«Қ» әрпін ерекше жақсы көретін шетелдіктерді жиі кездестіресіз бе? Біздің бүгінгі кейіпкеріміз Степан Паздерканың дәл осы әріптен басталатын сөздерге деген махаббаты бөлек. Чехияда туып-өссе де, Қазақстанға, қазақ тіліне, қазақ мәдениеті мен тарихына, қара сөздерге деген ықыласы ерекше. Еуропада жүріп қазақтың домбырасын тартады, етін асады, ою-өрнегін бейнелейді, тіпті қазақтардың өзіне қазақша үйретеді. Ең қызығы, Степанның мамандығы - ІТ саласы. Ендеше, чехиялық азаматтың көшпенді халықтардың философиясына қызығушылығы қалай, неден басталғанын сұрап білейік.
– Степан, әлеуметтік желілерде өзіңізді Nomad деп атайсыз. Бұл ұғым сіз үшін нені білдіреді? Көшпенділер мәдениетіне, өмір философиясына қызығушылығыңыз қашан, қалай пайда болды?
– Мен үшін nomad сөзі ең алдымен ой еркіндігін білдіреді. Жаңа адамдармен танысқанды жақсы көремін, себебі өзім шеңберде өмір сүру мен қатып қалған догмаларды ұнатпаймын. Өзіме түрлі көзқарасты білу, түсіну қызық.
Нақтырақ айтсам, мені Сібір көшпенділері ерекше қызықтырады. Бала кезімнен іштей Сібірге жақын болдым. Ал қазақтарды бүгінге дейін ежелгі Алтайдан бастау алған көшпелі мәдениетті асқақ рухпен сақтап келе жатқан халықтардың бірі деп есептеймін.
– Қазақстанмен жеке таныстығыңыз қалай басталды? Орталық Азия мәдениеті сізді несімен сонша баурап алды?
– Кішкентайымнан-ақ өте ізденімпаз болдым. Сондықтан мені көпшілік аса біле бермейтін, беймәлім өңірлер өзіне тартатын да тұратын.
Әлі есімде, шамамен он жасымда ата-анама орыс тілін үйренгім келетінін айттым. Олар таңғалды. Себебі өмір бойы орыс тілін үйренуге мәжбүр болғанымен, кейіннен өмірде оның еш шараптын көрмеген. Сондықтан олар үшін мен Батысқа бағыт алған жаңа буынның өкілі болуым керек еді.
Ал мені қайта Сібірге тартып тұратын. Ол маған жұмбақ, алып, шексіз әрі нағыз шытырманға толы әлем болып елестейтін.
Ақыры 2015 жылы сол жаққа барудың сәті түсті. Жергілікті адамдармен таныстым, Байкалды – «бай көлді» алғаш рет өз көзіммен көрдім. Бұл атаудың өзі түркі тілінен шыққан, бірақ қазір оның маңында түркі халықтары жоқ, ол өңірде негізінен моңғол тектес буряттар өмір сүреді.
Алтайлықтармен танысу арқылы бүгінгі қырғыз, қазақ, алтай, тува, саха және өзге де халықтардың түп-тамыры болған ежелгі түркі жұрты туралы түсінігім біртіндеп қалыптаса бастады.
Мен үшін мұнда көне, терең әрі әсем бір сезім бар секілді көрінеді – бұл тарихпен байланыс сезімі. Ол байланыс әлі күнге дейін тілде, мәдениетте, табиғи ландшафта сақталып, Алтайдан бастап Тянь-Шаньға дейін жаңғырып тұр. Қырғызстанда жүргенде мен де ағаштарға шүберек байлап кететінмін. Өзім кейбір тауларды киелі санаймын.
– Өзіңіз Чехияда тұрасыз, соған қарамастан қазақ тілін үйреніп жүрсіз. Бұл қаншалықты қиын?
– Мен үшін бұл – өте қиын жол. Қазақ тілінің құрылымы, дыбысталуы біздің тілдерге мүлде ұқсамайды. Сөзге бірінен кейін бірі жалғанатын жұрнақтар мен жалғаулар көп. Бүкіл грамматика бір негізгі қағидаға – сингармонизм заңына сүйенеді. Сонымен қатар етістік әрдайым сөйлемнің соңында тұруы керек.
Кейбір сөздердің нақты аудармасы жоқ, сондықтан көп жағдайда қазақша ойлауға тырысамын.
Тағы бір қиындық – тілді күнделікті өмірде қолдануға байланысты. Кейде тіпті қазақтардың өздері қазақша дұрыс сөйлемейтінін байқадым, себебі бәрі бірдей тілді жетік меңгермеген.
Кейбіреулер маған «қазақ тілінде мұндай сөз мүлде жоқ» деп дәлелдеуге тырысады. Мысалы, «свежий» деген ұғым. Нақты бір аудармасы болмаса да, шын мәнінде бұл мағына контекстке қарай өзгереді.
Тағы бір мысал – мен «үлкен рақмет» деген тіркесті жиі еститінмін, ал дұрысы «көп рақмет» екен. Қазақ тілінде «үлкен» сөзі заттың физикалық көлемін білдіреді, ал мөлшерді, дәрежені сипаттайтын кезде «көп» сөзі қолданылады.
– Қазақ тілі сіз үшін ең алдымен қарым-қатынас құралы ма, әлде халықтың дүниетанымын тереңірек түсінудің жолы ма?
– Дәл сіз айтқандай. Мен үшін тілді үйренудің ең ғажап тұсы – оның халық тарихының тірі, «жазылып қалған ізі» екендігінде.
Мысалы, «терезе» сөзі парсы-араб тілдерінен енген. Киіз үйлерде терезе болмағаны белгілі, сондықтан бұл сөздер тілге кейінірек, қазіргі Өзбекстан аумағы арқылы, отырықшы өмір салтына көшу кезеңінде енген.
Қазақ тілінде түп-тамыры өте көне түркі дәуіріне кететін төл сөздер де бар, сонымен қатар жаңа сөздер де аз емес.
Мәселен, «отбасы» сөзі – салыстырмалы түрде жаңа, неологизм. Ол сөздің қолданысқа енгеніне шамамен отыз жылдай ғана болды. Бұрын қазақтар қауым болып өмір сүрді, «отбасы» деген тар ұғым болмаған. Олар үшін отбасы – тұтас бір ру, не болмаса ауыл еді.
«Бір ауылда қанша отбасы бар?» деп сұраса, әдетте ол шаңырақ санын немесе түтін санын білдіретін еді.
«Интернет» сөзінің қазақша баламасы – «ғаламтор» да жаңа ұғым.
Сонымен қатар билік пен басқаруға қатысты моңғол тілінен енген сөздер бар, мысалы, «құрылтай». Чех тілінде француз тілінен алынған «парламент» сөзі бар, ол да сол секілді.
Мысалы, қазақ тілінде «аға-іні», «әпке-сіңлі» деген жалпылама ұғым жоқ. Сондай-ақ «двоюродный брат» немесе «двоюродная сестра» деген жеке сөздер де қолданылмайды.
Адамның жасы үлкен бе, кіші ме – соны нақты көрсету қажет. Тіпті оның туған бауыр ма, әлде әкеңнің ағасының баласы, ол да маңызды емес.
Тілдің өзі бұл мәдениетте жас ерекшелігі мен отбасылық иерархияның қаншалықты маңызды рөл атқаратынын айқын көрсетіп тұр.
– Чех пен қазақ халықтарының арасында, бір қарағанда байқала бермейтін, бірақ терең мағынаға ие ұқсастықтар бар ма, қалай ойлайсыз?
– Өте орынды сұрақ. Иә, біз бір-бірімізге ұқсамай бермейміз, айырмашылықтарымыз жетерлік. Бірақ бізді біріктіретін ортақ тарихи тәжірибе бар. Екі халық та ұзақ уақыт бойы ірі державалардың көлеңкесінде өмір сүріп үнемі, өз жерін қорғауға мәжбүр болды. Меніңше, бұл жағдай біздің менталитетімізге де қатты әсер еткен.
Біз, чехтар, көзге түсіп, ерекшеленуге міндетті емеспіз деген түсінікпен өмір сүреміз. Чех қоғамында «ешкім болмау», маңыздылыққа ұмтылмау – қалыпты құбылыс. Көп нәрсеге ирониямен, белгілі бір қашықтықты сақтай отырып қараймыз.
Ал Қазақстанда, керісінше, «біреу болуға», аты-жөніңнің, мәртебеңнің, қоғамдағы орныңның болуына деген ішкі қажеттілік бар сияқты көрінеді. Бұл – ең алдымен отбасыңның, әулетіңнің абыройын лайықты деңгейде көрсетуге деген ұмтылыс.
Әдетті қазақтар Чехияға келсе, чехтардың амбициясы жоқ деп ойлап қалуы да мүмкін. Бірақ бұл олай емес. Амбиция бізде де бар, тек біз оны көрсетуді, жария етуді қажет деп санамаймыз.
Басымнан өткен жайтты мысал ретінде айтып берейін. Жақында трамвайда келе жатсам, алдыма Чехиядағы ең бай адамдардың бірі – шамамен төртінші орында тұрған кәсіпкер келіп отырды. Үстінде ешқандай бренд киім жоқ, кәдімгі қарапайым адам сияқты. Жұмыс істейтін саласын жақсы білетіндіктен де мен оны бірден таныдым.
Жиырма минуттай еркін әңгімелестік: ол құрған компаниясы жайлы, өмірде нені маңызды деп санайтынын айтып берді. Басты құндылығы отбасы екен. Көрдіңіз бе, байлар мен кедейлер арасында алшақтық жоқ: бәріміз бір қоғамның мүшесіміз. Бізде бәрі солай өмір сүреді.
– Ал қазақтың қонақжайлығы мен чехтардың өмір салтын салыстырсақ, сізге қайсысы жақынырақ?
– Еш кідірместен қазақтың қонақжайлығы деп айта аламын. Бұл – қазақ халқының ең тамаша қасиеттерінің бірі.
– Ру, жалпы жеті ата ұғымдарымен алғаш қашан таныстыңыз?
– Бұл ұғымдар жайлы алғаш рет 2016 жылы – Қазақстанға барған сапарымда естідім. Маған өте қызық әрі романтикалық мағынасы бардай көрінді. Әсіресе жекелеген жүздердің сыртқы қауіп-қатерге, айталық, жоңғар шапқыншылығына қарсы бірігу идеясы ерекше әсер қалдырды.
Ал жеті атаңды білу қағидасы мен үшін практикалық жүйе секілді. Мысалы, Исландияда да осыған ұқсас мәселе бар, онда жақын туыстар арасындағы некеден сақтану үшін арнайы тексеру құралдары қолданылады.
Меніңше, дәл ру мен жүз жүйесінде тарихи дүние мен қазіргі заман айқын түйіседі.
Еуропада «ұлт» ұғымы көбіне әлеуметтік әрі азаматтық түсінікке негізделеді. Ал Қазақстанда адамның ұлты дәстүрлі түрде әкенің руы арқылы анықталып, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырған. Біз қазақ халқының үш жүзден тұратынын білеміз, бірақ сонымен қатар Қожа мен Төре ешбір жүзге кірмейтін рулар да бар.
Төре руы моңғолдардан шыққан, әрі тарихта ерте Қазақ хандығының билеуші элитасын қалыптастырған. Керей хан мен Жәнібек хан – осы Төре әулетінен екен. Бұл қазақ қоғамының нақты құрылымы жүздерге ғана бөлінбейтінін, оның әлдеқайда күрделі болғанын көрсетеді.
Рулық бірегейліктен кеңірек қоғамдық түсінікке өту үдерісі XIX ғасырда ерекше байқалады. Абай Құнанбайұлы өзінің Қара сөздерін жазғанда халыққа «Ел», «жұрт» сияқты абстрактілі ұғымдар арқылы үн қатты. Бұл заңды да, себебі сол кезеңде қазақ тілі қарқынды дамып жатты. Еуропада XIX ғасырда «ұлт» ұғымы қалай өзгерсе, қазақ тілінде де «ел», «жұрт» сөздерінің мағынасы түрлене бастады.
«Ел» сөзі мағынасына жерді де, халықты да, мемлекетті де білдіруі мүмкін. Алайда Абайдың мәтіндерінен оның қазақтарға халық ретінде – ортақ тарихи тәжірибесі, мәдени жауапкершілігі бар қауым ретінде үн қатқаны анық байқалады. Сонымен бірге ол өз заманының мәдени элитасына да сөз арнайды, өйткені өзі сол элитаның бір бөлігі еді.
Бүгінде бұл үдерістердің жалғасын көріп отырмыз. Қазақтардың жаңа буыны қалыптасып келеді: анасы қазақ, әкесі басқа ұлттан болса да, ондай бала қазақ деп қабылданады. Мұндай сұрақтар Еуропада да бар. Мысалы, британ азаматтығы бар этникалық түрікті түрік деу керек пе, әлде британиялық деп атау керек пе деген сұрақтар туындайды.
Бұл сұрақтардың өзектілігі – олардың тікелей «Ел» ұғымына қатысты болуында. Бұл – уақыт өте өзгеріп отыратын, негізінен әлеуметтік әрі мәдени сипатқа ие түсінік, ол биологиялық өлшеммен ғана шектелмейді.
– Бір сұхбатыңызда «Қ» әрпі ерекше ұнайтынын айтыпсыз. Неге екенін білгім келеді...
– Маған оның пішіні ұнайды. Қарапайым «К» әрпіне кішкентай ғана «құйрық» жалғануы арқылы бірден түркі тілі екенін аңғартып тұрады.
Онда бір қарапайым сұлулық бар. «Қ» әрпін көрген сайын көңілім жылып қалады. «Қ» қай жерде болса, сол жаққа бір күш мені тартып тұрады.
– Сіз домбыра үні медитация сияқты әсер етеді деп айтқан екенсіз. Сіз секілді шетел азаматы үшін қазақ күйлерінің қандай эмоцияны, қандай тарихи қатпарды бойына сіңіріп тұрғанын түсіну қаншалықты оңай?
– Домбыра тарту – ең алдымен ішекті меңгеру өнері. Домбырамен сан алуан музыкалық шығарма орындауға болады, бірақ кейде ең қарапайым дыбыстардың өзінде ең терең, ең қуатты сезім жасырынып жатады.
Мысалы, «Салтанат» күйін алайық. Бұл өте нәзік, сезімтал әуен. Бірақ кейбір тұстарында бір ғана аккордты қатарынан сегіз рет қайталайсыз. Ол әртүрлі ырғақпен тамған көз жасы секілді әсер қалдырады.
«Салтанатты» Асылбек Еңсеповтің орындағаны ерекше ұнайды. Ол бұл күйді баяу, созып, ерекше тереңдікпен орындайды.
Бала күнімнен бері аспаптық музыканы қатты жақсы көремін. Вокалды мүлде тыңдамаймын десем де болады. Негізінен тек фильмдердегі музыканы тыңдаймын. Сол үшін де шығар, қазақтың күйлері маған ерекше жақын.
Кейде ән айту музыканың тазалығын, бастапқы табиғи болмысын бұзып жіберетіндей көрінеді.
– Қателеспесем, былтыр Тәуелсіздік күніне арналған кешті жүргіздіңіз. Жалпы, Қазақстан елшілігі ұйымдастыратын немесе қолдайтын іс-шараларға жиі шақыра ма?
– Өзім де Чехияда тұратын қазақтар мен қырғыздар үшін түрлі іс-шаралар өткізіп тұрамын. Бұл мен үшін үлкен мәртебе әрі зор қуаныш.
Қазір бұған домбыра тарту да қосылды. Сондықтан домбыра ойнауым керек кештерде жүргізуші ретінде шықпаймын.
– Өзіңіз Чехияда туып-өстіңіз. Осы орайда сізді қазақ музыкасының тәнті ететін тұсы қайсы: әуезі ме, философиялық мазмұны ма, әлде орындау мәнері ме?
– Мен үшін бұл – мүлде бөлек музыкалық әлем. Чехияда да, жалпы Еуропада да музыка тарихи тұрғыда алдымен христиандық, кейін италиялық классикалық дәстүрдің ықпалымен дамыды.
Ал қазақ музыкасының әуезі мүлде басқа, ол өзге заңдылықтармен өмір сүреді.
Өзім музыка теориясын білмеймін. Домбыра – мен ойнай алатын жалғыз аспап. Бірақ мен домбыраның үнін сезінемін.
Мен домбырада тек қазақ музыкасын орындаймын.
«Бір шәугім шай», «Жалған-ай» секілді әндер де, таза аспаптық күйлер – «Ерке сылқым», «Балбырауын» – әуезі мен құрылымы жағынан батыс музыкасына мүлде ұқсамайды.
Мысалы, «Балбырауынды» ойнай бастасам, чехиялықтар әрдайым құлағын түріп, тыңдай қалады. Себебі олар мұншалық қуатты энергияны, дәл мұндай қарқын мен шаттыққа толы екпінді күтпесе керек.
Ал «Ерке сылқымды» орындағанда көз алдыма билеп жүрген қызды елестетемін: желмен желбіреген көйлегін, төбешіктің үстімен жүгіріп, секіріп, бірде төменге түсіп, бірде көберіліп, ойнақтап жүрген сәтін, өмірге қуанып тұрған күйін көремін.
– Қазақстандық орындаушылар мен композиторлардан кімдерді көбірек тыңдайсыз?
– Менің ең сүйікті әуенім – әйгілі домбырашы Аида Ахметованың орындауындағы «Аққу».
Мен үшін бұл күй чехтың классикалық музыкасы деңгейіндегі туынды. Біздің классикалық музыка да көбіне табиғатты суреттейді. Ал Аида – домбырадағы тазалық пен дәлдіктің нағыз символы. Болашақта оның деңгейінің кішкентай ғана бір бөлігіне жақындай алсам ғой деп армандаймын.
Әрине, Құрманғазының күйлерін тартып үйреніп жүрмін. Бірақ әзірге «Адайды» орындай алмаймын (уақыттың еншісіндегі дүние деп үміттенемін). Ал осы күйдің заманауи интерпретацияларының ішінде маған қырғыздың қомызында орындалған Cholpon Melisbek kyzy-ның нұсқасы ерекше ұнайды.
Жалпы, кең түркі дүниесіне тән музыка жаныма өте жақын. Қазір телефонымды ашсам, соңғы тыңдаған орындаушыларымның қатарында Атыраудан шыққан этникалық түркі тобы Sarmad пен «Koshpendiler Rukhy» композициясы тұрады. Сондай-ақ домбыраны заманауи электронды элементтермен үйлестіре білген Асылбек Еңсеповті жиі тыңдаймын. Білуімше, оның еңбегі мемлекеттік деңгейде де бағаланған.
Сонымен қатар халықаралық деңгейде танылып үлгерген «Turan» тобын өте жақсы көремін. Әсіресе олардың «Ер Тұран» композициясы кеңінен танымал. Сондай-ақ түріктің көне халық әні «Uzun İnce Bir Yoldayım»-ды өз мәнеріне салып орындауы да керемет.
– Сіз iPad-та қазақтың ою-өрнегін салатыныңызды айтқан едіңіз. Қазақта әр оюдың өз мәні бар. Бұл символика сізді несімен қызықтырады?
– Бұл – медитация, тыныштық пен үйлесім. Мұнда дәлдік қажет.
Неліктен ерекше қызығатынымды өзім де нақты білмеймін. Қазақтың ою-өрнегінде ұшан-теңіз тарих бар, мен оны ішкі түйсігіммен сезінемін. Өкінішке қарай, оны логикалық тұрғыда түсіндіріп бере алмаймын.
Бұл – менің кім екенімнің бір бөлігі ғана. Осылай өмір сүруді, бәлкім, бір күні осылай өмірден өтуді қабылдаған адаммын.
– Қазақ дегенде, ет қатар жүреді. Өзіңіз үйде етті жиі асасыз ба? Ал жақындарыңыз оның негізінен жылқы етінен дайындалатынын қалай қабылдайды?
– Жылқы етіне қатысты ешқандай мәселе жоқ. Осы уақытқа дейін кездескен бірде-бір чех одан жиіркенген емес.
Алайда шамамен 12 жылдай бұрын Еуропада үлкен дау болды. Швециядағы IKEA компаниясында сатылған фрикаделькалардың құрамынан жылқы еті табылған еді. Ет сапалы, қауіпсіз болғанына қарамастан, қоғамда қатты наразылық туды. Өйткені бізде жылқыға «асылтұқымды» жануар ретінде қарайды, оны жеуге болмайды деген түсінік бар.
Етті анда-санда асамын. Бұл тағамның адал ас екендігі ұнайды. Мұнда еттің сапасы, дәмі еш нәрсемен бүркемеленбей, айқын сезіледі.
Өзіме ең ұнайтыны – классикалық нұсқа: ет, қамыр және пияз. Ал егер Павлодардан қонақтар келсе, міндетті түрде картоп қосамын. Қырғыз достарымызға қырғызша бешбармақ та дайындаған кезім болды.
– Егер еуропалық аудиторияға қазақ өнерін бір ғана символ арқылы таныстыру қажет болса, ол не болар еді?
– Қошқар мүйіз. Иә, бұл тек қазақтарға ғана тән белгі емес, қырғыздарда да бар. Бірақ ол түркі дүниесінің рухын өте дәл жеткізетін символ деп ойлаймын.
– Сіз IT саласында да, киноиндустрияда да, соның ішінде Голливуд жобаларында жұмыс істедіңіз. Қазақ мәдениеті кәсіби ойлау жүйеңізге немесе шығармашылық көзқарасыңызға әсер етті ме?
– Шыны керек, ол менің техникалық жұмыс істеу тәсілімді түбегейлі өзгертті деп айта алмаймын.
Қазақ музыкасы мен үшін – жұмыс барысындағы тыныштық күйі. Ол менің сабырлы болуыма, зейінімді жинақтауға көмектеседі.
Бұл шабыт немесе идеялар тасқыны емес – бұл жай ғана ішкі күйің. Дәл осындай қалыпта жұмыс істеу әлдеқайда жеңіл.
– Ал Қазақстан туралы фильм түсіруге мүмкіндік берілсе, қандай бағытты, қандай тақырыпты таңдаушы едіңіз?
– Қиялы өте бай адаммын. Желтоқсан көтерілісіне қатысқан орыс офицері туралы фильм түсірер едім.
Ол адам дарға асылуы тиіс еді, бірақ жаза ретінде казактармен бірге Ертіс бойын отарлау кезінде картограф болып жұмыс істеуге жіберіледі. Сол кезеңде бұл аса қауіпті қызмет болатын.
Қалай болғанда да, ол қазақтардың ортасына тап болып, олардың сеніміне кіріп, аудармашыға айналар еді. Мүмкін кино әлемінде Кенесары Қасымұлымен де кездесіп, бәлкім біз оның көзімен ескі қазақ қағанатының соңғы сәттерін көрер ме едік.
Бұл фильм шынайы достық туралы, дәстүрді қорғау туралы, қазақ болып, адам болып өмір сүрудің мәні туралы, адам рухының шексіздігі жайлы туынды болар еді.
– Қазақстанға алғаш келген сапарыңыз бен кейінгі әсеріңізді салыстырсаңыз, көзқарасыңыз қалай өзгерді?
– Өкінішке қарай, Қазақстанда мен әзірге бір-ақ рет болдым.
Бірақ бақытыма орай, Прагада қазақтар көп, бізге жиі келіп тұрады. Сондықтан кейде өзімді Қазақстанда жүргендей сезінемін (күледі).
– Қазақстанда сізді ең қатты таңғалдырған не: кеңістік пе, адамдар ма, әлде тарих па?
– Адамдар. Олардың ерекше менталитеті, өмірге, дәстүрге деген көзқарасы, киінуі, сөйлеуі, ойлау жүйесі.
Солардың ортасында болғаныма бақыттымын. Бақылау, үйрену. Ұсақ-түйекке дейін мән беру.
Атырау, Ақтөбе, Шымкент қазақтарының айырмашылығын түсінуге тырысу. Қазақстандағы орыстар мен қазақтардың арасындағы ерекшеліктерді байқау – осының бәрі қызық.
– «Мүмкіндік болса, бір ай уақытымды қазақ ауылында өткізер едім» деп айтқан екенсіз. Жаһандық урбанизация дәуірінде ауыл мәдениетін сақтап қалуға бола ма, қалай ойлайсыз?
– Бәрі өзгереді: тіл де, дәстүр де. Барлығы дамиды, өзгереді, тек әртүрлі жылдамдықпен.
Менің ойымша, бұл жерде басқару сапасы шешуші рөл атқарады: мемлекет осы өзгерістердің қарқынын адамдарға түсінікті етуге әрі барынша ауыртпалығын азайтуға қауқарлы ма, жоқ па – мәселе сонда.
Сол себепті де сол өмір түбегейлі өзгеріп кетпей тұрғанда аралап, танып үлгеру қажет деп ойлаймын. Құндылықтардың жүректе сақталғанына не жетсін?!
– Қазақстанның оңтүстік өңірлеріне деген қызығушылығыңыздың себебі неде?
– Ең алдымен мен Қазақстанның оңтүстігі, солтүстігі мен батысындағы өмір салтының айырмашылығын көргім келеді.
Бұл – бір-біріне ұқсамайтын климаттық аймақтар, басқа табиғат, өзге өмір сүру шарттары. Ал мұның бәрі тіршілік ету тәсіліне, күнделікті өмір ырғағына, тарихи тәжірибеге тікелей әсер етеді.
Соның бәрі адамдардың менталитетінде көрініс табады.
Ландшафт, климат пен адамның мінез-құлқы арасындағы осы байланыс мені таңғалдырады, әрі қатты қызықтырады. Сол үшін де оны тек теориялық қана емес, практикалық тұрғыда да зерттегім келеді.
– Қазақстанда жұмыс істеу туралы ұсыныстар түсті ме? Егер түссе, өзіңізді қай салада көргіңіз келеді?
– Өкінішке қарай, ондай ұсыныс әзірге түскен жоқ.
Бәлкім, өзім батылдық танытуым керек шығар. Өз басым чех тілін де, ағылшын тілін де үйрете алар едім немесе домбыра тартып берер едім. Бәрін қатар істеуге де болады.
– Қазақстанға сырт көзбен қарай отырып, қазақ жастарына қандай ой немесе кеңес айтар едіңіз?
– Жастарға ақыл айту – үлкен жауапкершілік.
Мен Қара сөздерді оқыған адам ретінде бір нәрсеге қатты таңғаламын: өзім танитын қазақ жастарының көпшілігі Құранды оқыған, бірақ Қара сөздерді ешқашан оқымаған.
Ал Қара сөздердің құндылығы – оның адам болмысының ең түпкі, ең негізгі мәселелерін қозғайтындығында.
Кейбір Қара сөздер Құран ілімімен де үндеседі – Абай Құнанбайұлы Жаратушыға деген сенімге жиі сүйенеді.
Қазіргі қазақтарға қарап отырып, Абайдың жүз жылдан астам уақыт бұрын айтпақ болған ойлары әлі күнге дейін өзектілігін жоғалтпағанын көремін.
Сол себепті алдымен Қара сөздерді оқып, сонан соң ғана Құранға келген дұрыс шығар деп ойлаймын.
– Сіздің ойыңызша, Қазақстан өз мәдениетінің қай тұсын әлі де жеткілікті дәрежеде бағалай алмай жатыр?
– Өкінішке қарай, өз тілін. Меніңше, қазақ тілі – қазақ халқының ең әсем музыкалық аспабы.
Ол, жоғарыда айтқанымдай, халықтың бүкіл тарихын, бастан өткерген сезімін, тағдырын бойына сіңіріп тұр.
Егер оған терең үңіліп, мұқият құлақ түрсеңіз, мыңдаған жыл бұрын кең дала мен биік тауларда өмір сүрген сансыз адамның үнін естуге болады.