек, Қытайда ЖИ мұғалімді толық алмастырған жоқ. Бірақ мұғалімнің уақытын алатын “қара жұмысын” жеңілдетіп келе жатыр.
Қазір мұндай технологиялар Шанхай, Бейжің және өзге де ірі қалалардағы жүздеген мектепте іске қосылған. Бұл бірен-саран мектептегі тәжірибе емес - жүйелі түрде кеңейіп келе жатқан үрдіс.
Мысалы, SPARK AI Grader секілді құрылғылардың көмегімен мұғалімдердің дәптер тексеруге кететін еңбегі екі есеге қысқарады. Сарапшылар мұны жай ғана уақыт үнемдеу ретінде емес, білім сапасына әсер ететін фактор ретінде бағалайды. Өйткені мұғалім қағазға көміліп, түнімен “тексеруші” болмаған кезде, негізгі миссиясына қайта оралады: түсіндіру, бағыт беру, баланың ойлауын қалыптастыру.
Шын мәнінде, мұғалімнің ең құнды еңбегі - баға қою емес. Баға - нәтиже ғана. Ал нәтиженің артындағы ең негізгі нәрсе - оқушыға ойлануды, түсінуді, шешім қабылдауды үйрету.
Мектеп жеңілдесе де, үйдегі “екінші ауысым” қалды
Егер мектепте жасанды интеллект мұғалімнің жұмысын біршама жеңілдетсе, үйде бұл технологияның миссиясы тіптен басқа: ата-ананың жүйкесін сақтау.
Қытайда үй тапсырмасы - жай ғана оқу процесі емес. Бұл миллиондаған отбасы үшін күн сайын қайталанатын сынақ. Баланың шаршауы, телефонға алаңдауы, жауапкершіліктен қашуы, қателік үшін ұрсу - мұның бәрі кешкі уақытты отбасылық жылылық емес, стресске толы текетіреске айналдырып жіберген. Сол себепті соңғы жылдары Қытайда ата-аналар ЖИ негізіндегі чатботтарды жаппай қолдана бастады. Репетитор жалдау қымбат, ал үй тапсырмасы бәрібір орындалуы керек. Осы аралықта ата-анаға “үшінші адамдай” болып көмектесетін құрал - AI-тәрбиеші пайда болды.
“Түзу отыр!” - бірақ бұл анасының дауысы емес…
Оңтүстік Гуандун провинциясында тұратын тележурналист Лу Цицзюнь кейде ұлын сабаққа отырғызған кезде үй тапсырмасын бақылауды телефонға тапсырады: арнайы қосымшаны ашып, смартфонды баланың алдына қояды да, камерасын қосады.
Егер бала қисайып отырса немесе алаңдай бастаса, телефоннан бірден сабырлы дауыс естіледі:
- “Түзу отыр.”
- “Назар аудар.”
- “Сабаққа көңіл бөл.”
Бірақ бұл ескерту анасының аузынан шықпайды. Бұл - Dola атты чатбот. Оны TikTok-тың иесі саналатын ByteDance әзірлеген. QuestMobile деректеріне сәйкес, Қытайда 172 миллионға жуық адам осы қосымшаны баласына бақылау немесе оқуына көмектесу үшін пайдаланады. Бұл жай ғана технологияға қызығушылық емес. Бұл - елдің әлеуметтік және экономикалық өзгерістерінен туған қажеттілік.
Қытайда экономиканың өсімі баяулаған сайын, көп отбасы білімге жұмсалатын шығынды қайта есептеп жатыр. Бұрын жеке репетитор - қалалық орта таптың әдеттегі таңдауы еді. Қазір ол көпшілік үшін қымбат қызметке айналды. Одан бөлек, қоғамда тағы бір ауыр сұрақ күшейді: баланың біліміне қанша көп ақша құйсаң да, ол міндетті түрде тұрақты жұмыс пен жақсы өмірдің кепілі болмай қалды.
Жастар арасындағы жұмыссыздық қаупі артқан кезде ата-аналар “балама инвестиция” жасаудың өзін қайта ойластыра бастады. Мұндай жағдайда ЖИ - ең арзан әрі ең ыңғайлы балама.
Лудың айтуынша, Dola-ның ең үлкен артықшылығы - қолжетімділігі мен ыңғайлылығы ғана емес, жүйенің баланың деңгейіне қарай оқу материалдарын бейімдеп беруі.
ЖИ тек тексермейді - үйретеді
AI-тәрбиеші “қарауыл” ғана емес. Ол:
үй жұмысын тексереді;
қателерді көрсетіп, себебін түсіндіреді;
сол тақырыпқа ұқсас тапсырмалар беріп, білімді бекітеді;
баланың оқу тәртібін қалыптастыруға көмектеседі.
Лу бұл қосымшаны тіпті өзінің “тәрбиелеу кітабым” деп атайды. Өйткені бұрын баласын оқытқанда уақыт та кететін, эмоция да кететін. Қазір ол ұлы тапсырма орындап отырғанда өзі кітап оқып, жұмыс хабарламаларына жауап беріп үлгереді.
ЖИ көмектесе ме, әлде ата-ананы алмастыра ма?
Жасанды интеллекттің пайдасы анық:
ата-ананың шаршауын азайтады;
үйдегі жанжалдың алдын алуға көмектеседі;
білімге қолжетімділікті кеңейтеді.
Бірақ дәл осы тұста қоғам алдында жаңа сұрақ пайда болды: баланың тәрбиесі мен оқу жауапкершілігі бірте-бірте алгоритмге ауысып бара жатқан жоқ па?
Егер ЖИ баланы бақыласа, үйретсе, түсіндірсе - ата-ананың орны қандай болады? Бұл технология көмекші ғана ма, әлде ертең үй ішіндегі қарым-қатынасты “алмастыратын күшке” айнала ма?
Қытайдағы бүгінгі жағдай бір нәрсені анық көрсетіп отыр: үй тапсырмасы - жай ғана білім мәселесі емес. Бұл - уақыт, ақша, жүйке, жауапкершілік және отбасылық психология сияқты үлкен қабаттардың түйіскен жері. Ал жасанды интеллект осы күрделі түйінді шешудің жаңа құралына айналып келеді. Бірақ кез келген құрал сияқты, оның да шегі болуы керек. Себебі үй тапсырмасын алгоритм тексергенімен, баланың мінезін, тәрбиесін, адам болып қалыптасуын ешқандай жүйе толық алмастыра алмайды.